Búginde ǵylym tek teorııalyq izdenis emes, óndiristiń naqty máselelerin sheshetin basty quralǵa aınaldy. Ásirese Ábilqas Saǵynov atyndaǵy Qaraǵandy tehnıkalyq ýnıversıteti ǵalymdarynyń bastamalary ǵylym men óndiristiń tıimdi baılanysyn kórsetip otyr. Mysaly, metallýrgııada sapany arttyrý, agroónerkásiptik keshendi sıfrlandyrý, taý-ken óndirisindegi qaýipsizdikti kúsheıtý baǵytyndaǵy ǵylymı jobalar – sonyń dáleli.
Metallýrgııa: sapaǵa jańa kózqaras
Aýyr ónerkásip salasynda sapa máselesi – aldyńǵy orynda. Joǵary temperatýra men qatty qysymda jumys isteıtin jabdyqtarǵa bolattyń beriktigi men senimdiligi asa mańyzdy. Degenmen kúrdeli legirlengen bolattardy óndirý kezinde ishki qurylymnyń birtektiligi buzylyp, jasyryn aqaýlar paıda bolatyny belgili. Bul jabdyqtardyń tez tozýyna, óndiristik shyǵyndardyń artýyna ákeledi.
Osy máseleni sheshý úshin professor Arıstotel Isaǵulov jetekshilik etetin ǵylymı top jańa tásil usyndy. Buǵan deıingi ádister bolat quramyn ózgertýge nemese termııalyq óńdeýdi kúsheıtýge negizdelse, jańa tehnologııa metall qurylymyn qalyptasý kezeńinde basqarýǵa baǵyttalǵan.
Balqytylǵan metalǵa arnaıy áser etý arqyly onyń krıstaldaný úderisi retteledi. Nátıjesinde, bolattyń qurylymy birkelki qalyptasyp, ishki aqaýlar azaıady. Zertteýler bul tásildiń tıimdiligin dáleldedi: bolattyń tozýǵa tózimdiligi artyp, ónim sapasy turaqtanady.
Tehnologııanyń taǵy bir mańyzdy artyqshylyǵy – ony engizý úshin óndiristi tolyq jańǵyrtý qajet emes. Bul kásiporyndarǵa qosymsha shyǵynsyz jańa deńgeıge kóterilýge múmkindik beredi. Qazirdiń ózinde «Qarmet», «Qazhrom», «Qazsınk» kompanııalary tarapynan qyzyǵýshylyq baıqalyp, al Parhomenko atyndaǵy KMZ zaýytynda tehnologııa tájirıbelik túrde engizilip jatyr.
Agrosektor: sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt
Aýyl sharýashylyǵy salasynda klımattyń ózgerýi, naryqtaǵy básekeniń kúsheıýi dástúrli basqarý tásilderiniń tıimdiligin tómendetip otyr. Osyǵan baılanysty ǵalymdar agrosektordy sıfrlandyrýǵa basymdyq beredi.
PhD Aıdyn Kernebaev jetekshilik etetin joba «Indýstrııa 5.0» qaǵıdattaryna negizdelip, jasandy ıntellektini aýyl sharýashylyǵyna engizýdi kózdeıdi. Joba «Jas ǵalym» baǵdarlamasy aıasynda júzege asyrylyp jatyr.
Negizgi baǵyt – aýyl sharýashylyǵyn basqarýdyń ıntellektýaldy júıesin qurý. Bul júıe derekterdi taldaý arqyly ónimdi boljaýǵa, aýa raıyna beıimdelýge, óndiristik úderisterdi tıimdi josparlaýǵa múmkindik beredi. Fermerler naqty ýaqyt rejiminde egistik jaǵdaıyn baqylap, sýarý men tyńaıtqysh engizýdi dál esepteı alady.
Sonymen qatar «qala-aýyl» sıfrlyq platformasyn qalyptastyrý kózdelgen. Ol aýyl sharýashylyǵy óndirýshilerin ǵylymı ortalyqtarmen, memlekettik qurylymdarmen jáne naryqpen baılanystyryp, aqparat almasýdy jedeldetedi.
Joba aıasynda óńirlik erekshelikterdi eskeretin ǵylymı negizdelgen basqarý modelderi de ázirlenip jatyr. Bul agroónerkásiptik keshenniń tıimdiligin arttyrýǵa, resýrsty utymdy paıdalanýǵa múmkindik beredi. Sonymen birge joba nátıjeleri bilim júıesine engizilip, jańa býyn mamandaryn daıarlaýǵa yqpal etedi.
Taý-ken óndirisi: tereńdiktegi qaýipsizdik
Búginde óńirimizdiń birqatar kenishinde 700 metrden astam tereńdikte jumys júrgizilip jatyr. Bul geomehanıkalyq jaǵdaıdyń kúrdelenýine jáne qaýip-qaterdiń artýyna ákeledi.
Osy baǵytta PhD Asqar Imashev jetekshilik etetin joba júzege asyrylyp jatyr. Zertteý 2024–2026 jyldarǵa arnalǵan granttyq qarjylandyrý aıasynda qolǵa alynǵan.
Jobanyń maqsaty – tereń gorızonttardaǵy taý-ken qazbalary aınalasynda paıda bolatyn deformasııa aımaqtaryn anyqtaý, olardy eskere otyryp, qaýipsiz bekitý tehnologııasyn ázirleý. Zertteý barysynda taý jynystarynyń fızıka-mehanıkalyq qasıetteri, jaryqshaqtylyǵy, kerneý jaǵdaıy jan-jaqty taldanady.
Sıfrlyq modeldeý men zerthanalyq synaqtar nátıjesinde qaýipti aımaqtar aıqyndalyp, tıimdi ınjenerlik sheshimder usynylady. Geologııalyq beriktik ındeksin (GSI) paıdalaný taý jynystarynyń minez-qulqyn dál boljaýǵa múmkindik beredi.
Usynylǵan tehnologııalar «Orlovskıı», «Artemevskıı», «Nurqazǵan», «Aqbaqaı» ken oryndarynda qoldanýǵa baǵyttalǵan. Bul kenshilerdiń qaýipsizdigin arttyryp, apat qaýpin azaıtady, bekitý jumysyna ketetin shyǵyndy ońtaılandyrady.
Qazirgi tańda joba nátıjeleri óndiriste engizile bastady. «О́rken» JShS-men birlesip naqty reglamentter ázirlenip jatyr. Sonymen qatar ǵylymı maqalalar halyqaralyq jýrnaldarda jarııalanyp, zertteý nátıjeleri keńinen taralady.
Qaraǵandy oblysy