«Egemen Qazaqstan» gazetiniń bıylǵy № 49 sanynda Baıqal Baıádildiń «Aýyldaǵy qarashańyraq qańyrap qalmasyn» jáne № 50 sanynda jarııalanǵan Kákimjan Karbozovtyń «Keleshegi joq aýyl bolmaýy kerek» degen maqalalaryn oqyǵannan keıin aýylda týyp, qarapaıym jumyskerden keńshar dırektory, aýdan ákimi qyzmetine deıin kóterilip, búkil ómirin aýylda ótkizgen azamat retinde birer sóz aıtýdy jón kórdim.
2002 jyldary arnaýly metodıkamen eseptep, aýyldardy áleýeti joǵary, orta jáne keleshegi joq aýyldar dep bóldi. Keıin tirek aýyldary anyqtalyp bekitildi. Al endi qazir aýyldar azaıyp, halyq qalaǵa, jaǵdaıy jaqsy eldi mekenderge kóship, sharýashylyqqa qolaısyz kóp aýyldar qańyrap bos qalǵany jasyryn emes. Táýelsiz el bolǵanymyzǵa 29 jylǵa jaqyndaıdy. Osy ýaqyttyń ishinde aýyldar tabıǵı jolmen iriktelip, qalatyny qalyp, jabylatyny jabylyp bolǵan sııaqty. Sondyqtan endigi qalǵan aýyldardy keleshegi bar-joq nemese tirek aýyldary dep bólip jarmaı-aq, bárine birdeı jaǵdaı jasalsa durys bolar edi.
Joǵary qyzmette júrgen azamattardyń qaısysy sóılese de, bizdiń halqymyzdyń negizi aýylda qalanǵanyn, bizdiń mentalıtetimizdiń aýylǵa jaqyn ekenin aıtady. Qalaǵa ketken qyr balasy aýyldy ańsaıdy. Endi sol aýyldardy órkendetý úshin biraz sharalardy júzege asyrý kerek. Aýyldy órkendetýdiń birden-bir joly – aýylsharýashylyǵyn damytý. Iá, elimizde kóptegen baǵdarlamalar jasalyp, jumys isteýde. Ásirese «Sybaǵa», «Altyn asyq», «Qulan» baǵdarlamalary mal basyn kóbeıtýge septigin tıgizip keledi. Aýyldar sapaly aýyz sýmen qamtylyp, kórkeıe túsýde. Endi qazir qolǵa alynǵan «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasynyń sharapaty barlyq aýyldarǵa jetse eken. Ol úshin «keleshegi joq aýyl» degen at alynyp tastalýy kerek.
Taǵy da bir eskeretin jaǵdaı, mınıstr aýysqan saıyn baǵdarlamalardyń da ózgerýi qashan toqtaıdy? Jaqynda bir depýtat sýbsıdııalaý baǵdarlamasynyń 45 ret ózgergenin aıtyp qaldy. Endeshe aýylsharýashylyǵyn órkendetý baǵdarlamasyn 2050-jylǵa deıin jasap, búkil eldiń talqylaýyna salyp, bir-aq ret bekitse, sodan ony mınıstrlerdiń árqaısysy ózgerte bermeı, tek oryndalýyna aıanbaı ter tókse quba-qup bolar edi. Taǵy bir aıtary, qazir bıýdjet únemdeımiz degen jeleýmen aýyldyq ákimdikter ońtaılandyrylýda. Aýyl ákimdikterinde eki-úshten ǵana shtat bar. Sonda ár aýdannan bir-eki ákimdik jabylǵanda qansha únemdeımiz? Bir oblystyń jasaǵan únemi respýblıkadaǵy bir iri holdıng basshysynyń jalaqysyna da jetpeıdi. Sondyqtan ákimdikterdi qysqartý durys sharýa bolmasa kerek. Aıtpaqshy, aýyl mektepterindegi bala sany jónindegi normaǵa da azdaǵan ózgerister engizilse eken. Qazir negizgi mektepterde 41 bala, orta mektepte 81 bala bolýy kerek degen talap bar. Osy shekteýdi mamandar qaıtadan zerdelep, azaıtsa durys bolar edi.
Baıaǵy keńsharlardyń kezinde salynǵan úılerdiń tozyǵy jetti, sondyqtan aýyldarǵa da úı salatyn baǵdarlamalar qajet. Qoryta aıtqanda, kópjyldyq baǵdarlamalar ár aýyldyń ereksheligi men sharýashylyqtyń qandaı túrin júrgizýge yńǵaıly ekenine qaraı jasalýy kerek.
Batyrbek AHMETOV,
eńbek ardageri, «Qurmet», «Parasat» ordenderiniń ıegeri
Qostanaı