“KATEV” halyqaralyq qoǵamdyq qory men “Til” respýblıkalyq aqparattyq-saraptamalyq jýrnalynyń uıymdastyrýymen elimizde ekinshi márte ótkizilip otyrǵan “Jarqyn bolashaq” respýblıkalyq KATEV qazaq tili olımpıadasynyń qorytyndysy shyǵarylyp, jeńimpazdar altyn, kúmis jáne qola medaldarmen marapattaldy.
Túrik aǵaıyndardyń qazaq tiliniń mártebesin arttyrý maqsatyndaǵy jobasy elimiz aýmaǵyndaǵy barlyq mektepterdi qamtýymen erekshelenedi desek, “Jarqyn bolashaq” olımpıadasynda aýdandyq, qalalyq jáne oblystyq irikteýler boıynsha 390 mektepten 4506 oqýshy baq synaǵan. Olardyń arasynan 68 mekteptiń 338 ónerli ulany Almaty qalasynda ótken olımpıadanyń jartylaı fınalyna qatyssa, bul toptan taǵy da 40 bilim oshaǵy erekshelenip, 69 oqýshy aqtyq básekege joldama alǵan. Qazaq eliniń táýelsizdigi ana tildiń mártebesin asqaqtatýmen shegelene túsetinin túıindegen baıqaýdyń qorytyndysyna arnalǵan keshtiń Beıbitshilik jáne kelisim saraıynyń sahnasynda Astana fılarmonııasy ult-aspaptar orkestriniń súıemeldeýimen Kókshetaý qazaq-túrik lıseıiniń 9-synyp oqýshysy, respýblıkalyq “Boztorǵaı”, basqa da halyqaralyq baıqaýlardyń jeńimpazy Ersaıyn Ámrınniń shyrqaýynda ánuranmen bastalýy talapty talaı jastyń júregine otansúıgishtik rýhyn sepkendeı edi. Shattyq kúıge toly asqaq pafosty áýen KATEV halyqaralyq qoǵamdyq qory ókiliniń oqýshylarǵa arnaý sózimen órilip, sábı sanany qataıtýda ananyń aq sútimen darıtyn ana tiline teńdeser eshteńe joqtyǵy, sol sebepti ony óle-ólgenshe qurmetteý ár adamnyń qasıetti boryshy bolyp sanalatyny aıtyldy. Elbasynyń “Bizdiń, búkil qazaqstandyqtardyń basyn biriktiretin basty faktor – memlekettik til. Qazaq halqynyń týǵan tilin damytý úshin barlyq kúsh-jigerimizdi jumsaýymyz kerek” degen sózi bizge kóp oı salady degen qonaq osy saıys barysynda “segiz qyrly, bir syrly” qasıetimen aıryqsha daralanǵan daryndy jastarǵa el bolashaǵy óz qoldaryńyzda, sizdermen Qazaq eliniń bolashaǵy jarqyn bolady, talaı jeńisterge jetedi. Osyǵan biz shyn júrekten senemiz, dep tilegin aıtty. Odan ári ult-aspaptar orkestriniń oryndaýynda Túrkeshtiń “Kóńilashary”, Qurmanǵazynyń “Saryarqasy” tógilgende saraı ishi saıyn saharanyń lebi eskendeı jańǵyryp sala berdi. Qudiretti kúı tilimen uly dalany mekendegen baıyrǵy babalar tili balbal tastardan balǵyn jastar sanasyna kóship, samala shýaq shashty. Sebebi, halqymyzdyń ejelgi kóne kúıi men jyryn súıip ósken jastardyń kókjıegi qashanda bultsyz aspandaı ashyq ta aıqyn bolary sózsiz. Búginde ulan-baıtaq qazaq jerinde táýelsizdik rýhy jeńip, tól tildi tórge ozdyrýdyń barlyq qam-qareketi jasalyp jatyr. Týǵan jerdiń ulandaryn memlekettik tilde emin-erkin sóılep, saýatty jazýǵa tárbıeleýmen qatar, Qazaqstanda ómir súrip jatqan ózge ult ókilderi balalarynyń da babalar tilin barynsha meńgerýine aıryqsha kóńil bóline bastaǵany KATEV-tiń búgingi is-áreketinen aıqyn kórinis tapty. Aqtóbelik Oleg esimdi orystyń balasy “Babalar jyry” ánin shyrqap bergende, qazaq tilin jatyq meńgergen oqýshy jıylǵan júrttyń qoshametine bólenip qana qoımaı, júldeli orynǵa ıe boldy. Kóptiń kóńili sóz máneri nomınasııasy boıynsha saıysta Kákimbek Salyqovtyń “Toı keledi” jyryn mánerlep oqyp bergen qaraǵandylyq Márlen Aıtjanovqa birden aýǵan. О́ıtkeni, qazaq tiliniń qaımaǵyn qaıyrǵan dál osyndaı jetkinshekter ósip kele jatqanda memlekettik tildiń eńsesi emen aǵashtyń dińgegindeı nyǵyrlanyp, bıikteı bereri ras. Jyrdy jattap qoımaı, ár sózdiń mán-maǵynasyn tereń sezingen kórkemsóz oqý sheberi moınyna altyn medal taǵylyp, bas báıge tabys etildi.
Qazaqtyń keń dalasy dástúrli ónerge tunyp turǵanyn tulymshaǵy jelbiregen qyz balanyń óneri taǵy da eske salǵandaı edi. Jambyldan kelgen Aıbópe Teńgebaı “Súgirdiń tolǵaýyn” kádimgi kásipqoı ánshiler sekildi serpile sergek oryndaǵanda naǵyz sóz qasıetin túsinip, til qadirin paıymdaıtyn jan osyndaı-aq bolsyn degen oı kim-kimniń de kókeıine minsiz uıalaǵany sózsiz. Al sahnalyq qoıylym nomınasııasy boıynsha Shyńǵys Aıtmatovtyń “Ana-Jer-Ana” qoıylymynan úzindi oqyǵan pavlodarlyq Leıla esimdi kishkentaı ónerpazdyń baǵy janyp, altynnan alqa taqty. Ultynyń bolashaǵy úshin basyn báıgege tikken, ór rýhty Mahambet týy sahnada urpaqtar únimen qaıta jańǵyrdy. Atyraýdan kelgen jas termeshi Ǵıbadat Turǵalıev qazirdiń ózinde-aq batyr jyrlaryn kánigi ánshilerdiń maqamyna jetkizip, terme nárin ón boıyna daryta shyrqady. Jezqazǵannan kelgen Maksım Makarov “Qazaq eli” ánin oryndaǵanda zaldaǵy kórermen dúr silkindi. О́zge ult ókilderiniń balalary qazaq tilin ǵana emes, qazaqtyń ónerin de shashaýsyz úırenýge talpynyp jatyr eken. Memlekettik tilge jetik talaı talantty kórip qýandyq. Máselen, Iýlııa esimdi orys qyzy Qadyr Myrza Áliniń “Qazaqtardy sheteldik qonaqtarǵa tanystyrý” óleńin oqyp shyǵarda qolyndaǵy qazaqtyń qara dombyrasyn tartýdy umytpaǵan. Áli jorǵadaı jeldirtip kete almaı jatqan shyǵar, biraq osy bir azǵantaı aıaqalysynyń ózi taǵy talpyna tússe, maqsatyna da jeter kún alys emes ekenine sendiredi. Memlekettik tilde óleń oqyp, odan ári dombyranyń tilin úırenýge bekingen mundaı jastarǵa alǵystan basqa ne aıtasyń. Rahmet, qadamdaryna nur jaýsyn deımiz de. Bolashaqtyń kilti memlekettik tildi jetik meńgergen jandardyń qolynda bolatynyn áldeqashan uǵynǵan olardyń báıgege áıteýir qatysyp, atymyzdy shyǵarsaq boldy ǵoı degen oımen kelmegeni baıqalady. Semeılik Roza Konavalovanyń “Atamekendi” aıryqsha tebirenispen shyrqap, sóz ben áýenniń áýede ásem úndesýine talpynǵan úninen jurt qazaq estradasynyń keleshek bir báısheshegin tanyǵandaı. Suńǵat esimdi kishkentaı kúıshi balanyń suńǵyla ónerine qol soqpaǵan jan neken-saıaq. Qurmanǵazynyń “Adaı” kúıin albyrt kóńilmen aıalaı tartqan ol da keleshekte sahna sańlaǵy bolaryna kúmán týǵyzbaıdy.
Án men jyrmen kestelengen oqýshylar olımpıadasy óz máresine jetip, kesh sońynda jeńimpazdar marapattaldy. Qazaq jáne ózge ult ókilderi bolyp eki topqa bólingen oqýshylar alty baǵyt boıynsha, atap aıtar bolsaq, til bilimi, án aıtý, mánerlep oqý, sahnalyq qoıylym, ǵylymı jumystar qorǵaý jáne ólketaný nomınasııalarynan baq synady. Til bilimi baǵytynda qazaq tili teorııasyn tereń meńgergen bilimdi oqýshylardy tańdaý maqsat etildi. Tapsyrmalar mektep baǵdarlamasy boıynsha 5–11 synyptar arasynda qurastyryldy. Sóz máneri baǵyty boıynsha qazaq tilinde mánerlep sóıleýge mashyqtaný, sózdiń mánin jete túsiný, onyń tabıǵatyn taný jáne kórkem shyǵarmalardy mánerlep, naqyshyna keltirip oqý arqyly oqýshyny aýyzeki sóıleýge úıretý maqsat etilse, ánshi-bulbuldar baǵytynda qazaq halyq ánderi men sazgerleriniń shyǵarmalaryn keń kólemde nasıhattaý, talantty jastardy anyqtaý, olardy kópshilikke dáripteý mindetteldi. Sahna sańlaqtary baǵytynda qazaq aqyn-jazýshylarynyń, dramatýrgterdiń shyǵarmalaryn nasıhattaý, tárbıelik mańyzy bar qoıylymdardy taratý, jas ǵalymdar baǵytynda qazaq tili men ádebıetiniń tarıhy, teorııasy, til biliminiń ózekti máselelerine qatysty túrli ǵylymı jumystardy anyqtaý, al ólketaný baǵytynda oqýshylardyń óz óńirlerindegi uly tulǵalardy, tarıhı-mádenı jáne týrıstik jerlerdiń tabıǵatyn, taǵy basqalardy tanýy kózdeldi.
Olımpıada jeńimpazdary KATEV halyqaralyq qoǵamdyq qory men “Til” jýrnaly taǵaıyndaǵan I,II jáne III dárejeli dıplomdarmen, sondaı-aq baǵaly syılyqtarmen marapattaldy. Qazaq-túrik lıseıleri men jalpy orta bilim beretin mektepterdiń oqýshylary arasynda osymen ekinshi ret ótken “Jarqyn bolashaq” respýblıkalyq qazaq tili olımpıadasy jeńimpazdaryna júldelerdi Parlament Senaty men Májilisiniń depýtattary, belgili ǵalymdar tabys etti. Qysqasy, túrik baýyrlardyń tilge qamqorlyq nıetindegi jobasy qazaq tiliniń qatyp jatqan biraz tońyn jibitken kóktemniń lebindeı is kórindi.
Qarashash TOQSANBAI.