Esil aýdanynda issaparda bolǵanymyzda jınaqtalǵan is-tájirıbesin, kásibı biliktiligin agroónerkásip salasyna arnap, mańdaı terin tamshylata tógip júrgen eńbekkerler týraly kóp estidik. Bizdiń oıymyzdy tap basqandaı solardyń biri «Prometeı» JShS-niń dırektory Iýrıı Shol ekenin aýdan ákimi Altynbek Abdollaev aldymen atady.
Ýaqytpen sanasýdy bilmeıtin abzal azamattyń oılaıtyny – tek turǵyndar qamy. 46 adam turaqty jumys isteıtin seriktestikte ortasha jalaqy 172 myń teńgeni quraıdy. Zagradovka eldi mekeni kirse, shyqqysyz. Mádenı, áleýmettik nysandar istep tur. Osy eldi mekende ornalasqan «Zagradovskoe» JShS-niń jetekshisi Ivan Fısenkonyń atyna da jyly sózder aıtyldy. Ol jıyrma jylǵa jýyq mal sharýashylyǵymen aınalysyp keledi. Aýstrııadan ákelingen 400 bas sımmental asyl tuqymdy sıyrlar kúnine 16-20 lıtr sút beredi. Ferma ozyq tehnologııalarmen jabdyqtalǵan. Sózge júırik, iske myǵym ákim «jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» ǵıbratyn osylaısha naqty mysaldarmen tarata kelip, bir kezde áńgime aýany «jamannyń jamandyǵyn aıt, quty qashsyn» taqyrybyna oıysty.
Hakim Abaı «qalyń eli qazaǵyn, qaıran jurtyn» «talap, eńbek, tereń oıǵa, qanaǵatshyldyq pen raqymdy iske» únemi úndep otyrǵan. «О́sek, ótirik, maqtanshaqtyqty, erinshektik pen bosqa daraqylanyp mal shashqandy» bes dushpanǵa teńegen. «Oryndy iske júrip, oı tappaǵan ne bolmasa jumys qyp, mal baqpaǵan, ánsheıin qur bekerge bulǵaqtaǵan» jandarǵa adal eńbekti úlgi etken. «Terin satpaı, telmirip kózin satqandardy» minegen. Aqynnyń kópshilikke qarata aıtqan ǵaqlııa sózderi ómirsheńdigin áste joımaq emes. Búginginiń shyndyǵyndaı shyrqyrap estiledi. Elbasynyń «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» tanymdyq maqalasynda «eńbek – álemniń ámirshisi» degen baǵa berilgen. Shynynda da, qazirgideı jahandyq básekelestik jaǵdaıynda, álem mazasyz kúı keship otyrǵan sátte shynaıy óndiristik eńbek sheshýshi ulttyq faktorǵa aınalǵanyn, masyldyqtyń aqyry kerenaý jalqaýlyqqa uryndyratynyn kórip-bilip júrmiz, degen Altynbek Taǵaıbekuly kókeıinde júrgen keı oılarymen bólisti. Besqudyq aýyldyq okrýginde egistik jerlerdi tıimdi paıdalanýǵa qatysty oryn alǵan shetin jaıttardy taǵy bir zerdelep, taldaý jasapty. Aýdan boıynsha ortasha aılyq eńbekaqy 128 myń teńgeden aınalsa, bul okrýgte 85 myń teńge ǵana. Basqa sharýashylyqtarmen salystyrǵanda ónimdilik eki esedeı tómen. Osynsha alshaqtyqqa, kereǵarlyqqa jol berilýin bylaısha túıindepti. 16 myń gektar jerge baqandaı 34 sharýa qojalyǵy ıelik etedi. Árqaısysyna eseptegende 500 gektardan ǵana tıesili. Osynsha egistik tanaptardy talapqa saı kútip-baptap, tynymsyz eńbektiń jemisin kórýi kerek emes pe?!. Joq, qoldaǵyny uqsatyp, tabys kózin molaıtýǵa umtylýdyń ornyna «aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen» júrýdiń ońaı jolyna túsken sekildi. Atap aıtqanda, egistik jerlerdi ózgelerge jalǵa berip, saptyaıaqtyń sabynan qaraýyl qarap otyrǵan jaılary bar. Munda keminde 120 adam jumys isteýi kerek bolsa, olar qaǵaz júzinde ǵana tirkelgen. Jumysshylarmen eshqandaı kelisimshart jasalmaǵan. Máselen, tórt fermer jerlerin petropavldyq bir kásipkerge «amanattap», «balapandy kúzde sanar» shaqta bergenine «dán rıza». Anaý bolsa, barlyǵyn sypyryp-jıyp áketedi. Ortaq jaýapkershilik, áriptestik qarym-qatynas qaǵıdaty ornamaǵan jerde qoǵamdyq eńbekke degen belsendilikti, ynta-jigerdi bylaı qoıaıyq, paıshylardyń turmysyna shynaıy ózgerister engizetin qarapaıym qadamdar kútýdiń ózi qıyn. Zań normalarynyń burmalanýy óz aldyna, jumysshylardyń eńbek etý jaǵdaılaryna oraı tapqan nápaqasy múldem mardymsyz, bala-shaǵadan artylmaıdy. Kósegeni kógertpeıtin mundaı berekesiz tirlik okrýgte ótken jıynda talqylanyp, jańa biliktilikti meńgerý, adamdardy naqty eńbekke jumyldyrý, jatypisher toǵysharlyq áreketten arylý joldary, shaǵyn jáne orta bıznesti damytýdyń mol múmkindikteri atap kórsetildi. Úıde jatyp alyp, «aýadan aqsha jasaıtyndar» ne egin ekpese, ne tyńaıtqysh sińirmese, ne mal ósirmese, ne salyq tólemese, dóreki toǵysharlyqtyń naǵyz «klassıkalyq úlgisi» demeske laj joq, deıdi aýdan ákimi áńgimeni tereńnen qozǵap.
Biz Besqudyq aýyldyq okrýginde bolyp, turǵyndarǵa jolyqqanymyzda tıesili paı úlesterin ala almaı júrgenderin, jalaqynyń mardymsyzdyǵyn jasyrmady. Mal, baý-baqsha ósirip, kúnimizdi kórip otyrmyz. Fermerlerge jaldanaıyn deseń, jolatpaıdy. Ne tehnıkasy, ne bilikti mamany joqtyǵynan egistik jerlerin sýbarendaǵa berip qoıǵan. Jerge qoja degen qur aty ǵana. Birigýge, qosylýǵa qulyq tanytpaıdy. «Bas-basyna bı bolǵan óńkeı qıqym» degen osy», deıdi aýyl turǵyndary Jibek Isabaeva, Rashıd Haırýllın, Bıbigúl Orazymbetova, taǵy basqalary ashynǵan únmen. Bir fermerdiń 500 gektar jeriniń «qyzyǵyn» jergilikti kásipker kórip otyr. Kóktemde egip, kúzde jınap áketedi. Jerdi baptap-kútýge, tyńaıtýǵa, aýyspaly egis júıesin qoldanýǵa eshqaısysynyń basy aýyrmaıtyn tárizdi. Mundaı mysaldar az emes. Besqudyq mektebinde oqýshylardyń sany bar-joǵy – 32. Cherýnovkada 85 úı bolsa, 12 oqýshy ǵana qalǵan. Júgin jıyp, kóshýge qamdanǵandardyń aıtatyny – jol qatynasynyń qıyndyǵy men jumyssyzdyq jaıy. 34 sharýashylyq – ájeptáýir kúsh. Tize qosyp, qoıan-qoltyq áreket etse, turǵyndardy jumyspen qamtamasyz eteri, basqa da áleýmettik sharalardy júzege asyrary kúmánsiz. Qıyndyqtardan qashqaqtaýlaryna qaraǵanda áli barǵa qanaǵat, joqqa salaýat aıtyp úırengen eski ádet jeteginde júrgen sekildi. Taǵy Abaıǵa júginip kóreıikshi: «Adamzat tirilikti dáýlet bilmek, Aqyl tappaq, mal tappaq, adal júrmek. Ekeýiniń biri joq, aýyl kezip, Ne qorlyq qur qyljańmen kún ótkizbek?».
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev halyqqa arnaǵan Joldaýynda memleketten jerdi tegin jalǵa alý quqyǵyna ıe bolǵandardyń jerdi ıgermeı bosqa ustap otyrǵanyn, elimizde «shóp qoryǵan ıttiń» kebin kıgen «latıfýndısterdiń» kóbeıip ketkenin synaǵany málim. Bul oraıda shybyq shanshysa jaıqala ósetin ný ormanǵa aınalatyn teriskeıdiń qunarly jerin oryndy paıdalaný óte ózekti máselelerdiń biri ekenin jergilikti fermerlerdiń eskere bermeıtini ókinishti. Jer – ortaq baılyǵymyz, olaı bolsa, birinshi kezekte, aýyl adamdary turmysynyń jaqsarýyna qyzmet etýi tıis. Jer ıeleri men qojalaryna jeke bastyń jańashyldyq, izdengish qımyl-áreketteri men belsendi uıymdastyrýshylyq qarym-qabilet qana tyǵyryqtan alyp shyǵyp, zamana kóshine ilestire alatynyn sezinetin mezgil jetti.
Soltústik Qazaqstan oblysy,
Esil aýdany