Germanııanyń ustanymy ózgere me?

Taıaýda Gonkong pen Qytaı arasynda daý týǵanda AQSh, Ulybrıtanııa jáne Aýstralııa sekildi memleketter Beıjiń bıligin synap, adam quqyǵyn buzyp jatqanyn alǵa tartqan. Budan bólek, koronavırýstyń shyǵý tegi, Qytaıdyń uıǵyrlardy qýdalap, musylmandardy saıası lagerge qamaýyna qatysty máseleler de demokratııalyq elderde qyzý talqyǵa tústi. Biraq Germanııa bul máselelerde qalys qalyp, «úndemegen úıdeı páleden qutylady» degendi us­tan­­ǵany anyq.

Muny el bıligi de jasyrmaıdy. Osydan biraz buryn Germanııanyń ekonomıka mınıstri Pıter Altmaıer Frankfurter Allgemeine Zeitung basylymyna bergen suhbatynda «basqa elge aqyl úıretý nemisterdiń isi emes» dep aıtty. Sondaı-aq onyń paıymdaýynsha, Qytaımen tyǵyz saýda-ekonomıkalyq baılanys ornatý el bıligin ashyq ári erkin saıası júıe ornatýǵa ıtermeleıdi.

P.Altmaıer myrzanyń sózine ekpin berýimiz beker emes. Ol qazirgi kansler Angela Merkeldiń senimdi seriktesi sanalady. Sondyqtan onyń pikiri resmı Berlınniń ustanymyn da anyq ańǵartady. Iаǵnı Merkel hanym Beıjiń bıligimen kelissóz jasap, áriptestik ornatýdy jón kóredi.

Qytaı – Germanııanyń eń basty saýda-ekonomıkalyq áriptesteriniń biri. Máselen, byltyr nemister Qytaıǵa 96 mıllıard dollardyń ónimin eksporttaǵan. Bul – eldiń ishki jalpy óniminiń 3 paıyzyna jaqyn. Jalpy, ekijaqty taýar aınalymy 200 mıl­­lıard dollardan asqan. Onyń ústine, osy eldegi ekonomıkanyń negizgi loko­mo­tı­vi sanalatyn Volkswagen, BMW jáne Siemens kompanııalary úshin Qytaı – tıimdi áriptes. Endeshe býndes-kansler Beıjiń bıligimen qarym-qatynastyń buzylmaýyn kózdeıdi.

Jalpy, Angela Merkeldiń mundaı usta­nymyna kelispeıtinder Ger­ma­nııa­da jeterlik. Olardyń qata­ryn­da Hrıstıan demokratııalyq odaǵy (CDU), Sosıalıstik demokrattar (SPD) jáne Jasyldar partııasy bar. Taıaý­da sońǵy atalǵan partııanyń je­tekshisi Robert Habek Der Spiegel jýr­nalyna bergen suhbatynda koro­na­vırýstyń pandemııaǵa aınalýyna Qytaıdy kinálady. Sondaı-aq qaıta tárbıeleý lagerleri adam qu­qy­ǵyn buzyp otyrǵanyn, oǵan jaýap­ty­la­rǵa sanksııa salynýy tıis eke­nin jet­kizdi. R.Habektiń syrtqy ister mı­nıstrliginde de laýazymdy qyz­met atqaratynyn eskersek, onyń sózi Mer­kel­di qoldamaıtyndar mınıs­tr­­ler kabınetinde de bar ekenin ańǵar­ta­dy.

Budan bólek, ishki ister mınıstri Horst Sıhofer de qytaılyqtarǵa qyryn qaraıtynyn Huawei kompanııasyna qatysty kózqarasy arqyly bildirdi. Eýropalyq odaq elderiniń 5G qyzmetin iske qosýǵa talpynyp jat­qa­ny belgili. Germanııada bul ju­mys­qa H.Sıhofer jaýapty. Bıyl kúzde 5G qyzmetin qosýǵa qatysty zań jobasy bekitiledi. Politico saıtynyń habarlaýynsha, atalǵan qujatta Huawei kompanııasyna erekshe talap qoıylyp, ashyqtyq talap etilmek.

Osy 5G máselesi Merkelge qıyn tııýi ábden múmkin. О́ıtkeni «qart qur­lyq­tyń» birqatar memleketi Huawei-men jumys istemeıtinin ashyq aıtyp júr. Al Eýropalyq odaq­ta 5G-ǵa qatysty ortaq ustanym bolǵanyn qoldaıtyn býndes-kans­ler Ulybrıtanııa, Fran­sııa sekildi áriptesterine qarsy shyǵýy ekitalaı.

Onyń ústine, taıaýda AQSh bıli­gi Huawei-ge ozyq tehnologııamen ja­sal­ǵan chıpterdi satýǵa sanksııa saldy. Mundaı qadam qytaılyq kom­pa­­nııanyń 5G qyzmetin jetkizýine aıtarlyqtaı kedergi keltiredi. Endeshe býndes-parlamenttiń zań jobasy qabyldanar kezde Huawei-di qoldaýy ekitalaı.

Angela Merkeldiń Qytaıǵa qa­tys­ty usta­ny­my­na kúzde AQSh-ta óte­tin saılaý da áser etýi ábden múmkin. Qazirgi tańda demokrattar ókili Djo Baıdenniń asyǵy alshysynan túsip tur. Ol buǵan deıin Qytaıdy synǵa alyp, Sı Szınpındi bas­keserge teńegen edi. Sondaı-aq Qytaı má­se­le­sine shyndap kirisip, áriptesterimen bel­sene jumys isteıtinin de jetkizdi. Alda-jalda qa­ra­shada Baıden jeńiske jetse, Qurama shtat­ta­ry­nyń bas­tamasynan Germanııanyń bas tartýy qıyn bolmaq.

Mundaı jaǵdaıda býndestag ókil­de­ri birden Qytaıdy jappaı aıyptaı qoımas. Degenmen uzaq merzimdik strategııany júzege asyrý barysynda ekonomıkadan buryn, saıasatqa mán beretini túsinikti.

Árıne eki aradaǵy qarym-qaty­nas­tyń qalaı órbıtini Germa­nııa­nyń kelesi kansleri kim bolatynyna tikeleı baılanysty. Bir jyldan keıin federaldy saılaý ótedi. Ázirge tizgindi naqty kimniń ustaıtyny belgisiz. Biraq on jyldan astam eldi basqarý úshin parlamentte koalısııa qurylǵanyn eskersek, aldaǵy saılaýdan keıin de birneshe partııanyń birigýi ábden múmkin. Qazirgi tańda Germanııada Jasyldar partııasyn qoldaıtyndar kóp, ıaǵnı jańa koa­lısııanyń quramynda olardyń jú­re­tini sózsiz.

«Jasyldar» Qytaıdyń saıasatyn árdaıym synǵa alyp keledi. Bul partııa adam quqyǵy men klımattyń ózgerýine basym­dyq beretindikten, olardyń Beıjiń bıligine qatysty kózqarasy tú­si­nikti. Alda-jalda «Jasyldar» je­ńis­ke jetip jatsa, Germanııanyń Qy­taıǵa qatysty ustanymyna ózgeris enbek.

Qoryta aıtqanda, qazirgi kezde Germanııa «jatqan jylandy baspaýǵa ty­ry­sady». Alaıda eldegi jáne álem­de­gi saıası ózgeristerden keıin bir tarapty tańdaýǵa týra keledi. Mundaı jaǵ­daıda «qart qurlyqtyń» qaq ortasyn­da ornalasqan nemister qatelespeýi tıis.