“HABAR” TELEARNASYNYŃ LONDONDAǴY О́KILI

Respýblıkamyzdaǵy asa iri “Habar” agenttiginiń jańalyqtaryn bosatpaı kóretin qaýym kóp jyldardan beri onyń máskeýlik tilshisi Bela Qudaıbergenovamen tamasha sıýjetteri jáne reportajdary arqyly jaqsy tanys. Orystyń neler bir myqty, azýyn aıǵa bilegen saıasat, ekonomıka, mádenıet qaıratkerlerimen teń dárejede sóı­lesip, aspaı-saspaı qasqaıyp qarap otyratyn, shuqshıyp suraqtar beretin, keı-keıde sastyryp sóıletip, sóziniń sólin syǵyp alatyn osy qazaq qyzy kim boldy eken degen suraq kórermenderdi talaı oılan­dyrǵan shyǵar. Qazir orys tilinde sóıleıtin qazaqqa eshkim tań qalmaıdy ǵoı, biraq til bar da, dil, oı, óris degen bar emes pe. Tereń oıyń, tolǵaqty pikiriń, qala berdi janashyr júregiń, namysty rýhyń bolmasa qur saıraǵan tilmen jurtty qyzyqtyratyn, ásirese qazaqtyń qulaǵyn eleń etkize alatyn habar jasaı almaısyń. Belada osy qasıetter mol ekenin kórip júretinbiz. Mártebeli halqyn mártebeli dárejesinde kórsetip júrgen osy qyz dáý de bol­sa bir tekti atanyń urpaǵy shyǵar-aý dep ózimiz de oılaıtyn edik. Sabaqty ıne sátimen degendeı, jýyrda, Memlekettik hatshy – Syrtqy ister mınıstri Qa­nat Saýdabaevtyń AQSh-qa barǵan resmı saparyn aqparattyq jaǵynan qam­tamasyz etýge barǵanymyzda Belamen saparlas bolyp, áńgimelesýdiń sáti túse ketti. – Men Reseıdiń Astrahan oblysynda týyp, 12 jasymnan Máskeýde óstim. Sońǵy kezde otbasymyzben Londonǵa aýystyq, munda da men “Habar” agenttiginiń ókildigin ashtym. Jalpy, aǵaıyn-týysqandarymyz Astrahan men Qazaqstannyń batys oblystarynda turady. Jasymda ájemniń baýyrynda bolǵandyqtan ana tilimdi de bir kisideı bilemin jáne ony ózimniń bir baqytym dep esepteımin. Astrahan oblysynda kavkazdyqtar kóp turady ǵoı, solardyń ishinde kórshilerimiz cherkester bolyp, meniń esimimdi “Bela” dep solardyń qurmetine qoıǵan eken. Ata-anam Máskeýge oqýǵa kelip, ǵylymmen aınalysyp, sonda qalyp qoıǵan. О́zim Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń fılfagyn bitirdim, keıin sosıo­­logııa fakýltetiniń aspıra­ntýrasyn taýystym. Osy ǵylym salasy boıynsha kandı­dattyq dı­ser­tasııa da qorǵa­dym. Maq­tana qoıatyn­daı úlken je­tistigim joq dep oılaımyn, meniń kareram da kádimgi kóp jýrna­lıs­terdiń biriniki sııaqty bolyp qalyptasty. – Jýrnalıstik qada­my­ńyz qaıda bastaldy? – Aldymen Reseıdiń “ORT” kanalynda redaktor bolyp qyzmet ete bastadym. Sosyn “MIR” telekom­pa­nııasyna telejúrgizýshi bo­lyp bardym. Odan halyq­aralyq qatynastar jónindegi bólimniń bastyǵy etip aýys­tyrdy. Sonda júrip “Fe­nıks” atty Gonkongtyń te­lekorporasııa mamandary kózi­ne tústim. Bul ataqty tele­magnat M.Mer­doktyń azııa­lyq jobasy bolatyn. Olar Máskeý­de óziniń bıýrosyn ashatyn boldy da meni sonda shef­bıýro, ıaǵnı sonyń bastyǵy bolýǵa shaqyrdy. Osy qyzmetti týra úsh jyl atqardym. Odan keıin bir sátti jaǵdaı týa qalyp, Amerıkanyń Notterdam ýnıversıtetine túsip kettim. Ári til úırený, ári halyqaralyq bıik deńgeıge shyǵý úshin oqý kerek qoı. Sondyqtan sátti jaǵdaıdy qur jibermeı, bárin tastap eki jylǵa AQSh-tyń ozyq ýnıversıtetteriniń birine nartáýekel dep attandym da kettim. Biraq onda men jýrnalıs­tıkamen de, sosıologııamen de emes, marketıng jáne jarnama máselesimen aınalysatyn oqýda boldym. Ony aıaqtap kelgen soń “Kýltýra” telearnasyna jetekshi jýrnalıst bolyp ornalastym. – Bela, “ózi bolǵan qyz tórkinin tanymas” degen sóz bar. Biraq sizdiń boıyńyzda ondaı “min” joq eken. Olaı deıtinimiz, orystyń ozyq arnalarynda oıyp oryn alyp júrip alystaǵy Qazaqstannyń  “Habar” agenttigine qalaı kelip júrsiz? – Onyńyz ras, men máskeýlik arnalarda isteı beretin bolsam eńbekaqym da, tanymal­dyǵym da qazirgiden artyq bolatyn edi. Biraq men Máskeýde júrip, qaıtsem de Qazaqstanmen baılanysýdy, qaıtsem de ózimniń halqyma qyzmet etýdi armandaıtyn edim. О́ıtkeni, men qazaqpyn. Sondyqtan da árqashan Qazaq­stan­men baılanys izdep, oǵan bir paıdamdy tıgiz­sem dep oılap júretinmin. Aıta keterligi, men balalarymnyń da Qazaqstanmen baılanysty bolǵanyn qalaımyn, olardyń da aınymaıtyn qaǵbasy Qazaq eli bolýy kerektigin únemi esker­tip otyramyn. Sondyqtan Qazaqstan arnasyna shaqyrtý alǵanda istep júrgen tıimdi qyz­me­timdi op-ońaı tastap júre berdim. Sodan beri, mine, segizinshi jyl “Habarda” istep jatyrmyn. – Qazaqstanǵa búıregińizdiń burýy qaı kezden bastaldy? Shyny kerek, elden erte ketken, ásirese Máskeýge sińgen kóptegen qandastarymyz Qazaqstandy tek baıýdyń kózi retinde paıdalanǵysy keletinin baıqap júrmiz... – Joq, meni ondaılardyń qataryna qossańyz qatty qatelesesiz. Joldasym – úlken kásipker. Bizdiń otbasymyz Máskeýdiń Rýblevka aýdanyndaǵy elıtti úılerdiń birinde turady. Ataqty “LýkOıl” kompanııasynyń vıse-prezıdenti de bizdiń úıde turyp jatyr. Qa­zaqstannan EýrAzEQ-tyń qazirgi Bas hatshysy Taıyr Mansurov ta bizdiń úıden páter alǵan. Bul kisiler óte baqýatty ekenin bilesiz ǵoı. Sondyqtan osy úıde turatyn­dar­dyń ortasha ǵana turmysty adamdar emes ekenin bile berińiz. Bizdiń balalarymyz da Máskeýdiń ataqty, qymbat mektepterinde oqıdy. Sondyqtan men Qazaqstandy tabys kózi etýdi eshqashan qaperime alǵan joqpyn. Qazaqstanǵa búıregimniń burýy bala jasymnan bastaldy. Onyń jaqsy atyn estisem qýanyp, al jaman aty shyqsa qynjylyp júretinmin. Jasyratyny joq, qandaı jaqsy bolsań da Máskeýde seniń ornyń tómenirek ekenin sezdirip otyratyn. Men qansha jerden úzdik oqyp, belsendi bolyp júrsem de sony sezetinmin. Osynyń ózi sezimdi, júreginde namysy bar adamnyń túısigin oıatady ǵoı. Árıne, túısiksizder tolyp jatyr, men de ondaılardy jaqsy bilemin. Olarǵa qarny toq, qaltasy qalyń bolsa – dúnıeniń bar baqyty sol. Biraq meni shymbaıǵa tıgen shyndyqtar óz halqyma qaraı shym-shymdap jaqyndata tústi. Endi, táýelsizdik alǵan soń men qaıtse de Qazaqstannyń alǵa basqanyn qaladym. Onyń jetistikterin estigen saıyn bir jasap qala­tyn­myn. Qazaqstannyń Prezıdentimen maqta­namyn, onyń basqalardan oq boıy ozyq ekenin kórgende tóbem kókke jetip, janymdaǵylarǵa shekemnen qaraǵym keledi. Átteń, basqa jerde, jat ortada júrgendikten ǵana ishimnen tynamyn. Sizderdiń ol kisiniń atyn aıqaılap aıtyp, maqtana alatyn baqytqa ıe ekendik­terińizge qyzyǵamyn. Mine, sondyqtan da men qandaı da bir paıdamdy týǵan halqyma tıgizý maqsatymen ǵana “Habardyń” jumysyna belsene kiristim. – Degenmen alǵashqy kezderde: “Qazaq­stannyń “Habar” telearnasynan edim, suhbat berińizshi”, – degen sózderge astamshylyqpen qaraǵan alpaýyttar bolǵan shyǵar... – Árıne, shekeden qarap, “et-júreksiz erinniń sózin” súıkeı salǵysy kelgender kóp bolǵan... Áýelgide alysta jatqan, olardyń túsiniginshe damýdan “mesheý qalǵan”, keshegi kóshpendi, áıteýir shıkizattarynyń arqasynda ǵana ájetke jarap júrgen Qazaqstannyń jýrnalısine ne aıtsam da daýa, ne aıtsam da quran sózindeı qabyldasyn degen astamshylyq bary seziletin. Árıne, bárinde emes, biraq kóbinde osyndaı pıǵyl bolǵanyn jasyrýǵa bolmaıdy. Al endi ózińdi kórsetip, oı-órisiń onykinen kem emes ekenin tanyta alsań qurmetpen qarap, teń dárejede sóılesedi. Kádimgideı daıyndalyp, urymtal tusta opynyp qalmaýdy oılaıdy. Máskeýde istegen jeti jylda, shama kelgenshe, biz osyndaı kózqaras qalyptastyrýǵa tyrystyq. Onyń ústine, jáne bul eń bastysy, Qazaqstannyń ózi de damý jóninen jurttyń bárin “qaraı gór” degizgendeı tańyrqata tańdaı qaqtyryp ozyp ketti ǵoı. Ásirese, bul arada, taǵy da aıtaıyn, Qazaqstan Prezıdentiniń alǵyrlyǵy alystan qaraǵanda alqalap kózge túsetin. Oǵan sengen, arqa tutqan bizdiń júregimizdegi maqtanysh sezimi de batyldyqqa bastaıtyn. Kimniń aldynda bolsyn ıyǵyńdy teń ustaýǵa, tipti asyryp turýǵa osy sezim járdem beretin. – Kásibı qıyndyqtar týraly da aıta ketseńiz... Shetelde qazaqstandyq jýrnalıst bolýdyń ózindik kúrdelilikteri bar ma? – Ondaılar óte kóp qoı. Mysaly, maǵan Prezıdenttiń jańa Joldaýy týraly bir mamannyń pikirin jazyp berińiz degen shuǵyl tapsyrma beriledi. Jumysy qaýyrt sarapshy Joldaýdy oqymaǵany belgili. Biraq tapsyrma bolǵan soń qaıtseń de ony oryndaý kerek. Sondyqtan Joldaýdy aldymen oǵan aıtyp beresiń, túsindiresiń, qanshama ýaqytyn alasyń, tek sodan keıin ǵana onyń pikirin jazasyń... Ýaqyty tyǵyz mamandar ondaıyńa ońaılyqpen kóne de qoımaıdy. Ol úshin sarapshylarmen, ımıdjmeıkerlermen jaqsy qarym-qatynasta bolýyń kerek. Ondaıda men “Habar” jol salǵan baılanystardy ǵana emes, ózimniń jeke tanystyqtarymdy, dostarymdy, tipti keıde kúıeýimniń tanystaryn da qoldanatynmyn. Árıne, mundaı qıyndyqtar óte kóp. – Otbasyńyz, ata-anańyz týraly da aıta ketseńiz... Ekeýi de qazaq pa ózi? – (Kúledi). Ie, ekeýi de qazaq... Ákem Máskeýdiń avtojol ınstıtýtyn bitirgen, sosyn ǵylymmen aınalysty. Sońǵy 20 jylda ata-anam Germanııada turyp keledi. KSRO-nyń kezinen-aq ákem GDR-diń Magdebýrg ýnıversıtetimen jol qurylysy máshınelerin shyǵarý jóninde yntymaqtastyq ornatqan. Al shekara ashylǵan soń ol Dortmýnd ýnıversı­tetinde doktorlyq dıssertasııa qorǵap, sondaǵy kommersııalyq qurylymdardyń birinen shaqyrtý alyp, sonda aýysty. Bul fırma jol qurylysy máshınelerin jasaıdy. Artynan osy fırmanyń ókili retinde TMD elderine de shyǵyp, jumys istedi. Osy jerde aıta ketetin bir qyzyq jáıt, sheteldikter TMD-nyń Shyǵys bóliginiń rynogyna shyqqanda eń aldymen О́zbekstanmen yntymaqtastyq ornatýdy kóz­de­gen edi. KSRO-nyń kezinde Qazaqstannan góri sol respýblıka kóbirek tanymal boldy ǵoı. Son­dyqtan sheteldikter óz ofısterin aldymen sonda ashty, meniń ákemniń fırmasy da sóıtti. Sol úshin qanshama sabylyp, kóp aqshalaryn shashty. Sóıtse, artynan О́zbekstan emes Qa­zaq­stan ozyp, qyzmet isteýdiń tıimdiligi bizde ar­tyq ekendigi kórinip qaldy. Qazaqstan rynogy batystyqtardyń damyǵan talabyna saı bola ketti, al ózbekterde jańa óndiristik qatynas damymaı qaldy. Ákemniń fırmasy artynan tipti ofıske salǵan aqshalaryn da shyǵara al­maı, ol jerden shyǵynǵa ushyrap shyqqan edi... Meniń bir inim, bir sińlim bar. Inim As­tra­handa, bıznespen aınalysady, al sińlim Más­keýde. Ekeýi de turmys qurǵan, sińlimniń de eki balasy bar. Joldasym almatylyq, kezinde respýblıkalyq fızıka-matematıka mektebin oryssha bitirgen, sosyn Máskeýdiń jol-qury­lysy ınstıtýtyn aıaqtady. Qazir bıznespen aına­lysady. Bizdiń bir ul, bir qyzymyz bar. Ulym Abylaı bıyl 17 de, mektep bitiredi, al qyzym Áıgerim 13-te. – Joǵaryda bir sózińizde Londonda “Habardyń” tilshilik qosynyn ashtyq dedińiz, sol týraly da aıtyp berseńiz... – Biz otbasymyzben qazir Londonda turamyz. Ondaǵy qosyndy ashýǵa men kúsh saldym. Bizde dúnıeniń ortalyǵy Máskeý degen teris túsinik qalyptasqan ǵoı, shyn máninde olaı emes, ondaı álemdik ortalyqtar tolyp jatyr. Bizdi qazir tek máskeýlik sarapshylar men mamandar qanaǵattandyra almaıdy, álemdik oı-arnanyń keń aıdynyna shyqqanymyz abzal. Sondyqtan basqa da bir álemdik ortalyqtarda “Habardyń” qosynyn ashýdy armandap júretin edim, endi myna jaǵdaı soǵan dóp kele ketti. London Máskeýden de asyp túsetin álemdik ortalyq, ómirdiń barlyq salasyna yqpal ete alatyn iri dúnıeler, ásirese asa iri qarjylyq ın­stıtýttar sonda shoǵyr­lan­ǵan. Osyndaı jerde Qazaqstannyń aqparat­tyq quraly ornaýy bizdiń al­ǵa basa túsýimizdiń bir kórinisi emes pe? “Habardyń” basshy­lyǵyna áýelde bul usynys unaı qoı­ǵan joq, olardyń tarapynan qoldaý da bola qoımady. Sondyqtan Syrtqy ister mınıstrligine, tipti Pre­zıdent Ákimshiligine deı­in hattar jaza júrip, áıteýir Londonda da tilshilik qosy­nyn ashýǵa qol jetkizdik qoı. Bul másele byltyr jazda ǵana sheshimin tapty. Men Qa­zaq­stannyń BAQ qural­da­ry Nıý-Iorkte de, Tokıoda da bo­lýy kerek dep sanaımyn. Bul da bizdiń aldyńǵy qatar­ly el ekendi­gimizdiń aıǵaǵy bolmaq. – Máskeýde seniń ornyńa Nadıa degen bir qyz qalǵan eken... – Iá, Nadıanyń kásibı sheberliginde min joq, biraq júreginiń qanshalyqty Qazaqstanǵa buratynyn bilmeımin. Qarapaıym ǵana mysal aıtatyn bolsaq, Qazaqstannyń atynan qazaq azamaty suraq berip tursa onyń qabyldanýy bólek bolatynyn ómirde kórip júrmiz, al bas­qalar surasa, ol bir basqa. Men óz tarapymnan osy máselelerdi “Habardyń” basshylaryna bil­dirdim de. Biraq... másele basqasha sheshildi ǵoı. – Siz Reseıdiń ataqty saıasat, ekonomıka, mádenıet qaıratkerleriniń talaıymen sóılesip, suhbat aldyńyz. Solardyń ishinde qaısysy umytylmastaı áser qaldyrdy jáne nesimen? – Men sóılesken adamdardyń kóbisi Qazaqstanǵa jaqsy kóńilde ekenin bildirdi. Múmkin menimen solaı sóılesken shyǵar... Biraq adamnyń shyn sózi me, álde ótirik kólgirsýi me, ony da baıqap qalýǵa bolady ǵoı. Solardyń ishinde maǵan ásirese, ánshi Iosıf Kobzonmen bolǵan suhbatym este qaldy. Ol Qazaqstan týra­ly asa jyly, adamı estelikterin aıtyp edi. So­nyń ishinde Qazaqstan týraly aıtqan ánderin, Pre­zıdent N.Nazarbaevpen qosylyp shyrqa­ǵan­­da­ryn, menińshe eshqandaı kólgirsýsiz sa­ǵynyshpen eske aldy. Zýrab Seretelımen bolǵan suhbat ta áli kúnge kóz aldymda. Ol da Qazaqstan jaıly jyly, shyn júregimen jaqsy pikirler bildirdi. Astana qurylystaryna óziniń arhı­tek­tor, maman retindegi qyzyǵýshylyǵyn jasyrma­d­y. Oleg Soskovespen bolǵan suhbatym da umytyl­maıdy. Ol óziniń Qazaqstannyń arqasynda bıikke kóterilgenin, sol úshin de bizdiń elge árqashan yrza ekendigin aıtty. Birdeńege qoly jetkender arasynan mundaıdy aıtatyndar sırek bolady. Sondaı-aq asa unam­syz adamdar da bolǵanyn jasyrýǵa bolmaıdy. Solardyń ishinde Mıhaıl Gorbachev meniń esimde súıkimsiz pıǵylymen qaldy. Ol KSRO-nyń taraǵanyna, óziniń taqtan aırylyp qalǵanyna ókinetinin bildirip aldy. Soǵan qaraǵanda, onyń demokratııadan góri totalı­tarızmdi ańsaıtyn­dy­ǵy, uzaq jyldar demokra­tııa­men oınap, óziniń shyn júzin jasyryp kelgendigi kórinip turdy. Tula boıyn ókinish bılep, respýblı­kalardyń ózin qoldama­ǵanyna, KSRO-dan enshisin alýǵa umtylǵanda­ryna yza bolǵan pendeshiligin jasyra almaı otyrdy. Soǵan qaraǵanda, ol óziniń kúni ábden ótken, barynsha qyzyqsyz adam (kárilik emes, kózqarasyn aıtamyn) ekendigin ańǵartty. Mende ol týraly tipti de kósem emes, kerisinshe aqy­maq­taý, jan-dúnıesi barynsha qańyrap qalǵan, keýdesi bos, kók myljyń adam eken ǵoı degen áser qaldy. – Eldiń bolashaǵy týraly ne aıtar edińiz? – Men Qazaqstan durys jolmen damyp kele jatyr dep oılaımyn. Batystyq demokratııaǵa tym qatty berilemiz dep eldiń tynyshtyǵyn, damý prosesin toqtatyp almaýymyz kerek. Menińshe, demokratııa degenniń ózi de salys­tyrmaly dúnıe ǵoı, batystyqtardyń ózderi de memlekettiliktiń negizgi ustanymdaryna qol suǵatyn bolsa ony tyıyp tastaıdy. Bizdiń jas elimiz eligip- jeligip, onyń barlyq talabyna saı bolamyn dep tyrashtanýynyń keregi joq. Janymyzdaǵy Qyrǵyzstan, Tájikstan sııaqty elderdi kórip otyrmyz ǵoı, olar demokra­tııa­nyń sońǵy satysyna jetemiz dep qoldaǵy ba­rynan aırylyp qalǵan joq pa? Sondyqtan, bárinen de joǵary turatyny – Qazaqstannyń eldik múddesi bolýy kerek. Ol úshin avto­kra­tızm kerek bolsa, ony da qabyldaǵan jón. – Áńgimeńizge kóp rahmet. Isińiz sátti bolsyn! Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT.