Maqta-toqyma klasteri: Jańa ındýstrııalyq kezeń

Túrkistan oblysy aýyl sharýashylyǵy salasy boıynsha elimizde aldyńǵy orynda. Sonymen qatar maqta ósiretin birden-bir óńir sanalady. Osy erekshelikke mán berile oty­ryp, oblysta maqta-toqyma klasterin qurý jobasy júzege asyrylyp keledi. Joba shıki­zatty el ishinde tereń óńdeýge jáne elimizdiń eksporttyq áleýetin kúsheıtýge baǵyttalǵan.

Jalpy, bul bastama osydan bir jarym jyl buryn qolǵa alǵan. Oblystyń burynǵy ákimi Darhan Satybaldy bastaǵan delegasııa Qytaı Halyq Respýblıka­syna issaparmen barǵanda maqta ósirý jáne ony tereń óńdeý salasyndaǵy iri kompanııalarmen kezdesýler ótkizgen edi. Kelissózder barysynda tájirıbe almasyp, ekijaqty sátti áriptestik ornatyldy. Nátı­jesinde, bul kelisimder naq­ty ınvestısııalyq jobalarǵa ulasyp, búginde óńir basshysy Nuralhan Kósherovtiń basshy­lyǵymen maqta-toqyma klaste­rin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan strategııalyq joba tabysty júzege asyryla bastady. Maq­ta-toqyma klasterin damytýǵa jetekshilik etip otyrǵan ınves­tor – Qytaıdyń maqta ósirý jáne ony tereń óńdeý salasyn­daǵy eń iri kompanııalardyń biri «Xinjiang Lihua (Group) Co., Ltd». Kompanııa tuqym ósirýden bastap, toqyma ónimderin shyǵarýǵa deıingi maqtany keshen­di óńdeýge jáne óndiristiń tolyq sıklin basqarýǵa mamandanǵan.

Búginde oblysta osy shetel­dik ınvestormen birlese Ortalyq Azııa keńistiginde balamasy joq maqtany tereń óńdeıtin maq­ta-toqyma klasteri quryldy. Klas­terdiń ereksheligi sý únemdeý tehnologııalaryn qoldana otyryp, maqta ósirýden bastap ıirilgen jip, mata, daıyn kıim jáne ózge de toqyma ónimderin shyǵarady. Bul óńir ekonomıkasyna jańa serpin, shıkizattyq baǵyttan ary­lyp, daıyn ónim óndirýge múmkindik beredi.

Maqta klasterinde 5 jobany iske asyrý arqyly 7 myń adam ju­myspen qamtylyp, 201 mlrd teńge ınvestısııa tar­tyla­­dy. Maq­ta ónimdiligi 2-3 ese jaq­sa­­ryp, jylyna 229 myń tonna maqta óndiriletin bolady. Jal­py, joba aıasynda 10 zaýyt salý josparlanǵan. Onyń ishin­de 4 maq­ta óńdeý, 2 tam­shy­­la­typ ­sýarý júıelerin óndi­re­tin, son­daı-aq 4 toqyma zaýyty bar. Sonyń birqatary iske qosy­­lyp ju­mys istep jatyr. Mysaly, klas­ter­­diń qajettilikterin qamta­masyz etý úshin PVH qubyrla­ryn shyǵaratyn zaýyt iske qosyl­ǵan. Al toqyma fabrıkalary salynyp jatyr.

Jaqynda Otyrar aýdanyn­da ornalasqan kópfýnk­sıo­nal­dy «Túrkistan maqta agro­óner­kásiptik kesheni» aıasynda 3 zaýyt iske qosyldy. Atap aıt­qanda, tamshylatyp sýarý qu­­ryl­ǵylary men sýarýǵa ar­nal­­ǵan taspalar óndiretin ón­di­ris orny óz jumysyn bas­ta­dy. Kásiporyn jylyna 800 mln metr sýarý lentasyn ón­dirip, 50 myń gektar alqapty zama­naýı sýarý júıesimen qam­­ta­masyz etýge qaýqarly. Bul – kásip­oryn sý únemdeýge baǵyt­­talǵan asa mańyzdy joba. Tamshylatyp sýarý júıelerin jergilikti jerde óndirý arqyly aýyl sharýashylyǵy taýar óndi­rýshilerine qoljetimdilik artyp, sý únemdeý tehnologııasyn keńi­nen engizýge jaǵdaı jasaldy.

Sonymen qatar Otyrarda zamanaýı maqta óńdeý zaýyty paıdalanýǵa berildi. Zaýyttyń iske qosylýymen 279 adam turaq­ty jumyspen qamtyldy. Bul kásiporyn zamanaýı tehnologııalardy paıdalana otyryp, maq­ta sharýashylyǵyn jańa deń­geıge kóterip otyr. Seriktes qytaılyq ınvestorlar kómegimen 32 myń gektar alqapqa jańa ádis­pen maqta egilip, ár gektardan orta eseppen 50-60 sentnerden ónim alyndy. Mundaı kórset­kish buryn-sońdy bolmaǵan. Sý únemdeıtin bul tehnologııa­lar – klımattyq ózgerister jaǵ­da­ıyn­da asa ózekti.

Joba aıasyndaǵy eki birdeı maqta óńdeý zaýytynyń jalpy quny 21,1 mlrd teńgeni quraı­dy. Bul óndirister jylyna 180 myń tonna shıtti maqtany óńdeý­ge múmkindik beredi. Búgingi tań­da 120 myń tonna shıtti maqta jınalyp, onyń 30 myń tonnasy taza maqta retinde óńdeldi. Eń mańyzdysy, osy jobalardyń jumysyn biriktirip, basqarý men baqylaýdy júzege asyratyn jasandy ıntellektke negiz­delgen ortalyq basqarý stan­sa­sy paıdalanýǵa berildi. Meha­­nı­kalandyrylǵan stansa atalǵan iri joba úshin arnaıy jasaqtaldy. Bir ortalyq arqyly 30 myń gektar alqaptaǵy sýarý, retteý jáne baqylaý ju­mystary avtomattandyryl­ǵan júıe arqyly júzege asyrylady. Munda egis alqaby, zaýyttar túgel baqylanyp otyrady. Sý, maq­tanyń ósý barysy, jerdiń ylǵal­dylyǵyn da qadaǵalaý jú­ıesi engizilip jatyr.

Bul aqyldy basqarý Memle­ket basshysynyń ár salaǵa jasandy ıntelekt engizý týraly tapsyrmasynyń naqty nátıjesi dep aıtsaq bolady.

Jalpy, bul ashylǵan kásip­oryn jumysshylaryna da qo­laı­ly jaǵdaı jasalǵan. 700-ge jýyq jumysshyǵa arnalǵan jataqha­na, ashanalary bar. Kom­pa­nııa ózi ­280 metrden aýyzsý tartyp, kúni­ne 4 myń jumysshyǵa jetetin sý shyǵarylady. Zaýyt­tyń qazirgi ýaqytta 20 myń óń­del­gen maqta saqtaıtyn alyp qoımasy bar.

Odan bólek, jýyrda Túrkis­tan qalasynda «Turan» arnaıy eko­nomıkalyq aımaǵynda to­lyq sıkldi toqyma buıymda­ryn ón­diretin ıaǵnı jip ıirip, mata óndiretin iri keshen iske qosyl­dy. 42 gektar jer bólingen óndiris­tik keshenniń jalpy ınvestısııa­­lyq quny – 86,2 mlrd teńge. Qu­ry­lys jumystary 2024 jyly bastalyp, bıyl alǵashqy kezeńi iske qosyldy. Jobanyń birin­shi kezeńinde 430 adam tu­raq­ty jumyspen qamtyldy. Al 2026 jyldyń jeltoqsan aıyna deıin zaýyttyń kelesi úsh kezeńi tolyq aıaqtalyp, qosym­sha 2 myńǵa jýyq adam turaqty jumyspen qamtylady. Zaýyt tolyq iske qo­syl­ǵan kezde jyl saıyn 11,4 myń tonna jip, 47,3 mıllıon sharshy metr mata, 2 mıllıon tósek-oryn jabdyqtary jıynty­ǵy men 4 mıllıon kórpe óndirý josparlanyp otyr. Ashylǵan kásiporyn jeńil ónerkásip salasyn damytý jolyndaǵy jańa kezeńniń bastamasy ekeni sózsiz. Bul joba – Túrkistan óńirinde jeńil ónerkásipti júıeli túrde damytýǵa, maqta salasynyń tıim­diligin arttyrýǵa jáne eks­port­tyq áleýetti kúsheıtýge, jańa ın­dýstrııalyq baǵyttardyń qalyp­tasýyna serpin beretin mańyzdy qadam.

Osylaısha, qysqa merzim ishinde Túrkistan oblysynda ­maq­ta ósirýden bastap, ony tereń óńdeýge deıingi tolyq óndi­ris­tik tizbekke negizdelgen maq­ta-toqyma klasteri qalyptasty. Bul – bir ǵana salanyń jetis­tigi emes, óńir ekonomıkasyn ár­ta­raptandyrýǵa baǵyttalǵan jú­ıeli saıasattyń naqty nátıjesi. Aldaǵy bes jylda maqtany egis­tikten bastap, daıyn kıim tige­tin deńgeıge deıin jetkizetin tolyq sıkldiń ornyǵýy kútilip otyr. Bul óz kezeginde jańa jumys oryndarynyń ashylýyna, eksport kóleminiń artýyna jáne jeńil ónerkásiptiń damýyna jol ashady. Eń bastysy, joba zamanaýı agrotehnologııalardy, sý únemdeý júıelerin jáne jasandy ıntellektke negizdelgen basqarý tetikterin engizý arqyly aýyl sharýashylyǵynyń tıimdiligin túbegeıli arttyryp otyr.

Maqta-toqyma klasteriniń damýy tek Túrkistan óńiri úshin ǵana emes, tutas Qazaqstan ekonomıkasy úshin strategııalyq mańyzǵa ıe. Bul bastama elimizdiń daıyn toqyma ónimderin eksporttaıtyn básekege qabiletti memleket retinde qalyptasýy­na berik negiz qalaıdy. Munyń barlyǵy – memlekettik qoldaý, tıimdi ınvestısııalyq saıasat jáne birlikte atqarylǵan tabandy eńbektiń jemisi. Qazirgi ýaqytta klasterlik damý oblys­ta júıege qoıylyp, aımaqtyń ekonomıkalyq áleýeti jańa deń­geıge kóterilip otyr.

Maqta-toqyma klasterin damytýdan bólek, oblysymyzda júgeri jáne et klasterin qu­rý boıyn­sha da úlken jumys­tar júrgizilip jatyr. Sebebi, bul baǵyt­taǵy damý oblystaǵy ar­naıy ekonomıka­lyq aımaq­tyń múmkindikterin to­lyq paı­dalanýǵa jaǵdaı jasap, she­tel­dik jáne otandyq ınvestorlar úshin tartymdy óndiristik alań qalyptastyrýǵa múmkindik be­redi. Oblystyń damý jolyn­daǵy bul bastamalar jańa ın­dýstrııa­lyq dáýirdiń bastamasy bolary sózsiz.

Nuraly ÁBIShOV,

Túrkistan oblystyq máslıhatynyń tóraǵasy