Qoǵamdyq baqylaýdy kúsheıtý mańyzdy

Degenmen, keıingi jyl­dary sy­baılas jemqorlyqpen kúres ju­mys­tary óz jemisin berip keledi desek, qate­­lespeımiz. Máselen, joǵaryda aıtyl­­ǵan uıymnyń 2013 jylǵy tizi­minde 140-orynda turǵan edi. «Mu­sylman bolý áste-áste» demekshi, qoǵam­dy jegideı jegen indetpen kúre­sýdiń de saty-satymen júrgiziletini túsinikti.

Osy oraıda, Memleket basshy­sy­nyń myna sózi oıǵa oralady: «Kún­delikti ómirde jemqorlyq jaǵdaı­laryna tap bolǵan jurt sharasyz kúıge túsedi, ádildiktiń bar ekenine senbeıdi. Pandemııamen jalpyult­tyq deńgeıde jappaı kúres júrip jatqanda paıda tabý úshin adam qan­sha­lyqty arsyz bolýy kerek? Mysa­ly, Almatydaǵy Jetisý aýdany ákimdi­giniń qyzmetkerleri azamattardy blok-be­ket­ten ótkizý úshin únemi para alyp otyr­ǵan. Mundaı derekter birne­she óńirde baı­qaldy. Tipti barlyq jerde osy­laı bolǵan shyǵar dep oılaı­myn», degen edi Q.Toqaev taıaýda ót­ken sy­baılas jemqorlyqqa qarsy jıynda.

Prezıdent sóziniń jany bar. Pande­mııa kezinde quqyq qorǵaý organdary qyz­met­kerleriniń talaı «qyzyǵyna» kýá boldyq. Máselen, sáýirde bir top qymbat kóliktiń eldegi tótenshe jaǵdaı men karantınge qaramastan Almatydaǵy blok-postan emin-erkin ótkeni, meıramhananyń birinde toı ótip jatqany kórsetilgen vıdeo áleýmettik jelide jarııalanǵan-dy. Keıinnen bul tártip buzǵandardyń Almaty qalasy krımınaldy polısııa departamenti basshysynyń týystary ekeni aıtyldy.

Kóp uzamaı Ishki ister mınıstri Erlan Turǵymbaev osy oqıǵany synǵa alyp, tótenshe jaǵdaı rejimin buzýǵa jol bergeni úshin Almaty qalasy krı­mı­naldy polısııa departamenti bas­shysy Janbolat Zıadındi qyzmetinen bosatty. Sondaı-aq Aqmola oblysy Sy­baı­­las jemqorlyqqa qarsy is-qımyl depar­­tamenti qyzmetkerleriniń karan­tın rejimin saqtamaı, monshada júr­geni kór­setilgen vıdeo taraldy.

Quqyq qorǵaý organdarynyń qyz­met­kerleri para alýdan da aldyna jan salmaıdy. Máselen, 2019 jyly eli­mizde sybaılas jemqorlyqqa baıla­nysty 1002 adam qylmystyq jaýapqa tartyldy. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qı­myl agenttiginiń máli­metine súıensek, solardyń 297-si Ishki ister mınıstrliginiń jáne oǵan qarasty organnyń ókilderi eken.

Bıylǵy tizimde de Ishki ister mınıs­tr­ligi sybaılas jemqorlyq úshin qylmystyq jaýapkershilikke tartyl­ǵandar sany boıynsha kósh bastap tur. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń derekterine saı ishki ister organdarynyń 77 qyz­metkeri jaýapqa tartylǵan.

Osyndaıda, Memleket basshysy aıtpaqshy, «azamattarymyz tur­mys­tyq sybaılas jemqorlyqpen betpe-bet kelip otyrǵanda» istelinip jatqan jumystyń esh tıimdiligi bolmaıdy. Sondyqtan túrli tartý-ta­ralǵy berý, syılyq talap etý, dıplom satyp alý sekildi áreket kelmeske ketip, qoǵam bolyp jemqorlyqtan jap­paı jırenýimiz kerek.

Prezıdent qoǵamdyq baqylaýdy kú­sheı­tý isin de basym mindetterdiń biri retinde atady. Iаǵnı sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúrestiń barlyq salalary boıynsha qatań qoǵamdyq ba­­qy­laý júrgizilýge tıis. Iаǵnı mem­le­­kettik organdar qoǵamnyń qol­daýyn­­syz jemqorlyqtyń jegiqur­tyn jeńe almaıdy. Sondyqtan hal­qy­myz­da adaldyq ıdeologııasy qalyp­tasýy tıis.

2014 jyly «Qazaqstan Respýb­­lı­kasynyń 2015-2025 jyldarǵa arnal­ǵan sybaılas jemqorlyqqa qarsy stra­tegııasy» qabyldanǵany esimiz­de. Qujatta qoǵamda sybaılas jemqor­lyqqa qarsy mádenıetti qalyptas­tyrýdyń mańyzy aıtylǵan. Osy baǵyt­taǵy jumysty odan ári jetil­dirý úshin júıeli is-qımyl qajet eke­nin Memleket basshysy da atap ótti.

«Cybaılas jemqorlyqqa qarsy tıim­di is-qımyl, onymen ymyrasyz kúres qoǵamnyń ózekti máselesiniń birine aınal­ǵaly kóp jyldyń júzi boldy. Elimizdiń qaýipsizdigi men halqymyzdyń amandyǵy osy ba­ǵyt­taǵy júıeli ári tabandy sha­ralarǵa baılanysty», dedi Q.Toqaev.

Prezıdent aıtyp ótkendeı, sybaı­las jemqorlyqpen kúreste qoǵamdyq baqylaý te­tigi jumys isteýge tıis. Bul sharany at­qa­­rýǵa úkimettik emes uıymdar zor úles qos­­paq. Sondaı-aq olar normatıvtik-qu­qyq­­tyq akti­lerdi saraptaý isine qatysa alady.

Negizi, elimizde bul baǵytta kóp­tegen jumys atqarylyp jatyr. Máse­len, Volonterler jyly aıasyn­da azamattardyń quqyqtyq saýat­ty­lyq­taryn arttyrý maqsatynda Sybaı­las jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń basta­ma­symen «ADAL KÓMEK» jobasy iske qosyldy. Onda azamattyq jáne qyl­mystyq quqyq sala­syndaǵy zańger­ler, advokattar men notarıýster keńes beredi. Búgin­ge deıin osy plat­forma arqyly áleý­mettik osal toptardan shyqqan 11 myń­nan astam azamat tanymal zańger­lerden tegin keńes aldy. Sony­men qatar qoǵam múshelerimen dıalog ornatý arqyly sybaılas jemqorlyq beleń alyp, narazylyq týǵyzyp júr­gen túıtkildi salalardy anyqtaýǵa bolady.

Budan bólek, turmystyq sybaılas jemqorlyqty azaıtý, memlekettik qyzmet kórsetý sapasyn jaqsartý maq­­satynda qurylǵan «Adaldyq alańy» jobasynyń aıasynda túrli sala­­ny qamtıtyn «Sanaly urpaq», «Adal urpaq», «Sapaly jol», «Adal jol», «Protecting Business and In­vest­ments» jobalyq keńseleri, qoǵam­­­dyq baqylaýdy qamtamasyz ete­tin ar­­naıy monıtorıngtik jáne aqpa­rattyq-aǵartý toptary jumys isteıdi.

Máselen, «Protecting Business and In­vestments» jobasynyń aıa­syn­da otan­­dyq jáne sheteldik kapı­tal­dyń qatysýymen jalpy somasy 12,1 trln teńge bolatyn 421 bız­nes-joba sybaılas jemqor­lyqqa qarsy súıemeldeýge ıe bolyp otyr. Inves­tısııalyq joba­lar­dyń 28 paıyzy sheteldik ınvestor­lardyń úlesinde. Kásip­kerler men ınvestorlardan kelip túsken sha­ǵym­dardyń 90 paıyzy (684 shaǵymnyń 625-i) olardyń múddesine sheshildi.

6 myńnan astam mektepte 1 mln-ǵa jýyq múshesi bar «Adal urpaq» mek­tep klý­by jumys isteıdi. Osy klýb­tar arqy­ly byltyr 25 myńnan astam is-shara uıym­dastyrylyp, elimiz­diń barlyq jalpy bilim beretin mektep­terinde jalpy­respýblıkalyq «Adal­dyq saǵaty» aksııasy ótkizildi. Buǵan qosa «Transpar­en­cy Internatioanal Kazakhstan»-nyń qol­daýymen «Sy­baı­las jemqorlyqqa qarsy jazǵy mek­tep­ter» men parasattylyq mek­tepteri ótkizilip keledi. Skandınavııa elderiniń tájirıbesi boıynsha «Adal­dyq dúkenderi» (Integrity Shop) ashyldy.

Jalpy, elimizdiń barlyq óńirinde halyqty ishki mádenıet pen pa­rasat­tylyqqa tárbıeleýge baǵyttal­ǵan 5 myńǵa jýyq satýshysyz dúken jumys isteıdi. Sondaı-aq byltyr «Adaldyq alańy» jobasy qosa uıymdastyrýshy retinde ótkizgen «Halyq zańgeri» aksııasynda 18 myń azamatqa tegin quqyqtyq keńes berilip, oǵan 2 500 sarapshy qatysty. Aksııa bir ýaqytta 176 eldi mekende ótki­zildi. Bir sózben aıtqanda, qoǵamdyq baqylaý men úkimettik emes sektordyń belsendiligi artýyna baılanysty, memleket pen qoǵam arasyndaǵy alshaq­tyq azaıdy.

Qoryta aıtqanda, elimizdegi sy­baılas jemqorlyqtyń azaımaı otyr­ǵanyna qara­mastan, oń ózgerister je­ter­lik. Mem­leket basshysy atap kór­set­kendeı, qoǵamnyń jegiqurtymen kúres júıeli túrde júrgizilýi tıis. Son­da ǵana adal qoǵam qurýǵa bolady.