Brıtandyq jazýshy Agata Krıstıdiń detektıv janryndaǵy áıgili romany «On qaradomalaqty» («Desıat negrıtıat») fransýzdar endi «Olar on edi» («Ih bylo desıat») degen jańa ataýmen basyp shyǵarmaq. Mundaı tosyn sheshimdi avtordyń shóberesi Djeıms Prıchard búgingi qoǵamdaǵy násilshildik kózqarasqa baılanysty qabyldap otyr. Al buǵan deıin shyǵarma aǵylshyntildi elderde «Endi eshkim de qalǵan joq» dep atalǵan edi.
48 jastaǵy Krıstı «qaradomalaqtar» hıkaıasy jarııalanbaı turyp-aq, otyzdan asa romandy túgesip, tanymal bolǵan. Jalpy, detektıvshi avtor tvorchestvosyndaǵy qaı shyǵarma bolmasyn, oqyrman arasynda keń taralyp, kóp talqylandy. Ásirese 1926 jyly jarııalanǵan «Rodjer Ekroıdtiń ólimi» romany Krıstıdiń jazýshylyq sheberligin moıyndatqan alǵashqy týyndy edi. Al «On qaradomalaq» (endi «Olar on edi» dep ataımyz) Krıstıdiń ózine unaǵan sátti shyǵarmasy desedi.
Bul kitaptyń sıýjeti avtordyń jazýdaǵy ǵadetine saı belgisizdikke hám beıtanystyqqa qurylǵan: mundaǵy on keıipker: dáriger Armstrong, Emılı Brent, Vera Kleıtorn, Ýılıam Genrı Blor, Djon Gordon Makartýr, Fılıpp Lombard, erli-zaıypty Tomas pen Etel Rodjers, Entonı Marston, Loýrens Djon Ýorgreıv. Belgisiz A.N.Onımniń eń qymbat aralǵa qydyrýǵa shaqyrýyn qabyldaǵan beıtanys on adam «qaradomalaqtar» aralynda qamalyp, birinen soń biri ajal qushady. Araldaǵy belgisiz qonaqtar zorlyqpen óltirilgen saıyn qabyrǵadaǵy shynydan jasalǵan músinder de bir-birden joǵalyp otyrǵan. Adam óltirýshiniń kim ekeni anyq: árıne, sol ondyqtyń bireýi (dep oıladyq). Biraq shyǵarma sońynda onnyń eshqaısysy tiri qalmaıdy. Sonda qylmysker kim?
Álgi A.N.Onım myrza nege dál osy adamdardy tańdap aldy deseńiz, olardyń árqaısysy adam ólimine sebepshi bolǵan. Máselen, dáriger Armstrong – mas kúıinde ota jasap, abaısyzda aýrý áıeldi óltirip alady hám bul oqıǵa jumbaq kúıinde qalǵan. Al Emılı Brent qyzmetshi qyzdyń bireýden nekesiz bala kótergenin bilip, qýyp shyǵady. Buǵan tóze almaǵan qyz óz-ózine qol jumsaıdy. Vera Kleıtorn bolsa, kútýshi bolyp júrip, jaqsy kóretin jigiti úshin bir balany ádeıi óltiredi. Ýılıam Genrı Blor – sotta kinásiz adamǵa jalǵan kýá bolǵan. Djon Gordon Makartýr – soǵysta áıeliniń burynǵy súıiktisine qastandyq jasaıdy. Fılıpp Lombard – qolastyndaǵy jıyrma adamyn belgisiz jerde tastap ketken. Erli-zaıypty Tomas jáne Etel Rodjers – qyzmetshi bolyp jumys istep júrip, úı ıesiniń dárisin bermeı óltiredi. Osylaısha mura úı qyzmetshilerine qalǵan. Al Entonı Marston – eki kishkentaı balany qaǵyp ketip, jazasyn ótemegen. Loýrens Djon Ýorgreıv – sotta kinásiz adamǵa ádil sheshim shyǵarmaǵan.
Romannyń ákki qylmysker-keıipkerin eń sońynda – balyqshylar hat salynǵan bótelke taýyp alǵan kezde tanydyq. Hattyń avtory – jas kezinde-aq kisi óltirýdi armandaǵan sot Ýorgreıv eken. Alaıda oǵan ádildikke degen umtylysy kedergi keltirgen (ol endi sot emes pe?!). Júrektiń tereń túkpirinde qalǵan sol bir ańsar arman túbi Ýorgreıvti qylmysqa alyp keldi. Sóıtip, ol jazasyn ótemegen qylmysker on adamdy taýyp, jyldar boıǵy qalaýyn oryndaǵan. Tipti osy Ýorgreıvtiń ózi qylmys jasaýda belgili bir deńgeıde ádil bolǵandaı ma, qalaı?..
Agata Krıstı osy romannyń ózegin Ulybrıtanııanyń folkloryna aınalǵan on qaradomalaq týraly áıdik sanamaqtan alǵany jasyryn emes. AQSh-ta shyqqan basylymda bul «sanamaqtyń» keıipkerleri keıde on kishkentaı úndister, soldattar, tipti teńizshiler de boldy.
Shyǵarmanyń jańa ataýy jóninde Krıstıdiń urpaǵy Prıchard: «Kitap jazylǵanda tili basqa boldy jáne ondaǵy sózder de búginde el jadynan umytylǵan. Mundaǵy negizgi sıýjet tanymal sanamaqqa qurylǵan. Árıne, ony shyǵarǵan Agata Krıstı emes. Men shyǵarmanyń túpki ataýy AQSh-ta eshqashan qoldanylmaǵanyna senimdimin. Ulybrıtanııada 1980 jyldary ózgertti, al búgin biz ony búkil álem boıynsha aýystyrýdamyz», dep túsindirdi. Jáne ol avtor óziniń sóz qoldanysy bireýdiń kóńiline tıgenin qalamas edi dep atap ótti.
Osylaısha roman Fransııada aldaǵy qazan aıynda «Olar on edi» degen muqabamen basylyp shyǵady. Livre de Poche baspasynyń dırektory Beatrıs Dıývaldiń sózinshe, fransýzdar Krıstı romanyn sonaý 1940 jyldary jasalǵan aýdarmamen jarııalap kelgen álemdegi sońǵy elderdiń biri eken.
«Bizdiń maqsatymyz – shyǵarmanyń taqyrybyn ǵana ózgertý emes. Jańa ataýǵa saı roman mazmunyndaǵy keı tustardy da aýystyrdyq», dedi Dıýval.
Krıstıdiń shyǵarmasy alǵash ret 1939 jyly 6 qarashada Ulybrıtanııada Ten Little Niggers («On qaradomalaq») degen atpen basylyp shyqty. Dál sol jyly AQSh-ta kitap «Endi eshkim de qalǵan joq» (And Then There Were None) degen jańa ataýmen 2 dollardan satylǵan edi (hám ondaǵy qara násildiler haqyndaǵy oılar qysqartylǵan).
Al Shvesııa «On qaradomalaq» taqyrybynan 2007 jyly bas tartsa, bul sheshim Nıderlandyda 2004, Fınlıandııada 2003 jyly qabyldandy. Reseıde de burynǵy ataýmen shyǵyp kelgen roman qyrkúıek aıynda jańa muqabamen «Eksmo» baspasynan jarııalanady. Qazaqstan men álem ádebıetiniń arasynda altyn kópirge aınalǵan orys aýdarmasynyń sharapatymen atalǵan shyǵarma bizdiń kitap dúkenderine de jańa ataýmen kelýi ábden múmkin.
Agata Krıstı tvorchestvosynyń qorjynyna – 60 detektıv janryndaǵy roman, 6 psıhologııalyq roman (avtor bulardy Merı Ýestmakott laqap atymen jazǵan), 19 áńgimeler jınaǵy hám 16 pesa júk bolady. О́z ýaqytynda detektıvtiń qas sheberi atanyp, moıyndalǵan Agata Krıstı kitaptary álemniń 100-den asa tiline aýdarylyp, uzyn sany 4 mıllıardtan asa danamen basylyp shyqty.
Ataqty detektıvshi qalamynan shyqqan júzdegen shyǵarmanyń bári derlik shedevr emes, árıne. Sıýjet qaıtalaýlar, álsiz sýretteýler, keı oqıǵalardy ejiktep túsindirý syndy kemshilikterdi joqqa shyǵara almaımyz. Alaıda Krıstı shyǵarmashylyǵynyń negizgi qýatyn kóterip turǵan romandary oqýshyny bıik keńistikte ustap tura alady. Agata Krıstıdiń tvorchestvoda mol tabysqa jetip, álem oqyrmandarynyń jappaı oqýynyń syry osy bolsa kerek.