Japonııada balabaqshanyń ıoýchıen jáne hoıkýen dep atalatyn eki túri bar. Ioýchıenge baldyrǵandar úsh jastan bastap qabyldanady. Tańǵy toǵyzdan tús aýǵansha isteıdi. Iаǵnı túski astan soń ata-anasy úıge alyp ketedi. Mundaı balabaqshada balanyń qabiletin shyńdaýǵa kóbirek kóńil bólinedi. Máselen, kásibı sýretshiliktiń bastapqy negizderi úıretiledi. Aǵylshyn tili, mýzyka, sport boıynsha ózine keregin alǵash ret osy ıoýchıennen alady. Sondaı-aq ekskýrsııalar, mádenı is-sharalar jıi uıymdastyrylady.
Balabaqsha túrleri
Hoıkýen balany 1 jastan bastap qabyldaıdy. Tańǵy segizden keshke deıin isteıdi. Jumysbasty erli-zaıyptylar úshin yńǵaıly. Balabaqshanyń qaı túri bolsa da sábıge meılinshe erkindik berilgen. Belgili bir saǵatta óner úırenip, tárbıeshi aıtqan kezde ǵana demalý kerek degen shekteý joq. Máselen, balaǵa sýret salý unamasa, qylqalamdy qoıyp, qalaǵan nársemen aınalysýyna bolady.
Japonııada jekemenshik balabaqsha men úkimettik balabaqsha arasynda aıtarlyqtaı aıyrmashylyq joq. Ár balabaqshada balalar belgili bir forma kıedi. Birdeı forma kııý mektep oqýshylaryna da mindettelgen. Balabaqsha jumysy joǵary oqý oryndary men mektepter sekildi úsh semestrge bólingen. Bala kanıkýl kezinde de balabaqshaǵa kelip, basseın, taǵy basqa paıdalana alady. Sabaq ótpese de tárbıeshimen tildesýine bolady.
Ioýchıen quny hoıkýenge qaraǵanda qymbat, óıtkeni materıaldyq jabdyqtaý turǵysynan artyqshylyǵy kóp. Keıbir ıoýchıender belgili bir ýnıversıtettiń qaramaǵyna kirgen. Mundaı elıtalyq balabaqshaǵa barǵan bala ýnıversıtet aýmaǵyndaǵy mektepke qabyldanady. Ony bitirgen soń ýnıversıtetke emtıhansyz túsedi. Japonııada aqyly balabaqshada tolyq emes otbasylar men tabysy az adamdarǵa jeńildik jasalǵan.
Bul elde balabaqsha meńgerýshileriniń elý paıyzy – er adamdar. Tárbıeshi bolatyn adam eki jáne tórt jyldyq arnaıy kýrstan ótedi. Mundaı kýrsta balamen qarym-qatynas aspektilerinen bólek, sýret salý, dene shynyqtyrý, orıgamı, mýzyka taǵy basqa pánderdi júrgizýdiń ádistemesi oqytylady.
Balabaqshanyń qaı túri bolsa da ulttyq stılde jabdyqtalǵan. Balalar uıyqtaǵanda tárbıeshi fýton dep atalatyn kórpe tóseıdi. Jıhazdary da qarapaıym, japondyq mınımalızm prınsıpteri ańǵarylady. Balabaqshada ádettegi normaǵa saı sút, jemis-kókónisterden ázirlengen taǵamdar beriledi. Sondaı-aq anasy bala ekskýrsııaǵa shyqqanda jeý úshin obentoý degen taǵam mázirin daıyndaıdy. Obentoý qorapqa salynǵan, jıyrma tórt túrli ónimnen turatyn ulttyq as máziriniń jıyntyǵy. Oqýshysy bar úıde anasy obentoýdy kún saıyn mektepke berip jiberedi. Obentoýdy jasaý balanyń anasynan ulttyq taǵamdy sheberlikpen ádemi etip ázirleı bilý qabiletin talap etedi. Japon áıeli obentoýdy eshqashan dúkennen satyp almaıdy, taǵamdardyń barlyǵyn óz qolymen ázirleıdi. Jyl mezgiline saı taǵam túrleri de, bezendirilýi de ózgerip otyrady. Obentoýmen qorektený kezinde bala estetıkalyq lázzat alý kerek dep esepteıdi. «Japondar kózben jeıdi» degen máteldiń sebebi osy.
Japon balabaqshasynda ártúrli óner sabaqtarynan bólek, mektepke daıyndyq retinde oqý, jazý negizderi oqytylady. Biraq basty ustanymy bilim berý emes, tárbıe sińirý, qoǵamdyq ortaǵa beıimdeý. Balalardy oıyn arqyly máseleni sheshýge úıretedi. Biraq balany básekelestik, bir-birinen ozý nıetinen alys ustaıdy. Japonnyń ejelgi Ata Zańynda «adamnyń artyqshylyǵy – qaıshylyqty boldyrmaýy» dep jazylǵan. Sondyqtan pikirtalas kezinde bireýdiń ekinshini jeńýi qaıshylyqqa ákeletindikten, qandaı másele bolsa da ymyralastyq deńgeıinde sheshý negizgi ustanym. Japondar balalar arasyndaǵy kelispeýshilik olardyń bolashaqta ujymǵa sińýine kedergi keltiredi dep esepteıdi. Sondyqtan qandaı jaǵdaı oryn alsa da urys, tóbeleske jetpeýi kerek.
Sondaı-aq japon bilim júıesinde balalarǵa hormen án aıtqyzý úrdisi bar. Japondar bir ánshi balany sahnaǵa jarqyratyp jeke shyǵarý pedagogıkalyq etıketke jat nárse dep esepteıdi. Kishkentaı kezinen balany el aldynda dara ǵyp kórsetýdi durys sanamaıdy. Balalar ándi birigip aıtsa, birlikke, uıymshyldyqqa beıimdeledi deıdi. Japondar sportty jaqsy kóredi. Balabaqshalar men mektepter sporttyq jarystarǵa belsendi qatysady. Mektepke deıingi bilim mekemelerinde tárbıeshiler búldirshinderdiń ortasynda oınap júrgenin kórýge bolady. Balabaqshada usaq motorıkany damytý úshin orıgamı, oıatorı sııaqty ulttyq óner túrleri úıretiledi. Usaq motorıkany damytý ıeroglıf jazýda asa mańyzdy.
Ata-ana men tárbıeshi birdeı jaýapty
Taǵy bir ereksheligi, ata-ana tarapynan belsendilikti talap etedi. Tárbıeshi ár balanyń uıqysy, as ishýi, ózin ózi ustaýy, jalpy bir kún ishindegi qımyl-áreketin arnaıy dápterge tizip jazyp otyrady. Ata-analar da balasynyń kúndelikti áreketterin úıdegi dápterge sıpattap jazýy kerek. Bala tárbıesi ata-ana men tárbıeshiniń birlese eńbek etýi arqyly júzege asatyn prosess. Mundaı áriptestikte tárbıeshi jetekshi ról atqarady. Tárbıeshi ata-anaǵa balanyń ósip-jetilý kezeńinde úlkender tarapynan qandaı qamqorlyq jetpeıdi, sony kórsetip otyrady. Ata-ana bala tárbıesi degen asa jaýapty iste tárbıeshiniń aqyl-keńesin eskerýge mindetti. Balabaqshada ata-analar jınalysy jıi ótkiziledi. Mekemedegi is-sharalarǵa da ata-analar qatysady.
Úlgi bolar bir qyry, ulttyq tárbıe qaǵıdattary negizinde baıyrǵy ańyz áńgimelerin, halyqtyq óleń-jyrlardy oqyp berý arqyly patrıottyq rýhta tárbıeleý. Basty maqsaty — deni saý, ultyn súıetin, ulttyq qundylyqtaryn qadirleıtin, memleketin qasterleıtin qoǵam ókilin tárbıelep shyǵarý. Týǵan ólkeniń tarıhı mekenderin tanystyrý, balany tózimdilikke beıimdeý, tabıǵatty jany súıetin azamat etip tárbıeleý maqsatynda toptyq ekskýrsııalar uıymdastyrylady. Jalpy, Kúnshyǵys elinde tabıǵatpen baılanysty balalar qatysatyn merekeler óte kóp.
Urys-kerisi joq qoǵam
Jalpy, japondar daý-damaıdy unatpaıdy. Kelispeýshilik týyndasa keriskennen góri únsiz tarqasýdy qup kóredi. Aıtys-tartys, ózin erekshelep kórsetý, óziniki durys ekenin kóp sózben dáleldeý japonǵa tán qasıet emes. Týralyǵyn isi arqyly dáleldeıdi. Tárbıeshi, muǵalim tapsyrmany durys oryndamasa da balaǵa uryspaıdy. Meńzeý arqyly (mysaly, sýretke nusqaý) durys áreket amalyn kórsetedi. Japon balabaqshasy men mektebinde balalardyń mıyna salmaq salmaý jaǵy oılastyrylǵan. Ár saladan tam-tumdap málimet berý, sabaqty erkin formada ótkizý úrdisi baıqalady. Aqparatty úıip-tógip, mol málimetti birden sińirýge májbúrleý bul eldiń bilim júıesine tán emes. Bala ózine unaıtyn salany tereńirek bilgisi kelse qosymsha kitap oqyp, óz betinshe izdengenin qup kóredi.
Japonııada adamnyń jeke múddesi úshin emes, ujym, qoǵam úshin eńbek etý daǵdysy qalyptasqan. «Bárimiz jumyla kiriseıik» ıdeıasy balabaqshadan sanaǵa sińedi. Búldirshinder kishi, orta jáne daıyndyq toptaryna bólinedi. Toptar ulttyq mádenıettiń nyshany retinde gúlderdiń atymen atalady. Mektepterdegi sııaqty balabaqshalar jumysy 1 sáýirde bastalady. 6-8 baladan turatyn shaǵyn toptarǵa bólinedi. Jarty jyl saıyn top quramy aýysyp otyrady. Bul balalardy áleýmettik ortaǵa beıimdeý úshin oılastyrylǵan. Sondaı-aq tárbıeshiler de almasady. Balaqaıǵa áreketti tańdaý erkindigi berilgen. Tipti bala oıynshyǵymen jeke otyrǵannan góri toptaǵy búldirshindermen oınaǵanyn durys sanaıdy. Toptasyp oınaý arqyly adamı qatynastar negizi qalanady dep esepteıdi. Sondyqtan neshe túrli sabaq oqytyp, óner úırenýge kúshteý maqsat emes. Árıne balabaqshada ulttyq merekelerge oraı mádenı sharalar, sport jarystary ótkiziledi. Án, bı sabaqtary da bar. Biraq ónerdiń qandaı da bir túrimen aınalysýǵa balany eshkim májbúrlemeıdi. Mektep ýaqyty taıaǵanda ǵana qatal tártip engiziledi. Iаǵnı mektepke daıyndyq sabaqtary ótkiziledi.
Básekelestik qajet emes
Balalardy bilim, óner jaǵynan bir-birimen jarystyryp, básekeles etip shyǵarý úrdisi de baıqalmaıdy. «Men odan qalmaımyn» degen básekelestik pıǵyldan alys balanyń júıkesine salmaq túspesi belgili. Japondar ár balanyń mı qabiletin eskere otyryp, fızıkalyq shama-sharqyn negizge alyp baǵyt berip, bolmysyna laıyq deńgeıde bilimge baýlıdy. Bul japon qoǵamynda adamnyń qarym-qabiletine baılanyssyz teń múmkindikter men jaǵdaı jasalǵandyǵyn kórsetedi. Jalpy japondarǵa tán qasıet, bala kezde qandaı da bir óner ıa kásip unasa, sol jolǵa túsip, ómir boıy bir salada qyzmet etedi. Qolǵa alǵan isti eshkimniń nusqaýynsyz, tııanaqty atqaryp, áýesqoılyqtyń ózin kásibılikke jetkize bilý japonǵa tán beriktik nyshany. Ata-anasy balany kóńili qalamaǵan iske kúshtep ıtermeıtini sodan. Sábıdi balabaqshaǵa da zorlap aparmaıdy. Úlkenderdiń qarym-qatynasyna laıyq, japon balasy tentektik jasamaıdy. Qoǵamdyq tártipke baǵyný, ulttyq tárbıe normalaryna saı áreket etý qalypty jaǵdaı.
«Bálensheniń balasyn qarashy, al sen ıtsiń» dep, ózgeni úlgi etip, ul-qyzynyń boıyndaǵy kemshilikti betine basyp jatqan ata-ana joq. Oǵan qosa japondar balasy qandaı da bir jetistikke jetse, tipti sabaqty kileń beske oqysa da «meniń balam myqty» dep maqtanbaıdy. Jalpy, óziniń de, bala-shaǵasynyń da artyqshylyǵyn elge kórsetip, maqtaný japon bolmysyna jat. Eger bir japonǵa tanysy «ulyń aqyldy eken» nemese «qyzyń qandaı uqypty» dep maqtasa, «oı, siz onyń qandaı aqymaq ekenin kórseńiz ǵoı» dep, balasynyń kemshiligin aıta bastaıdy. Jalpy, japondar otbasy músheleriniń artyqshylyǵyna basqa adamnyń nazar aýdarǵanyn unatpaıdy.
Japonııada ana men bala densaýlyǵy, áleýmettik jaǵdaıy tolyqqandy bolýy úshin memleket tarapynan barlyq jaǵdaı jasalǵan. Balany úı kútýshisi nemese ájesi emes, týǵan anasy baǵýy japonnyń ulttyq dástúrine negizdelgen ereje. Japon áıeli qandaı qaýyrt sharýa kútip tursa da balany ózge bireýdiń qolyna qaldyrmaıdy. Tipti dúken aralaýǵa da omyraýdaǵy balasyn kóterip barady. Japon úshin áıeldiń balaǵa kútýshi jaldap, ózi syrtta júrýi adamshylyqqa jatpaıtyn áreket.
Sondaı-aq, jas áıeldiń bala tárbıesin ájeniń moınyna júktep, ózi úı sharýasynan alystap, karera qýyp ketýi de múmkin emes. Sábı dúnıege kelgennen bastap er jetkenshe onyń tárbıesimen anasy aınalysady. Japonııada er adamdar túnniń bir ýaǵyna deıin jumys isteıdi de, bala-shaǵasymen demalys kúnderi ǵana qaýyshady. Áıeldiń aqsha tabý úshin otbasy qundylyqtaryn qurban etýine jol berilmeıdi. Perzenthanalarda náresteniń kindigi kesilgende bir bóligin anasy men balanyń aty jazylǵan arnaıy qorapqa salyp saqtap qoıý dástúri bar. Bul dástúr ana men bala arasyndaǵy berik baılanystyń sımvoly tárizdi. Japon áıelderi, sondaı-aq úı tazalyǵyna da ózderi jaýapty. Keıbir kapıtalıstik elderdegi sııaqty úı tazalaıtyn, as pisiretin, bala baǵatyn adam jaldaý sııaqty kórinister bul elge tán emes.
Balabaqshada boıyna sińgen eńbekqorlyq, tabandylyq, tózimdilik, kishipeıildik, táýbeshildik qasıetter mektepte bekı túsedi. Japonnyń teńizdeı tereń tilinde «rahmet» degen sózdiń kóptegen túrleri bar. Alǵys aıta turyp ıilýdiń ózi japondyq tárbıeniń erekshe nyshany. О́zgeni qurmetteý negizderi, ózinen basqa da tirshilik ıeleri bar ekenin seziný, jalpy mádenıetti adam bolýdy japondar osy balabaqshadan úıretedi.
Sharafat JYLQYBAEVA,
japontanýshy