Janynyń tereń qoınaýynan tógilip túsken sózderimen oqyrmanyn egiltip, eliktire alatyn jazýshylardyń biregeıi – Ivan Alekseevıch Býnın. Orystyń ataqty jazýshysy, Nobel syılyǵynyń ıegeri Býnınniń ǵumyr joly kúrdeli, buralańy kóp, dara jol. Shyǵarmashylyq áleýeti kemeldenip, jazýshylyq qasıetterin tolyq ıgergen elý jasynda elden ketip, otyz úsh jyl shet memlekette – Fransııada ómir súrgen jazýshynyń qalamy ádebıette orys adamynyń beınesin somdap, orys tabıǵatyn sýretteýden tanǵan joq. Býnıntanýshylar onyń birneshe shet tilin bilip, aýdarma salasynda da myqty eńbektengenine qaramaı, fransýz tilinde nashar sóılegenin, fransýz jazýshylarymen qarym-qatynasy da oıdaǵydaı bolmaǵanyn alǵa tartady. Oǵan qosa otyz úsh jyl sol elde tursa da Býnın Fransııanyń azamattyǵyn almaǵan. Tek emıgranttyq pasportpen shektelgen. Jazýshy 1933 jyly orys jazýshylarynyń ishinde alǵashqylardyń qatarynda «orys klassıkalyq prozasyndaǵy dástúrdi damytqan sheberligi úshin» Nobel syılyǵynyń ıegeri atanady.
Kedeılengen dvorıan otbasynan shyqqan jazýshynyń shyǵarmashylyǵy óte baı. Keıipkerler galereıasyndaǵy túrli beıneden kóziń tunǵandaı. Olardyń kópshiliginiń beınesi oqıǵa barysynda ashylady. О́lim kútip júrgen kárilermen birge janyń kúızelip, keýdesi túrli-túrli esteliktiń ordasyna aınalǵan orta jastaǵylarmen muńǵa batyp, erteńgi kúninen áldebir jaqsy jańalyq kútetin jastarmen birge ómirge qulshynasyń. Onyń qara sózderi yrǵaqty, boıaýy qalyń, tylsymdyq qýaty joǵary. Biz muny Býnınniń aqyndyq tabıǵatymen baılanystyramyz. Ol jigittik shaǵynda jınaq shyǵarǵan, óleńge úmitti kóp aqyndardyń biri edi. Biraq zamandas synshylar onyń tabıǵatty sýretteı beretininen «jalyǵyp», Fettiń kóshirmesi sııaqty qabyldaıdy. Onyń prozadaǵy tyrnaqaldy táýir áńgimeleri otyz jastyń mańaıynda jaryq kóredi. Sodan bastap óle-ólgenshe kásibı prozamen, aýdarmamen shuǵyldanǵan jazýshy árbir sózge shuqshıyp qaraıtyn kirpııaz, tek talassyz myqtylardy ǵana moıyndaıtyn talǵampaz, ónerde de, ómirde de estet, qý dúnıege kúlip qaraǵan pań bolǵanyn zertteýshiler rastaıdy. Elý úsh jasynda aqshasy ózinen keıingi úrim-butaǵyna da jetetin ataqty syılyqty alǵanymen, ony ońdy-soldy qaıyrymdylyqtardyń sebebimen tez taýysyp, «ómir súrý úshin» qaıtadan jumys istegenine zamandastary kýá. Mine, sol Býnınniń biz eki-úsh qaıtara oqyǵan bir romany bar. «Arsenevtiń ómiri» dep atalady. Bul joly túpnusqada emes, jazýshy Q.Ysqaqtyń aýdarmasy arqyly oqydyq. Aýdarmanyń sáttiligi óz aldyna, týra Býnınniń óz sózderi syqyldy tógilip turatynyna rıza boldyq.
Ádebıet zertteýshileri «roman Býnınniń óz ómiri týraly» deıdi. Ondaǵy keıipkerler de jazýshynyń jaqyn adamdary ekendiginde talas joq degen pikirde. Sáıkessizdik ýaqyt jaǵynan ǵana bolýy múmkin. Alǵashqy revolıýsııalyq oı-pikirlerdiń ár jerden bas kóterip, túrli áreketter jasalyp jatqan tusta Býnın otyz jastan erkin asqan edi. Al shyǵarmadaǵy Arsenev balań jigit. Keńes ókimetine túbegeıli qarsy bolǵan Býnınniń 1920 jyly elden ketkenin, bul shyǵarmanyń elden jyraqta – Fransııada jazylǵanyn, týǵan jerge, ótken kúnderge degen saǵynyshtyń lebi esip turǵanyn, ári birinshi jaqta jazylǵanyn qaperge alsaq, «Arsenevtiń ómiri» Býnınniń ómiri dep senimmen aıtýǵa bolatyndaı.
Balań jigit Arsenev revolıýsııalyq kózqarastardy unatpaıdy. «Men osylarǵa qaraǵanda kertartpa da emespin. Álgi jeńiltek revolıýsııashyldyqty aıtam da, men de janashyrlyq pen adamgershilikti, ádiletti ańsaımyn. Biraq mujyq pen jumysshy úshin janyńdy sal deıtin jalǵan pálsapalaryna jynym keledi. ...Ár úıdiń qabyrǵasyn bosatpaıtyn Chernyshevskııdiń portreti men tabyttan turyp kele jatqan ólikteı qup-qý, esikten endi kirgen jandarmǵa baqyraıyp qaraıtyn Belınskııdiń úreıli kózin kórgende tisim shyqyrlap ketedi». Bul balań jigittiń oıy. Gımnazııanyń tórt klasyn ǵana bitirgen Arsenev ózgeriske, tóńkeriske jan-tánimen qarsy. Ol kúni sónip bara jatqan patshalyq Reseıdiń, óz tanymyndaǵy orys adamynyń endigi tirshiligine alańdaýly. Keńes úkimetimen birge jańa ómir bastalatynyn, ol orys adamynyń bolmysyn ózgertetinin sezedi. Sol úshin de «sosıalıst» degen sózden shoshıdy. «Sosıalıst» degen sózdiń mıstıkalyq uǵymǵa aınalyp, neshe túrli zulymdyqty boıyna jıǵan masqara uǵymǵa aınalǵanyn táptishteıdi. «Aǵaıyndy Rogachevter men apaly-sińlili Sýbbotınalar sekildi «sosıalıster» osy óńirde de paıda bolypty degen laqapty estigende ýezge tyrysqaq pen bıblııalyq alapes kelip qalǵandaı bizdiń úıdiń záresi ketti», deıdi. Sóıte tura, bir «sosıalıst» bulardyń arasynda da paıda bolady. Ol týǵan aǵasy – Georgıı. Arsenevtiń oıynsha, Georgıı óz-ózin aldap júr. Jomart, qaıyrymdy, jany taza jas jigittiń myńdaǵan zamandastary sekildi oıdan shyǵarylǵan jalǵan ıdeıamen ómir súrip júrgenine nalıdy. «Dvorıan urpaqtarynyń «el ishine» barýy, óz-ózimen kúresip arpalysýy, jasyryn jıyn, talas-tartys, jalyndy sóz, jalǵan áreket neden týǵan? Túbin qýsaq dvorıan tuqymdary qan-jynymen de, ózek-ótimen de óz ómirin bosqa qurbandyqqa shalǵan ákelerinen aýmaıdy. Meıli, ıdeıa izdesin, biraq belsendi áreket deıtin syltaýdyń ádibinde álgi bozókpe revolıýsıonerlerdiń maqsatsyz dýmanǵa degen qumarlyǵy jatqan joq pa? Jıyn-talasqa mas bolyp, aıqaı-súren, óleńdetip júrip qaýip-qaterli jasyryn iske boıusyný, Sýbbotınalar sekildi súıkimdi bıkeshtermen «qol ustasyp», tintý men túrmeni, daqpyrtty sot prosesin kókseý, aqyry dos-jaranmen Sibirde, Teristik sheńberinde qańǵyrý – osynyń bári qysyr qııal sekildi-aý», dep oı tolǵaıdy.
Arsenev týmysynan oqyp týǵan zerek, kózimen emes «júregimen kóretin» suńǵyla, eshqandaı noqtaǵa kónbeıtin bula keıipker. Sóıte tura, kúıreýiktigi, mazasyz janynyń muńǵa beıimdigi, joqty ańsaıtyn qııalılyǵy taǵdyryna eleýli túrde áser etedi. Ol jastyq shaǵynda jelkeninen aırylǵan qaıyq sııaqty nemese baǵyt-baǵdary belgisiz bir jolaýshy sııaqty kúı keshedi. Muńǵa batqan janyn álsiz bir úmittiń sáýlesine jylytyp, tirlik keshe berýdi ǵana oılaıdy. Ol eshteńemen, eshkimmen kúrespeıdi. Eshteńeni dáleldemeıdi. Naqty bir maqsat-murat, ıdeıa úshin ómir súrý oǵan jat sııaqty. Sol úshin joǵaryda aıtqanymyzdaı, «sosıalızmdi», «revolıýsııany» jaratpaıdy. Onyń sanasyndaǵy, tanymyndaǵy orys adamynyń ózgerip, orys tirshiligi barlyq boıaýynan aırylyp bara jatqanyn kórý – qasiret.
«Arsenevtiń ómiri» arqyly on toǵyzynshy ǵasyrdyń sońy men jıyrmasynshy ǵasyrdyń basyndaǵy Reseı ýsadbalaryndaǵy ómir tolyq kóz aldyńa keledi. Patshalyq Reseıdegi baı-shonjarlardyń keteýi kete bastaǵan tirshiligi, adamdardyń alańdaýly kóńil kúıleri, belgisiz bolashaqqa degen qorqynysh, t.b. Sonyń bári realıstikpen sýretteledi. Jalpy, orys ádebıetiniń eń basty ereksheligi – realızmdi tý kóterýinde shyǵar dep oılaımyz óz basymyz. Osy arqyly adam janynyń jyqpyl-jyqpylyn súzip, eń bir qarańǵy qaltarystardan da izdegenińdi tabýǵa bolatyn sııaqty. Jazýshy Arsenev tanyǵan, tanýǵa umtylǵan tirshilik, tabıǵat, adam qupııalaryn realızmniń kómegimen sheber sýrettegen. Sýrettep qana qoımaı, adam jany, rýh erkindigi, mahabbat deıtin eń bir aıaýly uǵymdardy shyǵarmanyń óne boıyna sińirip jibergen.