Erli-zaıyptylardyń arasyn medıator jaqyndatady

Qalalyq sottyń sýdıasy Gúlmıra Qa­ıyr­be­kovanyń aıtýynsha, qazir qala­lyq sotta neke beriktigin, otbasyn saqtaý maqsatynda ar­­naıy qanatqaqty joba júzege asyrylýda. Joba barysynda medıatorlar bólmesi, qu­ra­mynda aqsaqaldar bar Bıler keńesi jumys isteıdi. Barlyǵy da ajyrasýǵa kelgen erli-zaıyptylarmen sóılesip, otbasyn saqtaý jaıyn birge talqylaıdy. Otbasy bólmesinde árbir jupqa 10 kún keńes beriledi.

– Jalpy, sotta qaralatyn isterdiń ara­syn­da kóp jyldar boıy turyp kele jatqan otba­sy­lar­dyń da, jas otbasylardyń da aryzdary bar. Otbasynyń ajyrasýy ártúrli jaǵdaıda, tur­mystyq máseleler, eki jaqtyń til tabysa al­maýy da sebep. Ajyrasýǵa sheshim qabyl­daǵan eki tarapqa oılanýǵa 2 aı ýaqyt beri­ledi. Eger osy ýaqyt ishinde ortaq sh­e­shim­ge kelmese, sot zań aıasynda olardy ajy­ras­ty­rý­ǵa mindetti, – deıdi sýdıa.

 Al, Bıler keńesin zańgerlik bilimi bar Amangeldi Hamzın basqarady. Keńes qura­myndaǵy 22 aqsaqaldyń arnaıy tól­qu­jat­ta­ry, tósbelgileri bar. Bıler qalalyq sotta kún saıyn kestege sáıkes kelýshilerdi qa­byl­daıdy. Bılerdiń qaraýyna túsken 405 aza­mat­tyq istiń 311-i tatýlastyrýmen sátti aıaqtalǵan. Nátıjesinde, neke buzý boıynsha 137, alıment óndirý boıynsha 36, mú­likti bólý boıynsha 9, qaryzdy óndirý bo­ıynsha 93 is eki jaqty tatýlastyrý jolymen sheshilipti.

 Biraq sot mamandarynyń aıtýynsha, ajy­rasýǵa kelgen erli-zaıyptylardy otba­syl­yq arnaıy bólmege ákelip, psıhologtyń keńesin alýǵa jiberý de ońaı emes eken. Bizde bu­rynnan beri psıholog kómegine júginý, psı­hologqa barý degen uǵym qalyptaspaǵan soń ba, ekiniń biri bara bermeıtini ras.

– Baıqaǵanymyzdaı, psıholog mamandarǵa barý­dan qorqatyn sekildi. Jurtshylyq arasynda sanaǵa sińgen psıhologqa júıke júıe­si aýy­ratyndar ǵana barady degen pikir qa­lyp­tas­qany da belgili, – deıdi Gúlmıra Qaıyr­be­kova.

Al erli-zaıyptylardyń arasyndaǵy áńgimelerden qorytyndy shyǵarǵan psıholog Zárý Kúlsháripova qumar oıyndardyń saldarynan ajyrasatyn otbasylardyń da sany artyp bara jatqanyn aıtady. Zárý Qasymqyzynyń aıtýynsha, jalpy elimizde Sot-psıhologııalyq saraptama týraly zań joq. Sondyqtan jergilikti sot mamandary arnaıy qujat ta ázirlegen. Osy másele jaıynda óńirimizge jumys saparymen kelgen Májilis depýtattaryna aıtyp, qoldaý kórsetýlerin surapty.

– Bul máseleniń qajettigi – kámeletke tol­ma­ǵan balalary bar otbasylar sot-psı­hıatrııalyq saraptamaǵa barmaıdy. Psıhıat­rııa degen sóz qorqynysh týdyrady. Al eger zań júzinde psıhologtyń kómegin alýǵa min­det­­teıtin bolsa, bárimiz úshin de mańyzdy bo­lar edi, – deıdi Zárý Kúlsháripova.

Sonymen birge oblys ortalyǵynda «Bastaý» otbasylyq tárbıeleý ortalyǵy jumys jasaýda. Bul ortalyqqa 29 jasqa tol­maǵan juptar barady. Ortalyqtaǵy arnaıy bólmelerde psıholog, medıator, áıel­der men balalardy qoldaý daǵdarys orta­ly­ǵynyń mamandary qyzmet kórsetedi. Maq­sat bir-otbasyn saqtaý,ajyrasýǵa kelgen erli-zaıyptylardy tatýlastyrý, áleýmettik orta tu­raqtylyǵynyń berekesin berik qalyp­tas­ty­rý qajet.

Oblystyq polısııa departamentiniń máli­me­tinshe ótken jyly sot qaraýyna tur­mys máse­lesine qatysty 2518 is túsken. Onyń 1171-i tatýlastyrý barysynda aryzdaryn qaı­ta­­ryp alypty. Biraq óńirde turmystyq zorlyq-zomby­lyq­qa qatysty qylmys sany azaımaı otyr. Oryn alǵan qylmystyq isterdiń teń jarymyn buryn isti bolǵan, jazasyn óte­me­gen azamattar jasaǵan. Olar probasııa esebinde tur. О́tken jyly óńirde turmystyq zor­lyq-zombylyqqa qatysty 469 qylmys tir­kel­­se, onyń 196-syn shartty túrde bas bos­tan­dyǵynan aıyrylǵandar, buryn isti bol­ǵandar, sottylyǵy joıylmaǵandar jasa­ǵan eken. Polısııa qyzmetkerleri «eger otbasynda janjal shyǵarǵandardyń isin aıyp­pul­men, tatýlastyrý sharasymen sheshpeı, birden jazalasa, qylmys sany azaıa túsedi»,  degen pikirde.

– Elimizde isterdi tatýlastyrý sharasy qolǵa alynýda. Erli-zaıyptylardy tatý­las­tyrýda sot ta, sýdıalar da otbasyn saq­tap qalý úshin jumys jasaıdy. Tur­mys­tyq má­se­le barysynda túsinise almaǵan adam­dar­dyń barlyǵyn jazaǵa tarta bersek, qoǵam ne bolady? Kerisinshe, elimizde qoǵamdy izgilendirý maqsa­tynda medıasııa engizildi, – deıdi sýdıa Murat Musabaev.

Elimizde 2009 jylǵa deıin otbasyndaǵy jaǵ­daı árkimniń jeke máselesi retinde qa­ra­­lyp keldi. Keıin «Turmystyq zorlyq-zom­bylyq profılaktıkasy» týraly zań qabyl­dandy. Bul qujat zorlyq-zombylyq qurban­daryn qorǵaýdy jáne otbasylyq janjal shyǵarýshylarǵa qatysty qylmystyq-pro­ses­­sýal­dyq májbúrleý sharalaryn keńeıt­ti.

Jýyrda oblys ortalyǵyndaǵy «Jastar bastamalaryn damytý ortalyǵynda «2018-2020 jyldar aralyǵynda jas otbasylardyń arasynda ajyrasý kórsetkishin tómendetýge baǵyt­talǵan baǵdarlamany ázirleý» taqy­ry­byn­da arnaıy jıyn ótti.

 – Sońǵy jyldardaǵy ajyrasý málimetin esti­gende tań qalasyz. Qoǵam ba, biz be, kim kiná­li dep eriksiz ózińnen suraısyń. Aǵań ekeýimiz 50 jyl ómirdiń ystyǵy men sýyǵyn bir­ge kórdik. Bárinen de óttik, ǵumyrly «Altyn toı» óz nesibesimen keldi. Bul jas­tar­ǵa ne bolǵan? Biri enesimen til tabysa almasa, endi biri otbasynyń ózindik tártibine kón­dikkisi joq. Jubaılar arasyndaǵy opa­syz­dyq. Bala súıe almaý. Eki jastyń ata-anasynyń ortaǵa jıi aralasýy. Kelinniń qarashańyraqta turýǵa qarsylyǵy sekildi kóp­tegen sebepter estısiń, – deıdi «Nur-Ana Álemi» qoǵamdyq birlestiginiń tóraıymy Baqytjamal Maksılova.

Jastar ajyrasý sebepteriniń birine áleý­mettik jelilerden taraıtyn habarlar, tele­dıdardan berilip jatqan túrli baǵ­dar­la­malardy qosady.

Qalalyq Azamattyq hal aktileri jazbalary (AHAJ) bólimi bergen málimette ajyrasatyndardyń arasynda jasy kelgender men jańa qosylǵan jas jubaılar da bar. Bul – tek zańdy túrde nekege turǵandar men ajyrasqandardyń naqty sany. Buǵan azamattyq nekege turǵandardy qosyńyz.

 Oblys ortalyǵyndaǵy «Qoǵamdyq keli­sim» kommýnaldyq memlekettik mekemesi Medıa­sııa ortalyǵynyń jetekshisi Olga Nıko­lashınanyń aıtýynsha, otbasylardyń aldymen áleýmettik ortada qalyptasyp, óz joldaryn taba bilgenderi óte mańyzdy. Joǵary oqý oryndary men mektepterde, balabaqshalarda psıhologııa men qarym-qatynas, etıka jáne adamgershilik sııaqty pánderdi engizý durys.

Psıholog Aınur Rahymjanova jalpy otbasynda 1, 3, 5, 12, 20 jyldyq aralyqtarynda daǵdarystar bar ekenin aıtady. Birinshi jyly jup­tar bir-biriniń minez-qulqy, ádetine, tipti bir-biriniń týystaryna úırenisedi degendeı. Qoǵamdaǵy erli-zaıyptylardyń arasynda ajyrasýdyń kóbeıip bara jatqanyna áıel­derdiń ózin-ózi materıaldyq turǵydan qam­ta­­masyz ete alamyn degen menmendigi sebep bolýda.

Jergilikti polısııa qyzmetiniń áıelderdi zor­lyq-zombylyqtan qorǵaý tobynyń aǵa ınspektory Aıgúl Sársembınovanyń aıtýyn­sha, úıdegi janjaldan soń birden ajy­rasýǵa sheshim qabyldaıtyndar da bar. Biraq ajyrasýǵa barmas buryn ár áıel qoldaý qyzmetine habarlasyp, kómek suraı alady.

Oblys ortalyǵyndaǵy Qamzın kóshesi, 20/1 mekenjaıynda «Ana úıi» daǵdarys ortalyǵy ornalasqan. Bul mekeme zorlyq-zom­bylyqqa tap bolǵan áıelder men bala­lar­dyń panasyna aınalǵan. Áıelderdi zor­lyq-zombylyqtan qorǵaý tobyna kúnine 25 qońyraý túsedi eken.

Qazir oblystyq prokýratýrada arnaıy joba iske qosýda. Bul rette jumyssyz boryshkerlerge basa mán beriledi. Jumyssyz alıment tóleýshilerdi qyzmetke ornalastyrý úshin oblystyq prokýratýra birqatar isti qolǵa aldy. Nátıjesinde, «Ýmıkým» JShS-na qarasty tegin habarlandyrýlar gazetinde, «Navıgator Pavlodar» jáne «Knopka.kz» saıttarynda 2 myńǵa jýyq bos oryn jarııalanyp, prokýratýra ókilderiniń tikeleı aralasýymen 289, joba bastalǵaly 1137 alıment tóleı almaı júrgen adam qyzmetke ornalasty.

Uzaq ýaqyt boıy alıment tólemegen 50 azamatqa qatysty Qylmystyq kodekstiń 50-baby boıynsha qylmystyq is qozǵalyp, balasyna qarajat berýden jaltarǵan taǵy 370 turǵyn ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Al alımentten qashqan 409 adamǵa izdeý jarııalandy.

О́ńirde «Áleýmettik qamqorlyq» jobasy aıasynda, sondaı-aq polısııa jáne ádilet organdarynyń birlesken reıdteriniń kómegimen, ata-analarmen jumys jasaýdyń jańa tetikteri iske qosylýda.

 Bir sot oryndaýshysyna aıtalyq, 3-4 myń is tússe, júktemesi, árıne óte aýyr. Árıne sot oryndaýshysy men medıatordyń qyzmeti ekeýi ártúrli. Eki tarap medıatorǵa bir toqtamǵa kelgende ǵana barady. Biraq jurtshylyq arasynda áli kúnge medıatorlar qyzmetiniń baryn bilmeıtinder de, senbeıtinder de kezdesedi.

Bıyl oblys ortalyǵynda turatyn otbasylardan ajyrasýǵa baılanysty 1287 talap-aryz túsipti. Talap-aryzdardyń 1254-i boıynsha azamattyq is qozǵalǵan. Sýdıanyń she­shimine sáıkes, 933 otbasy tipti, sot barysynda ajyrasqan. Qalǵan 300-den asa otbasy tatýlasyp, aryzdaryn qaıtaryp alǵan.

Elimizdiń Joǵarǵy sot tóraǵasynyń óki­mi­men qolǵa alynǵan pılottyq joba boıynsha Talap-aryz sotqa kelip túsken kezde sýdıa taraptarǵa habarlama jiberip, daýdy medıa­sııa tártibimen aıaqtaý quqyǵyn túsindiredi. Taraptar kelisim berse, azamattyq is 10 ju­mys kúniniń ishinde toqtatylady.

О́ńirdegi sot oryndaýshylarynyń óndi­ri­sinde alıment boıynsha qazirgi kezde 12 myń is bar. Sot oryndaýshylarynyń aıtýynsha, 600 adamnyń 200 mıllıon qaryzyn óndirý isi jalǵasýda. Alıment óndirip alý isi uzaq­qa sozylatyny belgili. О́ıtkeni olardyń kóp­shi­ligi ózderiniń naqty tabysyn jasyrýǵa tyry­sady, al keıde qolda bar múlikten tez quty­lýǵa asyǵady.

– Alıment tóleýden jaltarǵan jaǵdaıda jyljymaly jáne jyljymaıtyn múlikke tyıym salynady, – deıdi oblystyq ádilet departamenti basshysynyń orynbasary Azamat Aınabekov. – Qazir 79 avtokólikti aıyp turaǵyna qoıý jumystary júrgizilýde. Osyndaı aıyptar óndirý barysynda 14 is boıynsha 11 mıllıon teńge qaryz óteldi.

Qazir 223 boryshker izdelýde, al 162 adamǵa qatysty ákimshilik jaýapkershilik qoldanyldy, onyń ishinde 23 adamǵa aıyppul salyndy, 104 adam qamaýǵa alyndy.

Biraq statıstıka málimetteri kórset­ken­deı, elimizde ajyrasý sany artyp kele­di. Neke – memlekettiń deńgeıindegi máse­le bolsa, otbasyndaǵy bul máselege-jeke adam­gershilik moral turǵysynan basqa, baspana, jumyssyzdyq sekildi eldiń áleý­met­tik-ekonomıkalyq jaǵdaıy da áser etýi de múm­kin degen sóz.

Pavlodar oblysy