Biz Muqaǵalı aqyndy jetpisinshi jyldary kóp kóretinbiz. Aıdynda júzgen alyp kemedeı bir ózi kósheni toltyryp, oıǵa bógip kele jatatyn. Ol kisi sol kezde biz qyzmet isteıtin «Lenınshil jas» gazetiniń bas redaktory Seıdahmet Berdiqulov aǵamyzǵa jıi keletin.
Muqań kelgen kúni jumys babymen bastyǵymyzdyń kabınetine kire almaıtynbyz. О́ıtkeni aqyn ketkenshe, bul esik basqa jurtqa tars jabylatyn. Jáne bir aıta ketetin shyndyq, sol tustary Muqańa sonshama ýaqytyn bólip, tap Seıdaǵań sııaqty qushaǵyn ashyp qarsy alatyn adamdar óte sırek edi. Qaıta «Muqaǵalı urttap alypty, odan ázer degende sytylyp shyqtym», dep ózin zor, ony qor etip kórsetkisi keletinder kóp bolatyn. Jurt aqynnyń syrtynan álgindeı neshe túrli ǵaıbat aıtyp jatqanyna bizdiń bastyq pysqyrmaıtyn.
«Olardyń aıtatyndary – kóre almaıtyndardyń sandyraǵy. Uıqas qýalap, aqyn atanyp júrgender Muqaǵalımen teń emes ekenderin jaqsy biledi. Sodan keıin qyzǵanyshtyń qyzyl ıtin óstip arpyldatyp júr. Al Muqaǵalıdyń bar jazyǵy tulpar bolyp týǵanynda ǵana. Jan-jaǵynan ósekti qarsha boratyp, kitabyn shyǵartpaýdyń bar amalyn jasaıtyndar kóbeıgen saıyn aqynnyń júıkesi de juqaryp júr. Búgin, mine, tamasha bir poema ákeldi. Osy dúnıeni tezirek daıyndańdar. Áıtpese álgindeı ıtterdiń kesirinen ol óziniń talantty aqyn ekenine kúmándana bastaǵan sııaqty», dedi ol birde kúızele sóılep.
Ádiletin aıtý kerek, Seıdaǵań qashanda Muqańnan kómegin aıaǵan emes. Jyly sózimen jubatyp, jigerin qaırap turatyny óz aldyna, Muqańnyń óleńderin ákelgen bette gazetke toqtaýsyz basatyn. Bul sózimizge aqynnyń eń súıekti poemalarynyń sol jyldary osy gazette basylǵany tolyq dálel bola alady. Bir ǵajaby, sol poemalar oqyrmanǵa jol tartqan kezde Seıdaǵań da erekshe qýanatyn. Bas redaktorymyz balaǵa úlken kisiniń kıimin kıgizgendeı eshkimdi eshqashan ásirelep maqtamaıtynyn biz jaqsy biletinbiz. Alaıda onyń aqyn týraly shynaıy pikirin ottaı qaýlaǵan qańqý sózder basyp kete me, biz ony dál Seıdaǵańdaı túsine almaǵan ekenbiz.
Árıne, ol kezde jas edik. Muqaǵalıdyń óleńderi keremet ekenin de biletinbiz. Alaıda aqyn Baspasóz úıiniń esigin attaǵan sátte «Muqaǵalı kele jatyr. Qazir senderden araqqa aqsha suraıdy. Qashyńdar» degen sypsyń sóz sýmań qaǵady. Osylaı adamdar sanasyz tobyrǵa aınalyp, eshnárseniń baıybyna barmastan beınebir taraqan qusap, jón-jónine qasha jóneledi. Árıne, olardyń qatarynda biz de barmyz. О́stip qashyp-pysyp júrsek te Muqańmen ushyrasyp qalatynbyz. Tipti saldyr-kúldir etken eski lıft toqtap qarańǵyda birge qalyp qoıǵan sátter de boldy. Teńizdiń sýynyń dámin tamshysynan-aq bilýge bolady ǵoı. Sol sııaqty qap-qarańǵy lıftiniń ishinde Muqańnyń bizdi qorqytpaı, aǵalyq lebizimen sabamyzǵa túsirgeni de bar. Mine, sol kezden bastap, aqynnyń dushpandary aıtqandaı, onyń kózge túrtki bireý emes, úlken júrek ıesi ekenine naqty sene bastadyq.
Araǵa biraz ýaqyt salyp, Muqańmen betpe-bet kezdesýdi Jaratqan ıem bizge taǵy da násip etti. Bul tús kezi edi. Mundaı ýaqytta redaksııada eshkim bolmaıdy. Árkim ártúrli sharýamen syrtqa shyǵyp ketedi. Al men bolsam, sol kúni jipsiz baılanyp, gazetke baratyn shuǵyl maqalamdy jazyp otyr edim, bir kezde esik ashyldy. Qarasam, Muqaǵalı aǵa eken. Úıge kim kelse de izetpen qarsy alý qazaqtyń qanyna sińgen ádet qoı, men de ol kisini kórip, ornymnan turdym. Meniń ózine degen iltıpatym eleýsiz qalmady.
– Qaryndasym, rahmet. Baqytty bol, – degen ol: – Men Seıdekeńe jolyǵýǵa kelip edim. Ol kisi ornynda joq eken. Kóp uzamaı kelip qalar. Renjimeseń, kabınetińe kirip otyra turaıyn, – dedi de jaýabymdy kútpesten bólmedegi oryndyqtyń birine jaıǵasty. Qasynda beıtanys kisi otyrsa alańsyz jumys isteý de, oıyńdy jınaqtaý da qıyn ǵoı, ári shuqshıyp aldyńdaǵy qaǵazdan bas almasań, ol da kórgensizdik, adamdy syılamaý ekenin jaqsy biletindikten, jazyp jatqan jumysymdy doǵaryp, odan ári ne isterimdi, ne aıtarymdy bilmeı únsiz otyrmyn. Tym-tyrys otyra bergen de bir túrli yńǵaısyz kórinip, ústelimniń ústinde jatqan «Lenınshil jas» gazetiniń sońǵy sandaryn qolyma aldym da, qaraı otyryńyz degendeı aqynǵa usyndym. Sol sát kózim túsip edi, júzi tym jabyrqaý kórindi. Ol kisi selqostaý qımylmen usynǵan gazetimdi qolyna alýyn alǵanmen, qarap kórýge asyqpady. Meniń ózine nazar bólýimdi kútip otyrdy ma, álde ishki tolǵanysyn bireýmen bólisýge asyqty ma, bir túrli toryqqan únmen sóıleı jóneldi.
– Qaryndasym, sen «Darıǵa júrekti» oqydyń ba? – dedi maǵan qarap. Men kitapty tamsana oqyp shyqqanymdy bildirip, basymdy súısine ızegenimdi baıqamaı da qaldym. Ol kisi kútken jaýabyn alǵandaı, sózin ármen qaraı sabaqtady.
– Bilesiń be, eger sol kitap basqa bireýdiki bolsa, baıaǵyda-aq Nobel syılyǵyn alar edi-aý, – dep alyp, úni birte-birte shıryǵa bastaǵan aqyn júzimnen bul sóziniń esh ábestigi joq ekenin ańǵarǵan soń, áńgimesin taǵy da jalǵap ketti. – Bul ómirde talantsyz bolsa da, talasqa túsetinder kóp eken. Qaıteıin, jan-jaǵymnan sháýildep, júıkemdi ábden juqartyp bitti. Solardan betimniń qaıtqany sonsha, senesiń be, osy kúni Jazýshylar odaǵyna jolaǵym kelmeıdi. О́ıtkeni barsam boldy, álgi ıtterdiń qaıdan paıda bola ketetinin, qaramdy kórgennen qaljyńdaǵan bolyp «Poezııada seniń neń bar? Qolyńa taıaǵyńdy alyp, elińe baryp qoı baq. Saǵan sol laıyq», dep mysqyldap, jolymdy kes-kesteıdi de turady. Boıymnan, poezııamnan min izdeýden sharshamaıtyn sol qorqaýlardan zapy bolǵanda, janyńdy uǵatyn bireýdi izdeıdi ekensiń. Alaıda bireýge kókiregińdegi ashy muńdy aıtý ońaı deısiń be? – dedi endi Muqaǵalı aǵam taýsyla sóılep.
Aqyn aǵamdy aıap ketkenim sonsha, qaıtkende de ony jubatqym keldi. Biraq qaıtip? Ol kisiniń ońaılyqpen sergı qoıýy ekitalaı ǵoı. Sol sát ústelimniń ústinde jatqan Maǵjan Jumabaevtyń kitabyna kózim tústi. Dereý sol álgi kitapty qolyma aldym da, aqynnyń kóz aldyna tostym. «Aǵa, ózińiz bilesiz, bul kisi de erekshe talant ıesi edi ǵoı. Onyń da kórmegeni joq...» – dedim men qysqa qaıyryp. Bir ǵajaby, tutyǵa aıtqan sózim aqynnyń sanasyna tez sińdi. Álginde ǵana súlesoq halde otyrǵan ol dúr silkinip, áldeqandaı uzaq kútken jaqsy habaryn estigendeı jadyrap sala berdi.
– Oı, aınalaıyn, atqan tańdaı aq qabaǵyńnan. Durys aıtasyń, Maǵjan syndy dúldúldiń kórgen qorlyǵynyń qasynda... Sen osyny bir-aq aýyz sózben jetkizdiń ǵoı. Oıpyrmaı, Seıdekeń senderdi, jastardy degenim ǵoı, ózi sııaqty uǵymtal adam etip, kisilikke baýlyǵan eken. Osyndaı basshydan tálim alý, onymen birge jumys isteý jarty baqyt ekenin umytpańdar. Shyndyǵynda da ol ózi bir ǵajap adam. Birbetkeı, minezin, týrashylyǵyn kórgende ol maǵan bireýdiń syrtynan ǵaıbat sóz aıtqandardy qylyshtyń qyrymen baýyzdaǵan, kúnshildiń kózine qorǵasyn eritip quıǵan baıaǵy kók túriktiń sońǵy tuıaǵy sııaqty elesteıdi, – dedi. Osy sátte aǵamyzdyń lezde daýysy ózgerip, kóz aldymda basqa adamǵa aınalyp bara jatty. Jaılap aqynǵa qarap edim, kóz jasy betin jýyp ketipti. Sony baıqap qalmasyn dedi me, qolynyń syrtymen kóz jasyn tez-tez súrtip jatty.
Apyraı, myna kisi jylap tur ǵoı. Shynynda da bireý kóńiline qatty qaıaý saldy ma eken, joq álde qyzý ma dep oılap úlgergenshe, Muqaǵalı aǵa oıymdy oqyp qoıǵandaı:
– Keshir, qalqam, bir bosańdyq tanytyp aldym-aý deımin. Qap, bulaı etpeýim kerek edi. Bárimiz pendemiz ǵoı... Meni de myna ómir qajytyp jiberdi-aý deımin. Bárin qaıyspaı-aq kótergiń keledi. Biraq keıde shydamaı ketesiń. О́tkende baspaǵa jınaǵymdy tapsyrǵam. Ún-túnsiz alyp qalyp edi. Endi mine, araǵa ýaqyt salyp, onyń teń jarymynan astamyn qysqartamyz dep otyr. Sonda shyǵatyn kitabym pyshaqtyń qyryndaı ǵana bolmaq. Ishinde oqıtyn oıy joq bolsa da keıbireýdiń kitabynyń qalyńdyǵy qarystaı bolyp shyǵady. Al ondaıdy maǵan qımaıdy. Qyzǵanyp otyrǵan joqpyn, ádilettiń joqtyǵyna ózegim órtengen soń aıtyp otyrmyn. Sondaı kezde ne isterińdi bilmeı, kúıip ketesiń. Ishtegi kúıigińdi aıtaıyn deseń, osy kúni sóz uǵatyn adam tappaısyń. Al jigitter bar ǵoı deıin deseń, olar jan sózin jartylyqsyz tyńdaýdan qalǵan. Ishki túısigime sensem, paryqsyz áńgimemen tań atyryp, kesh batyryp júrgen sol erkekterge qaraǵanda qyzdar uǵymtal ma deımin. Qazaqtar tar qoltyqtan oq tıse, tartyp alar qaryndas dep beker aıtty deısiń be? Bul sózdiń shyndyǵyn búgin saǵan qarap taǵy da sezinip otyrmyn.
– Oı, aǵa, men ne istedim sonsha? – dep edim, ol óziniń tym beıbereket, ashyla, ashyna sóılep bara jatqanyn endi ańǵarǵandaı, kilt toqtady da, ornynan turdy.
– Kóp sóılep, mazańdy aldym-aý deımin. Endi sonyń ótemi retinde saǵan batamdy bersem, oǵan qalaı qaraısyń? – dedi de júzime barlaı qarap turyp: – Al onda jaı qolyńdy, – dedi. Men senimsizdeý túrmen qolymdy jaıdym. Bata retinde bir shýmaq jyr oqıtyn shyǵar dep oıladym. Joq, olaı bolmady.
– Lavr aǵashyn bilesiń ǵoı, ol máńgi jasyl bolyp turady. Japyraqtary da basqa aǵashtiki sııaqty tegis sarǵaımaıdy. Jupar ıisi ańqyǵan bul aǵashqa eshqashan naızaǵaı túspeıtin kórinedi. Sondyqtan da lavrdy jurt qasıetti sanaǵan. Mereıi ústem erlerine lavr japyraǵynan órilgen gúltáji kıgizý de ony qasıetti sanaýdan týǵan dástúr. Endeshe, pále-jaladan saqtap júrsin dep men saǵan búgin lavr japyraǵynan jasalǵan sol gúltájini kıgizsem deımin.
Men ne oılarymdy bilmeı ezý tarttym.
– Jo-joq, sen kúlme. Qaıta gúltájdiń qolymda bar ekenine senýiń kerek. О́ıtkeni bári senimge baılanysty, – dep kózge kórinbeıtin gúltájdi eppen ákelip, basyma kıgizgen qalyp tanytty. – Al maǵan sengeniń úshin rahmet. Endi sózimdi qazaqy uǵymmen aıtaıyn. Qyz qyryq shyraqty deıdi ǵoı. Jamandyq ataýly senen aýlaq bolyp, barlyq qyryq shyraǵyń túgel jansyn. Áýmın, – dep betin sıpaǵan kúıi tez-tez basyp, esikten shyǵa jóneldi. Muqańnan osynshama jyly lebiz estigenime sener-senbesimdi bilmeı, ári álgindeı kúlkili kórinisti kóńilime syıdyra almaı, óń men tústiń arasyndaǵy bir halde, ol kisige tym bolmasa rahmet aıtýǵa da jaramaı qala berdim.
Sodan beri qansha ýaqyt ótti deseńshi. Alaıda jan balasyna tis jaryp, bul jóninde aıtpadym. Sebebi Muqańdy túsinýden góri, qorlaýǵa, qaralaýǵa daıyn turatyndarǵa keleke bolyp júrermin dep saqtansam kerek. Keıinnen aqynnyń rýhanı ómiri bastalǵan shaqta erinbegenniń bári ol kisige qamqor bolǵandaryn jarysa aıtyp jatqan kezde ózimdi olardyń sapynan kórgim kelmedi. Alaıda Muqańnyń batasyn alý kez kelgen adamnyń mańdaıyna buıyra bermegenin oılap, bul áńgimeni oqyrman nazaryna endi usynyp otyrmyn.
Jumagúl Solty,
jýrnalıst