Enjarlyq etekten tartpasyn

Kórkemdik, tarıhı jáne fı­lo­sofııalyq qun­dy­lyǵy jaǵy­nan bir el túgili tutas qurlyqtyń aıa­sy­na syımaıtyn ǵalamattar bola­dy. Ádebıet sa­lasynda mundaı ǵa­jaıyptardyń kóshbasynda Gomerdiń «Odısseıasy» men «Illıadasy», úndiniń «Mahab­ha­ratasy», qyrǵyzdyń «Mana­sy» tur. Bulardyń negizgi erek­she­likteri – kólemi bolsa, ataq­ty Muryn jyraý jyrlaǵan «Qy­rym­nyń qy­ryq batyry» aýqymy jaǵynan osylardyń bárin jolda qaldyrady. Ol álemdegi eń uzaq epostyń biri – «Manastan» eki ese keń.

Kórkemdik, tarıhı jáne fı­lo­sofııalyq qun­dy­lyǵy jaǵy­nan bir el túgili tutas qurlyqtyń aıa­sy­na syımaıtyn ǵalamattar bola­dy. Ádebıet sa­lasynda mundaı ǵa­jaıyptardyń kóshbasynda Gomerdiń «Odısseıasy» men «Illıadasy», úndiniń «Mahab­ha­ratasy», qyrǵyzdyń «Mana­sy» tur. Bulardyń negizgi erek­she­likteri – kólemi bolsa, ataq­ty Muryn jyraý jyrlaǵan «Qy­rym­nyń qy­ryq batyry» aýqymy jaǵynan osylardyń bárin jolda qaldyrady. Ol álemdegi eń uzaq epostyń biri – «Manastan» eki ese keń.

Osy teńdesi joq asyl muraǵa al­ǵash qamqor bol­ǵan tulǵa – akademık Qanysh Sátbaev edi. Ol 1942 jyly KSRO Ǵylym akademııasy Qazaq fılıa­lynyń tóraǵasy bolyp turǵan kezde Mańǵystaýdan Muryn jyraýdy Almatyǵa aldyrtady. Ataqty Sypyra jyraýdyń dástúrin saqtap qalǵan erekshe daryn ıesi «Qyrymnyń qyryq batyryn» aılap-aptalap jyrlaıdy. Kóne qazyna osylaı tuńǵysh qaǵazǵa túsken.

Sodan bastap jyrǵa qy­zy­ǵý­shylar kóbeıedi. 1944 jyly Tash­kentte ótken Orta Azııa elderiniń aýyz ádebıetine arnalǵan ǵyly­mı konferensııaǵa qatysqan folk­lortanýshy ǵalymdar «Qyrymnyń qyryq batyryn» adamzattyq rýhanı qundylyq dep jarııalaıdy.

Shyndyǵy osy. Epos bir-birimen tarıhı baı­la­nysqan 36 jyrdan turady. El qorǵaǵan erlerdiń qaharmandyǵy, arpalysqa toly oqıǵalar, halyqtyń qınalysy men tolǵanysy erekshe shabytpen sýretteledi. Tulparlardyń dú­biri jańǵyryqtyrǵan ulan da­la aýdarylyp-tóńkerilgendeı, dáýir­lerdiń taǵdyry qyl ústinde tur­ǵandaı, jerde teńiz týlap, kókte kún tutylǵandaı... Baǵzy jyr jerim dep tebirenedi, elim dep emirenedi.

Ár bólimi – tutas tarıh, ár taraýy – bir dastan. Ańshybaı batyr, Parparııa, Quttyqııa, Edige, Nuradyn, Oraq-Mamaı, Qarasaı-Qazı, Qaradóń, Asan­qaıǵy, Qarǵa boıly Qaztýǵan bolyp tolysa beredi, tolǵata beredi. Batyry ǵasyrdyń, hany dáýirdiń syryn shertedi. Ult baıanyna, el shejiresine qandyrady.

О́kinishke qaraı, osy joıqyn jyr IýNESKO-nyń Álemdik mura komıtetiniń tizimine engizilgen joq. Qytaıdaǵy qyrǵyz dıasporasy 2009 jyly «Manasty» IýNESKO-nyń qorǵaýyna aldyrǵanyn kórip-bilip otyryp, kólemi odan asyp túse­tin, kórkemdigi kem emes jyr jaýharyn tasada qaldyryp kele­miz. Bul – eshteńemen aqtalmaıtyn sal­ǵyrttyq. Osyndaı enjar­lyq­pen ýaqyt ótkize bermeı, IýNESKO-daǵy ókildikti jáne ISESKO isteri jónindegi Ult­tyq komıssııaǵa tóraǵalyq etip otyrǵanymyzdy paıdalanyp, «Qyrymnyń qyryq batyryn» álemdik deńgeıge kótereıik, IýNESKO-nyń qorǵaýyna aldy­raıyq.

Ashyǵyn aıtqanda, «Qyrymnyń qyryq ba­tyrynyń «Odısseıadan» nesi kem?!

Atalǵan jyrdy bizge jetkizgen aıryqsha daryn Muryn atalyp ketken Tilegen Seńgirbaıulyn da qurmetteı almaı júrmiz. Týǵan jerinde es­kert­kishin ornatyp, aqyndyq jáne jyraýlyq erek­shelikterin zertteýge tıispiz. Mań­ǵystaý obly­synyń Aqketik eldi mekenindegi shaǵyn mura­jaıyn, bálkim, Aqtaýǵa kóshirip, sol jer­ge Sy­pyra, Abyl, Nurym, Qasha­ǵan, Murat sekildi dúl­dúl jyraý­lardyń muralaryn jınasa jáne bul shańy­raqty folklortaný ortalyǵynyń birine aınal­dyrsa, qazaq jyraýlyq ónerin zertteý men nasıhattaýdyń óreli oshaǵy bolar edi.

Aldan SMAIYL,

Májilis depýtaty.