Klımattyq ózgerister

Oǵan Qazaqstannyń ósimdik sharýashylyǵy qanshalyqty daıyn?

Klımattyń jahandyq ózgerýi endi ǵylymı pikir­ta­las týdyrýshy ózekti taqy­ryp­tardyń biri bolyp tabylmaıdy. Búgingi kúni bul álem nazaryn ózine aýdarǵan kún tártibindegi ózekti máse­lelerdiń biri bolyp otyr. Ǵa­lymdardyń zertteýi kórset­kendeı, 1980 jyldan bastap ǵalamshardaǵy ortasha temperatýra 0,8°S kóterildi. Eger zerdelep qarar bolsaq, klımattaǵy 20 ózgeristiń 19-y 1980 jyldan keıingi ýaqytqa tuspa-tus keledi.

Oǵan Qazaqstannyń ósimdik sharýashylyǵy qanshalyqty daıyn?

Klımattyń jahandyq ózgerýi endi ǵylymı pikir­ta­las týdyrýshy ózekti taqy­ryp­tardyń biri bolyp tabylmaıdy. Búgingi kúni bul álem nazaryn ózine aýdarǵan kún tártibindegi ózekti máse­lelerdiń biri bolyp otyr. Ǵa­lymdardyń zertteýi kórset­kendeı, 1980 jyldan bastap ǵalamshardaǵy ortasha temperatýra 0,8°S kóterildi. Eger zerdelep qarar bolsaq, klımattaǵy 20 ózgeristiń 19-y 1980 jyldan keıingi ýaqytqa tuspa-tus keledi.

Ǵalymdar arasynda klımat­tyń ózgerý barysy týraly ortaq pikirler joqtyǵyna qaramastan, sarapshylardyń jalpy pikiri klımattyq ózgeristiń saldary jaǵymsyz bolýy múmkin degenge kelip saıady. Mysaly, 1980 jyldan 2011 jylǵa deıin Eýroodaq elderiniń ekonomıkasyna tıgizgen tasqynnyń jalpy shyǵynyn saralaǵan sarapshylar kelgen zııan­dy 90 mıllıard eýroǵa teń dep baǵamdady.

Osyǵan baılanysty álemdik ǵylymda zertteýdiń basym ba­ǵytyn qorshaǵan orta klımatyna beıimdeýge nazar aýdarý­ bolyp otyr. Eń bastysy, bul basqa salalarǵa qaraǵanda, ta­bı­ǵı-klımattyq jaǵdaılarǵa jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qam­tamasyz etýshi aýyl sharýashy­lyǵyna tikeleı baılanysty.

Halyqaralyq zertteýler kórsetkishi boıynsha, álemniń keıbir aımaqtary, sonymen qosa Ortalyq Azııa, basqalarǵa qaraǵanda, klımattyq ózgeristerge ushyraýy ábden yqtımal. Onyń ishinde, Qazaqstannyń klımatyna áser etip, onsyz da tolyqqandy qoldaýdy qajet etip otyrǵan aýyl sharýashylyǵyn kúnkóriske aınaldyrǵan aımaqtarǵa úlken zııan keltirýi ábden múmkin. Bul aımaqtardaǵy ónimniń bosqa ysyrap bolýynyń 70 paıyzy tikeleı aýa raıymen baılanysty Al, keıbir aımaqtarda jaǵymsyz aýa raıy saldarynan alynǵan ónimniń 50-70%-ǵa deıini qoldanýǵa jaramsyz bolyp qalyp otyr.

BUU DB málimeti boıynsha, Qa­zaqstanda sońǵy 50 jylda orta­sha aýa temperatýrasy 1,5°S-qa ós­ken. Aýa temperatýrasyndaǵy óz­­geristerdiń deni erte kóktem maý­symyndaǵy jerasty ylǵal­dy­lyǵymen baılanysty bolǵan. Úr­dis tóńireginde atmosfera shó­gýin jyldyń jyly kezeńinde qys­qar­tý, sýyq kezeńinde ulǵaıtý, sol­ arqyly topyraq ylǵalynyń kók­temgi qorlarynyń merziminen buryn taýsylýyna jáne jazǵy jaýyn-shashynnyń túsińki salymy­na alyp keledi, bul kóbine sýa­ryl­maıtyn egin sharýashylyǵy aýdan­­daryndaǵy ónimdermen baı­la­nysty. Budan basqa, vegetasııa­ kezeńinde gıdrotermııalyq jaǵdaı­lar­dyń ózgerýi eginshilik pen azyq-túlik sapasyn tómen­detetin jańa zııan­datqysh oshaq­tar men aýyl sha­rýashylyǵy sala­syndaǵy ártúrli aýrýlardyń týýyna áser etedi.

Klımattyq ózgeristiń basqa jaǵymsyz saldary ol – jerlerdiń shólge aınalýy. Ǵalymdardyń málimeti boıynsha, Qazaqstandaǵy shólge aınalý úderisine ushyraǵan jerler 66% bolyp tabylady.­ Jerdiń quldyraý zardaby 960 mln. dollarǵa baǵalanyp, egin­diktiń mújilý saldarynan kiris shyǵyny 779 mln. teńgeni qu­raıdy. Qarashirikti joǵaltýdyń jalpy shyǵynyn sarapshylar 2,5 mlrd. dollarǵa baǵalady. Biraq klımattyq ózgerister aýyl­sharýashylyq jerleriniń azýyna alyp kelýshi negizgi faktorlar bolyp tabylmaǵanymen, olar osy úderistiń negizi.

Búginde klımattyń ózgerýine aýyl sharýashylyǵyn beıimdeý máselesin álemdegi barlyq je­tekshi aýyl sharýashylyǵyn zertteý júıeleri men zertteý­ ýnı­versıtetteri zertteýde. Mysaly, Devıstegi Kalı­for­nııa ýnıversıtetinde aýyl­ sharýashylyǵyn, ekologııa­ júıe­sin zertteý boıynsha álemdik úz­dik­terdiń biri, ornyqty aýyl­sharýashylyq júıesin damytý jó­ninde birden eki aýqymdy baǵ­darlama iske asyrylady. Avs­tralııada jetekshi ýnıversı­tet­ter bul salany júzege asyrsa, Grıffıt ýnıversıteti negi­zinde tártip aralyq zert