«Planshet qurastyrýdy» jeleý etkenderdiń qıturqylyǵyna qaıran qalasyń. Onyń bárin tizbektep aıtýdy mindet etpedik, eń basty aıtpaǵymyz, jylyna 67760 planshet, 43560 monıtor jáne 40414 teledıdar qurastyryp shyǵarýdy «mindetine alǵan» «Aqqý» zaýytynyń jobasy tek qurǵaq qııal bolyp shyqqandyǵy.
Basqa jerde jasalyp, Qazaqstanda «shyǵarylǵan» planshetter astarynda ne jatyr?
Indýstrııalyq-ınnovasııalyq jobalardyń júzege asyrylýy bir bólek te, iske qosylǵan soń onyń óz baǵytyn júzege asyrýy bir bólek. Mańǵystaý óńirinde nebir atyshýly jobalar qolǵa alynyp, qurylysy bitken soń tusaýkeseri jasalyp, sán-saltanatpen ashylyp jatady. Araǵa biraz ýaqyt salyp: «Osy ne óndirip jatyr, qazirgi shamasy qandaı eken?» dep quzyrly oryndardan qyzyǵa suraǵanda syrǵytpa jaýappen sytylyp ketetinderdi kórip kóńilge kúdik uıalaıtyn. Sol kúdik 2012 jyly 11 tamyzdaǵy «Egemen Qazaqstan» gazetiniń №495-500 sanynda «Paıdalanýǵa berilgen jobalar. Olardyń qazirgi jaǵdaıy qandaı?» taqyrybymen jazylǵan tilshi maqalasynda kóterilgen bolatyn.
Onda Mańǵystaý óńirinde tikeleı telekópir arqyly tusaýy kesilgen jobalardyń odan keıingi taǵdyry týraly baıandaýǵa tyrysqanbyz. Birde-bir durys málimet alý múmkindigi bolmaǵan. «Osydan basqa dálel ne qajet?» deıtindeı kózben kórip, qolmen ustaıtyn óndirgen ónimi taǵy joq «Caspiy Elektronics» JShS-niń jumysyna syn da aıtylǵan.
«...Bitireri bar, el yrysyna qosary bar kásiporyndar úshin qýanasyń. Áıtse de, kúni búginge deıingi aqparlarda «paıdalanýǵa berildi, iske qosyldy» dep altyn aıdar taǵylǵanymen, áli kúnge deıin sharýasy shatqaıaqtap, alǵashqy ónimin ózge túgili ózderi qyzyqtap kórmegen nysan da bar eken. Bir qyzyǵy, olar jaıly naqty aqparat alý óte qıyn. Kásipkerlik basqarmasy «Kaspıı» áleýmettik kásipkerlik korporasııasyna siltese, olar «Caspiy Elektronics» JShS-ne baǵyttaıdy. Ol kelgen jolyńa qaıta silteıdi. 2011 jyly jeltoqsan aıynda telekópir arqyly ashylǵan «Planshettik kompıýter, teledıdar jáne monıtor óndirisi zaýytynyń» jarnamasy «Qazaqstandaǵy alǵashqy planshettik kompıýter, teledıdar jáne monıtor óndiretin «Aqqý» brendti zaýyt 100 adamdy jumyspen qamtymaq. Endi burynǵylardan 30-40 paıyz arzan baǵamen qol jetkize alatyn taýarlardy TMD, Shyǵys Eýropa, Taıaý Shyǵys elderine eksporttaımyz. Kaspıı teńizi jaǵasynda qurastyrylǵan, qazaqsha áripter engizilgen «Aqqý» atty qazaqstandyq aıpodty qosqanda sizdi «Dedimaı-aý» áni qarsy alady» dep janyńdy jadyratyp-aq jiberetin. Sóıtsek, dańqynan daqpyrty buryn jetipti. Nysan ashylýyn ashylǵanmen, eki qolǵa ermek taba almaı qarap otyrǵan jaıy bar. Naqty emes derek kózderiniń aıtýynsha, «Kaspıı» áleýmettik kásipkerlik korporasııasymen» aradaǵy qarjylyq qıyndyq isti tusap turǵan sekildi. Bul suraqty aınalyp ótken «Caspiy Elektronics» JShS dırektory Ǵazız Qatarbaev «qazirgi ýaqytta bizde 11 adam jumys jasaıdy. Jyl sońyna deıin 30 adamǵa jetkizemiz dep otyrmyz. Alǵashqy zaýyt ónimderin óndirý osy jyldyń qyrkúıek aıynda bastalady. Ol LCD teledıdarlary bolady. Qazir onyń qosalqy bólshekteri Aqtaý teńiz portynyń qoımasynda, keden rásimdeýi júrip jatyr» degen málimet berdi. Buǵan deıin «iske qosyldy» dep júrgen zaýyttyń kezekti jyltyraq sózi me, joq pa – ony ýaqyt kórsetedi.
Mańǵystaý oblysynda paıdalanýǵa berilgen jobalardyń búgini osy. «Elde bolsa, eringe tıedi» dep paıdasyn kórgenine el rıza, al jalǵan aqpardy jamylyp júrgender kimdi jáne qashanǵy aldaıdy» dep, kúdik bultyn jamylyp otyryp núkte qoıylǵan. Kúdigimiz ras eken, «ótiriktiń quıryǵy bir-aq tutam» demekshi, atalmysh jobanyń bet-perdesi aqyry ashylyp tyndy.
2010 jyly Úkimet respýblıkada bilim berý jáne basqa da mekemelerge qajetti planshet kompıýterlerin óndirý týraly másele kótergen soń, kóp uzamaı joba Mańǵystaý óńirinde júzege asyryla bastaıdy. Planshet qurastyrý úshin «Caspiy Elektronics» JShS Mańǵystaýda 2011 jyly 1 maýsymda qurylyp, sol jyly jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti aldynda el táýelsizdiginiń 20 jyldyq mereıtoıyna oraılas tikeleı telekópir arqyly ashyldy. «JX Company» JShS basshylyǵymen aradaǵy kelisimshart negizinde «Vektor Plıýs» JShS qurylysty bes aı ishinde bitiredi. Jańadan ashylǵan seriktestiktiń bıznes jospary boıynsha onyń jarǵylyq qoryndaǵy 800 mln. teńgeniń 200 mln. teńgesi «Kaspıı» áleýmettik-kásipkerlik qory ulttyq kompanııasy aksıonerlik qoǵamy» esebinen bólingendikten bul kompanııa jobanyń 25 paıyzyna ıelik etýshi bop tanylsa, qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etý mindetin moınyna alǵan «JX Company» JShS jobada 75 paıyz úlestiń ıesi bolady. Osydan soń «JX Company» JShS óz mindetine saı zaýytqa qajetti jabdyqtar satyp alýmen «aınalysa bastaıdy». Bul JShS-nyń satyp alǵan jabdyqtarynyń qunyn «Anıra» JShS baǵalaý kompanııasy 610 mln. 485 myń teńgege baǵalaıdy. Iske tergeý júrgizgen Mańǵystaý oblystyq qarjy polısııasyndaǵylar, «Anıra» JShS-niń jabdyqtardy jete qaramaǵandyǵyn, tek syrttaı baǵa keskendigin alǵa tartyp otyr. Sebebi, «Caspiy Elektronics» JShS qural-jabdyqtardy «Satýrn Elektronıks» kompanııasynan 20 mln. teńgege satyp alǵan jáne bul jabdyqtar «planshet jasaýǵa arnalmaǵan» bolyp shyǵady. Sondaı-aq, zaýyt qurylysy, montajdaý jumystaryn júrgizýdiń quny «Vektor Plıýs» JShS-men aradaǵy kelisimshartta kórsetilmeıdi, biraq «Caspiy Elektronics» JShS bul jumystar úshin atalmysh JShS esebine 78 mln. 780 myń teńge aýdarady. «Vektor Plıýs» kompanııasy jasaǵan jumystarǵa arnaıy zertteý júrgizip, kórsetilgen qyzmettiń qunyn eseptegen Mańǵystaý oblysy boıynsha sot saraptama qorytyndysy qyzmetti 73 mln. teńgege baǵalaǵan. Planshet shyǵarý barysyndaǵy bylyqtar men shylyqtar, qujattastyrý men isti uıymdastyrýǵa qatysty zańsyzdyqtar qatary munymen shektelmeıdi. Mańǵystaý oblysy qarjy polısııasy júrgizgen tergeýdiń qorytyndysy boıynsha berilgen anyqtamany oqı otyryp, «planshet qurastyrýdy» jeleý etkenderdiń qıturqylyǵyna qaıran qalasyń. Onyń bárin tizbektep aıtýdy mindet etpedik, eń basty aıtpaǵymyz, jylyna 67760 planshet, 43560 monıtor jáne 40414 teledıdar qurastyryp shyǵarýdy «mindetine alǵan» «Aqqý» zaýytynyń jobasy tek qurǵaq qııal bolyp shyqqandyǵy. Eń soraqysy sol, Mańǵystaý oblystyq qarjy polısııasynyń tergeý qorytyndylary bul jobany tek qarjy ıemdený maqsatynda qurylǵan dep anyqtap otyr. О́ıtkeni, ashylǵaly beri nebary 1000 teledıdar qurastyrýmen shektelgen zaýyt planshet óndirýde kózboıaýshylyqqa baryp, ózge kásiporynnyń daıyn ónimin satyp alyp, ony «Aqqý» brendti óz ónimderi retinde jarııalapty, ıaǵnı ózi birde-bir planshet ataýlyny qurastyryp kórmegen...
Osy istiń basy-qasynda júrgen, qazirgi tańda kúdikti retinde tanylǵan «basty keıipkerlerge» Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq Kodeksi 176-babynyń 4-bóliginiń «b» tarmaǵy jáne 177-baptyń 4-bóliginiń «b» tarmaǵy boıynsha «ózgeniń senip tapsyrǵan múlkin menshiktedi nemese talan-tarajǵa saldy», sondaı-aq «alaıaqtyq jasady» degen aıyptar taǵylyp otyr. Olardyń «oıyny» memleketke 200 mln. teńge kóleminde shyǵyn ákelgen. Qazir «planshet isi» Aqtaý qalalyq soty quzyrynda. Oqıǵaǵa qatysty áńgime de, aıyptalýshylarǵa taǵylǵan kiná týraly qorǵaýshylardyń pikirleri de ár alýan. Istiń anyq-qanyǵy anyqtalyp, oqıǵaǵa qatysty kináliler jazasyn alady dep kútilýde. Syrty men sózi jyltyrap, ishki álemine tas túnek ornaǵan osyndaı jalǵan jobalardyń áli qanshasy bar eken?..
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
Mańǵystaý oblysy