Eki jyldan beri Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń ǵalymdary óńirdegi kúrish júıeleriniń tuzdy topyraǵynda dándik qumaıdyń sorttaryn synaqtan ótkizip keledi. Granttyq qarjylandyrý negizinde júzege asatyn ǵylymı joba aıasynda ázirshe bylaıǵy jurtqa beımálimdeý qumaı daqylynyń otandyq, sheteldik sorttarynan aımaqtyń qatal agroklımatyna tózimdi, ınnovasııalyq joǵary ónimdi genotıpteri iriktelip keledi.
Syrdaǵy kúrish júıelerindegi aýyspaly egis negizinen segiz tanapty. Darııa sýy mol kezde kúrishten meılinshe kóp ónim jınaý maqsatynda aýyspaly egistiń basym bóligine kúrish egildi. Bul topyraq qunarynyń tómendep, egistik alqaptardyń tuzdanýyna ákelip soqtyrdy. Árıne, jyldar boıy aımaqtaǵy basty ónim sanalyp kelgen kúrish – eldiń ortaq nesibesi. Biraq keıingi kezdegi sý tapshylyǵy óńirdiń brendine aınalǵan ónimniń bolashaǵyn bulyńǵyrlap tur. Osyǵan baılanysty ǵalymdar aýyspaly egistegi kúrish úlesin 25-37,5 paıyzǵa deıin tómendetip, bosaǵan tanaptarǵa ártaraptandyrý daqyldaryn ornalastyrýdy usynyp júr.
«Bizdiń paıymdaýymyzsha, ártaraptandyrýdaǵy basty talap – ónimdiligi joǵary bolyp, ár gektardan alynatyn taza paıda kúrishten kem túspeýge tıis. Qazirgi qurǵaqshylyqqa tózimdi, topyraq tuzdylyǵyn tómendetip, onyń agrohımııalyq jáne agrofızıkalyq qasıetterin jaqsartatyn daqyl bolýy kerek. Aımaqtyń tabıǵı-klımattyq jaǵdaıyna beıimdelgen aýylsharýashylyq daqyldary aýyspaly egiste jaqsy óskenmen, joǵary ekonomıkalyq kórsetkishterdi qamtamasyz etpegendikten keń taralmaı otyr. О́ńirdiń tuzdy topyraǵyn qalypqa keltirip, dándi daqyldar óndirisi men mal sharýashylyǵyn órkendetýde shyǵyny az, shyǵymy kóp qumaı daqylynyń orny bólek», deıdi Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń zertteýshi-professory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory Ibadýlla Taýtenov.
Sýdy az tutynatyn daqyldarǵa jatatyn qumaı topyraqtyń melıoratıvtik jaǵdaıyn jaqsartýdan bólek, shóleıtti óńirde tamaq ónerkásibin damytýǵa dem beredi. Jergilikti ǵalymdar ony ósirýdiń ekonomıkalyq jaǵynan óte tıimdi ekendigin dáleldep, «Qazaq qaıta óńdeý jáne tamaq ónerkásibi ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna» da usynys bergen. Qyzylorda nan zaýytynda qumaı dáni unyn bıdaı unyna qosyp, ónim shyǵarý josparda bar. Qumaı unyn qosqanda kádimgi bıdaı unynan ılengen qamyrdyń qolǵa jabyspaıtyny baıqalǵan. Mundaı nan ásirese egde kisilerdiń aǵzasy úshin paıdaly. Jergilikti sharýa qojalyqtary arasynda qumaı ósirýge qulyqty kásipkerler de az emes. Eger óndiristik jaǵdaıda daqyl ónimdiligi men ónim sapasy oıdan shyǵyp jatsa, ony tereń óńdeý, dánin, óńdelgen ónimderin eksportqa shyǵarýǵa múmkindik bar, sebebi álemde qumaı ónimderine suranys joǵary.
Tamaq ónerkásibi, bıoenergetıka jáne jemshóp óndirisinde orny bólek daqyl dániniń quramynda 75 paıyzǵa deıin krahmal, 12-13 paıyz proteın men 3,5 paıyz maı bar ekeni anyqtalǵan. 2012–2014 jyldary zerttelgen orta azııalyq qant qumaıynyń sorttary men sort úlgileri arasynan dalalyq shyǵymy jáne jasyl massa ónimdiligi joǵarylary irikteldi. Osylaısha, jergilikti jaǵdaıda júrgizilgen ekologııalyq sort synaý nátıjesinde jeke suryptaý arqyly qant qumaıynyń jańa «Keshen» sorty shyǵaryldy. О́sip-óný merzimi boıynsha kesh pisetin sorttarǵa jatatyn odan eki orymda gektarynan 60 tonna jınalyp, dán ónimdiligi 5,2 tonna boldy.
Ýnıversıtet ǵalymdary júrgizip jatqan ekologııalyq sort synaýǵa Indııanyń Haıdarabad óńirinde ornalasqan IKRISAT halyqaralyq uıymy, Reseıdiń «Rossorgo», Krasnodar ólkesiniń «Agroplazma», Majarstannyń Alfaseed fırmalary, О́zbekstan ǵylymı-zertteý uıymdary, sondaı-aq «Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy» ǴZI, A.Baraev atyndaǵy astyq sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵy, О́simdikter genetıkalyq qorynyń N.Vavılov atyndaǵy Aral óńiri tájirıbe stansasy kolleksııalarynan dándik qumaıdyń 40-tan astam sorty alyndy.
Tanaptyq tájirıbe jaǵdaıynda Majarstannyń «Skarlet», «Premıým», «Rossorgo» mekemesiniń «Kahalong», «Tamaraj», «Agroplazma» kompanııasynyń «Samýraı», «Sambýr», «Sokrat» sorttarynan gektaryna orta eseppen 4-5 tonna aralyǵynda dán men 6,5-7 tonna shóp jınalyp, aımaqtyń erekshe tabıǵı-klımattyq jaǵdaıyna beıimin kórsetti. Qumaıdyń kún qatty ysyp, topyraq kebersigen kezde japyraǵyn jıyp, anabıozǵa túsip, ylǵal jetken sátten tirshiligin qaıta jalǵastyryp kete beretin de qasıeti bar.
Búginde ǵalymdar Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń Injenerlik beıindegi taldaý zerthanasymen birlesip, qumaı dáninen bıoetanol alý baǵytynda jumys júrgizip jatyr. Dándik qumaıdyń ósirý tehnologııasyn tereń zerttep, tuqym sharýashylyǵyn durys uıymdastyrǵan jaǵdaıda, bul daqyl kúrish aýyspaly egisinde topyraq tuzdylyǵyn tómendetip, azyq-túlik, mal azyǵyn óndirý úshin ósirýge qolaıly ártaraptandyrý daqyly bolatynyna senim mol.
«Agrarlyq tehnologııalar» bilim berý baǵdarlamalarynyń meńgerýshisi, PhD Serik Bekjanovtyń aıtýynsha, qumaı daqylyn egip, jınaý barysynda kádimgi kúrish óndirisine paıdalanatyn tehnıka jaraıdy. Jyldan jylǵa darııa deńgeıi tómendep, aýa ylǵaldyǵy azaıyp kele jatqan aımaqta sýdy az «ishetine» qaraı jer júzinde «ósimdik áleminiń túıesi» atanyp ketken qumaı alqaptaryn kóbeıtkennen utylmaıtynymyz anyq.
Qazir Úkimet ǵylymı jetistikter kórsetkishin aımaqtardy damytý josparlaryna engizýdi kóterip otyr. Osyǵan baılanysty jergilikti ǵalymdar tıisti oryndarǵa usynys bergen. Olar bastama qoldaý taýyp, ártaraptandyrý baǵytynda óńirde taǵy bir qadam jasalarynan úmitti.
Qyzylorda