Jýyrda ınternettegi «Tık-tok» jelisinde bıyl 175 jyldyǵy atalyp ótip jatqan Abaı Qunanbaıulynyń sýretine jan bitirgen beınetaspasy taralyp, áp-sátte myńdaǵan kórilimge ıe boldy.
Árıne, qazaqstandyq jeli qoldanýshylary zamanaýı mýzykamen árlengen beınetaspany ártúrli qabyldady. Biri bul jastardyń ermegi ǵoı dep kóńil aýdarmaýǵa shaqyrsa, endi biri jastardyń bul isine túsinistikpen qaraýǵa shaqyrdy. О́ıtkeni álemniń tanymal tulǵalarynyń kez kelgenine osy ispetti ázil rolıkteri qoldanyla beretin kórinedi. Dese de, basym bóligi munyń óte óreskel áreket ekenin aıtyp, mundaı turpaıylyqqa tyıym salý qajet ekenin jetkizdi. Alaıda qoǵamdyq talqyǵa ózek bolǵan beınetaspa shabyttandyrdy ma, osy ospadarlyqqa barǵan «oıynqumar» jas onymen toqtaǵan joq. Ile-shala ult ustazy Ahmet Baıtursynulyna, Alash qozǵalysynyń kósemi Álıhan Bókeıhanǵa jáne taǵy basqa ult zııalylaryna arnalǵan beınetaspalarmen tolyqty. Tipti Álekeńniń Máskeýdegi Býtyrka abaqtysynda aryp-ashqan, ómiriniń sońǵy sátterinde, ıaǵnı atý jazasynyń aldynda túsirilgen áıgili fotosýreti áp-sátte mazaqqa aınalyp shyǵa keldi. Sondyqtan da bolar, keı qoldanýshylar Qazaqstanda «Tık-tokqa» toqtam salyp, buǵattaý qajet ekenin de aıtty. Rasynda, «Tık-tokqa» toqtam qajet pe?
Jalpy, bul álemde tez taralǵan jańa jelilerdiń biri. Qysqa beınetaspalardy túsirý men kórýge arnalǵan servıs beıjińdik ByteDance kompanııasyna tıesili. 2018 jyldyń jazynda iske qosylǵan mobıldi qosymsha qazir Qytaı men álemniń kóptegen elderinde tanymal vıdeoplatformaǵa aınaldy. Elimizde de bul jelini qoldanýshylar qatary kún sanap artyp keledi. Atalǵan júıe arqyly tanymal bolǵan blogerler de jeterlik. Bul servıstiń, ásirese balalar men jasóspirimder arasynda erekshe qarqynmen taralǵanyn aıtýǵa bolady. Jekelegen jobalary da jetkilikti.
Degenmen Úndistan bıligi tyıym salǵan 59 qosymshanyń ishinde osy qytaılyq servıs te bar. Bul elde «Tık-tok» Úndistannyń táýelsizdigi men tutastyǵyna, qorǵanys qabiletine, memlekettiń qaýipsizdigi men qoǵamdyq tártibine zııan keltiretin jeli retinde sıpattalady. Onyń ústine Qytaı men Úndistan elderiniń arasyndaǵy qyrǵıqabaq qarym-qatynas jastardyń birin-biri orynsyz qaǵytýyna, onyń sońy jańa janjaldyń shoǵyn úrleýge alyp kelýi de yqtımal degen qaýip te joq emes.
Úndi eliniń qaýiptenetin jóni bar. О́ıtkeni AQSh prezıdenti Donald Tramp ta osy jeliniń kesirinen pandemııa aldynda saılaýaldy mıtıngilerine elektorat jınaı almaı pushaıman bolǵan edi. Tipti josparlanǵan bir jıyny ótpeı de qalǵan bolatyn. О́ıtkeni osy tuǵyrnama arqyly mıtıng bıletteri jıynǵa qatyspaý úshin feık akkaýnttarmen aldyn ala brondaldy. AQSh bıligi qazir servıs qojaıynyn aıyptap, qoldanýshylardyń jeke málimetteriniń qaýipsizdigine alańdaýshylyq bildirip otyr.
Al Aýǵanstanda senatordyń balalary memleket múlkine jatatyn qymbat kólikke otyryp, avtomattan oq jaýdyrtqan vıdeony júktegeni úshin bastary daýǵa qaldy. Qoǵam narazylyǵyn týǵyzǵan beınetaspany erketotaı balalar ázil úshin túsirgen eken. Senator halyq aldynda qansha jerden aqtalǵanymen vıdeo tóńireginde aıtarlyqtaı shý shyqqan kórinedi.
Osy ispetti qazir «Tık-toktyń» saıası minberge de aınalyp jatqan túri bar.
Ondaǵy jarııalanǵan taspalar BAQ nazarynan tys qalmaıtyn boldy. Osy aýdıtorııany oryndy paıdalansa, ony paıdaly kontentke de aınaldyrýǵa da bolady. Mysaly, karantın kezinde Máskeýdiń týrızm komıteti atalǵan platformamen birlesip jumys isteýdiń nátıjesinde mádenı nysandar jabyq bolsa da qaladaǵy barlyq mýzeılerge, galareıalarǵa qysqa beınerolıkter arqyly saıahat jasaýǵa múmkindik berdi. Uıymdastyrýshylar munyń oqshaýlanǵan janǵa syrtqy álemge qolyndaǵy smartfonnan úńilýge jaǵdaı jasaǵanyn aıtady. Sol sııaqty indet taralýy kúsheıgen kezde Reseıdiń densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń sarapshylary «Tık-toktyń» efırine shyǵyp, jaǵdaıdy jan-jaqty túsindirip otyrdy. Bul ádette merzimdi baspasóz oqymaıtyn, teledıdar qaramaıtyn jasóspirimder men jastardyń arasynda qaýipsizdikti saqtaý sharttaryn jetkizýge ońtaıly bolǵany anyq.
Sondyqtan elimizde «Tık-toktyń» aıasynda da ár jastyń, ár salanyń erekshelikterine qaraı paıdaly kontentterdi qalyptastyrýǵa mán bergen jón sekildi. Bul joǵaryda aıtqandaı beıbastaq is-qımylǵa baratyn jastardy oılanýǵa, óz is-áreketinen qysylýǵa, kemshiligin túzeýge baǵyttar edi. «Ǵylym-bilimdi áýeli bastan bala ózi izdenip tappaıdy. Basynda zorlyqpenen ıakı aldaýmenen úıir qylý kerek, úırene kele ózi izdegendeı bolǵansha», deıdi Abaı otyz segizinshi sózinde. Hakim sózin basshylyqqa alatyn bir baǵyt osy.