Shekara shebindegi aýdan (Alty eldi mekende ınternet joq, aýyz sý da ózekti máseleniń biri)

Eginshilik, baý-baqsha sharýa­shy­lyǵy salasy boıynsha jaqsy kór­setkishterge ıe aýdanda elimiz­de­gi jy­ly­jaılardyń jalpy kólemi­niń 42 paıyzy, al oblystaǵy jyly­jaı­lar­dyń 63 paıyzy tıesili. Aýmaǵy 696,8 gektarǵa jetken jylyjaılar­dan birinshi aınalymda 64 860 tonna kókónis jınalyp, saýdaǵa shyǵaryldy. Degenmen ońtústik qaqpa sanalatyn, shekara shebindegi aýdanda aýyz sý, mektep, sapaly ınternetpen qamtý syndy ózekti máseleler barshylyq.

Qazaqstan men О́zbekstan arasyn­daǵy 14 myń shaqyrymdyq shekaranyń 206,7 shaqyrymy Saryaǵash aýdany­nyń boıynda. Iаǵnı, Saryaǵash aýdany О́zbekstan Respýblıkasynyń Qy­byraı, Tashkent, Zangı-ata, Jańa jol jáne Shynaz sekildi 5 aýdanymen she­karalas. Shekara boıyndaǵy aýmaq­ta aýdan halqynyń 80 paıyzy sho­ǵyr­lanǵan. Kórshimen básekeniń nátı­jesine toqtalarmyz, aldymen osydan úsh jyl buryn «Egemen Qazaqstan­da» kóterilgen bir máselege nazar aý­da­raıyq.

De fakto – qazaqstandyq, de ıýre – eshkim emes…

«Shekaralyq aýdandaǵy Baǵys, Hıeban (búginde Kesken), Dostyq eldi mekenderinde eń ózekti de, jyldar boıy sheshimin tappaı kele jatqan másele bar. Sonyń biri – Baǵystaǵy jaǵdaı búkil elge jaqsy málim. 1285 turǵyny, 210 otbasy bar Baǵys eldi mekenindegi jer máselesi 2001 jylǵy 16 qarashada jasalǵan Qazaqstan men О́zbekstan arasyndaǵy memlekettik shekara týraly shart kúshine enbeýine baılanysty sheshimin tappaı otyr. Sondyqtan О́zbekstannan ótken jerlerge kadastrlyq nómir berilmeýde. Qazaq aýyly áli kúnge Qazaqstan kartasyna enbegen. Saldarynan shekaraly aýmaqtaǵy turǵyn úılerge berilgen memlekettik aktiler zańsyz dep tanylyp, jergilikti jurt áleýmettik qujattardy da ala almaı qalǵan. Eldi mekendegi 210 úıdiń 17-si ǵana Qazyǵurt aýdanyna tirkelgen. Osy sekildi jaǵdaı Qurkeles aýyldyq okrýginiń Hıeban eldi mekeninde de oryn alyp otyr. Ondaǵy 18 úıdiń 116 turǵyny «aýada ilinip» tur. Iаǵnı qoldarynda Qazaqstannyń jeke kýáligi bar bolǵanymen, mekenjaıy joq. Saryaǵash aýdanynda bolǵanymyzda Hıebanǵa baryp, osy másele boıynsha turǵyndardyń pikirin tyńdadyq.

«Qujat, jeńildikter qajet bolǵan­da «moı adres ne ýlısa, ne dom...» degen óleńdi eske alamyz. Túsinistikpen qaraıtyn ákimderdiń, aýyldastardyń baryna shúkir», deıdi turǵyndar.

«Men 1999-2004 jyldary delımıtasııalaý jáne demarkasııalaý jónindegi úkimettik komıssııanyń ju­­mys tobyna múshe bolǵanmyn. Ol kezde aýdan ákiminiń birinshi orynbasary edim. Mynaý turǵan shekara, kók baǵana ortada tur, – dedi búginde zeınetker Isaq Ospanov shekaralyq beldeýdi nusqap. – Sodan beri qaraı 30 metr shekara qorshalǵan. Búkil shekara boıyndaǵy 30 metr qashyqtyqqa 2007 jyly memlekettik akti berilgen. Shekaradan beri 32 gektar sýarmaly jer bar. Qazaqstan jaǵynda. Sol 32 gektardan berirekte úıirgelik jer­lerimen 18 úı ornalasqan. 2008 jyldan bastap myna 32 gektar jerdiń barlyǵyna azamattarǵa memlekettik akti berildi. Alaıda 18 úı ony ala almaıdy. Qazir qoldarynda Qazaqstan Respýblıkasynyń jeke kýáligi bar. Basqa eshqandaı qujaty joq. Tipti, mekenjaı anyqtamasyn ala almaıdy. О́ziniń turǵan úıine memlekettik akti ala almaı otyr. Eshqandaı jeńildik joq. Bul másele barlyq tıisti mekemelerge aıtylǵan. Bári biledi. She­shýdiń qandaı joly bar deısiz ǵoı, aıtaıyn. Aýdandyq máslıhattyń ákim­­dikpen birlese jasaǵan 2009 jy­ly shyqqan qaýlysy bar. Ol kú­shin joıǵan joq. Sony oblystyq más­lıhat bekitpeı otyr. Oblystyq más­lı­hat bekitip, qaýly shyǵaryp berse boldy, bar másele sheshimin tabady». Baǵys pen Hıebandaǵy jaǵdaı uq­sas. Al Dostyq eldi mekenindegi 13 turǵyn úı men 1 kommersııalyq nysan memlekettik shekara beldeýinde qalyp otyr. Úkimettiń 2014 jylǵy №356 qaýlysyna sáıkes memlekettik shekara beldeýi 100 metr qashyqtyq dep belgilenýine baılanysty», dep jazyppyz «Ońtústik qaqpa elimiz týraly oń pikir qalyptastyra ala ma?» atty maqalamyzda («Egemen Qazaqstan» 25 sáýir, 2017 jyl). Úsh jyldan astam ýaqyt ótti, atalǵan másele sheshimin tapty ma? Bul suraqty biz aýdan ákim­digine joldaǵan edik. Saryaǵash aýdany jer qatynastary bóliminen tómendegideı jaýap aldyq:

«Qazaqstan Respýblıkasy men О́zbekstan Respýblıkasy ara­syn­daǵy Qazaqstan-О́zbekstan memle­kettik shekarasy týraly shartty bekitý týraly» Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń 2003 jylǵy 2 shilde­degi zańymen bekitilgen eki el ara­syndaǵy Qazaqstan-О́zbekstan Mem­lekettik shekarasy týraly shart bo­ıynsha (Saryaǵash aýdanymen shek­tesetin bóligindegi) О́zbekstan Res­pýblıkasyna qarasty bolǵan Baǵys jáne Kesken (burynǵy Hıeban) eldi mekenderi turǵyndarymen Qazaqstan Respýblıkasyna ótken. Alaıda Mem­lekettik shekarany demarkasııalaý jumystary búgingi kúnge deıin to­lyq aıaqtalmaýyna baılanysty tur­ǵyn­dardyń turyp jatqan turǵyn úıleri men úıirgelik jer ýchaskelerin zań­das­tyrý máselesi sheshimin tappaı otyr.

Osyǵan baılanysty joǵaryda kórsetilgen eldi mekenderdiń jer­lerin Saryaǵash aýdanynyń shekarasyna qosý maqsatynda Saryaǵash aýdany ákimdigi (29.03.2019 jylǵy №131 qaýly) men Saryaǵash aýdandyq máslıhatynyń (28.03.2019 jylǵy №36-348-VI sheshim) birlesken sheshimi qabyldanyp, túpkilikti sheshim qa­byl­daý úshin (05.04.2019 jylǵy №1303 hat) Túrkistan oblysy ákimdigi men Túrkistan oblystyq máslıhatynyń qa­raýyna usynylǵan. Memlekettik she­karany demarkasııalaý jumystary tolyq aıaqtalǵannan keıin Baǵys já­ne Hıeban eldi mekenderin Sary­aǵash aýdanynyń shekarasyna engi­zý ju­mystary júrgiziletin bolady. Atal­ǵan másele oblys jáne aýdan basshylyǵynyń tikeleı baqy­la­ýyn­da». Iаǵnı bul másele áli tolyq she­shilmeı otyr.

600 oryndy mektepte 2 myńdaı oqýshy bilim alady

Shıpaly sýymen tanymal Sary­aǵash aýdanynda turǵyndardy taza aýyz sýmen qamtý ózekti máseleniń biri bolyp otyr. Degenmen bul ba­ǵyt­ta atqarylyp jatqan jumys az emes. Mysaly, bıyl 7 aıda Tegisshil jáne Mádenıet eldi mekenderine qu­byrlar júrgizilip, 38 nemese 53,5% eldi me­ken taza aýyz sýmen qamtyldy. Jyl­dyń sońyna deıin qosymsha 3 nysannyń qurylysyn aıaqtap, taza aýyz sýmen qamtylǵan eldi mekender sanyn 41 nemese 57,7%-ǵa jetkizý josparlanýda. Qazirgi tańda 2 eldi mekendi taza aýyz sýmen qamtamasyz etý nysandarynyń qurylysyn júrgizý úshin qarjy bólinip, merdiger anyqtalǵan. Qurylys jumystary tamyzda bastaldy, nysan 2021 jyl­ǵa ótpeli. Aýdan ákimi Muhıt Otar­shıevtiń bastamasymen jergilikti bıýdjettiń qurylym tártibine ózgeris engizilgen. Aýyldardaǵy jol, mektep, sý, mádenıet, jaryqtandyrý, gaz, abattandyrý syndy máselelerdi elekten ótkizip, basym baǵytty tańdaý úshin aýdannyń sıtýasııalyq kartasy jasalǵan.

«Sol sıtýasııalyq kartada aýdan­nyń tynys-tirshiligi tolyǵymen kó­­rinis tabady. Mysaly, mektepke baı­lanysty alsaq, ár aýyldyq okrýgte qansha bala, oqýshy bar? Qan­sha mektep, qansha balabaqsha jumys isteıdi? Kelesi jyly mek­tep ta­bal­dyryǵyn attaıtyn balaqaı­lar­dyń sany qansha bolady? Osynyń bárine jaýap izdeımiz. Bıyl problema joq bolǵanymen, kelesi jyly qıyn­dyq týyndaýy múmkin. О́ıtkeni Sary­aǵash – demografııalyq ósimi jo­ǵary aýdandardyń biri. Durys joba­la­masaq, mektepke oqýshy syıdyra almaı úsh aýysymda oqýy da ǵajap emes. Bul bir ǵana mysal. Basqalaryn da osylaı sıtýasııalyq kartaǵa qarap, alda atqarar jumysty josparlaımyz», deıdi Muhıt Otarshıev.

Mektep demekshi, jýyrda Jarty­tóbe aýyldyq okrýgine qarasty Dos­tyq aýylynda jańa mekteptiń qury­lysy bastaldy. Aýdan ákimi tur­ǵyndarǵa esep berýge kelgende jurt jıylyp, 21 jyl buryn asarlatyp salynǵan, qulaǵaly turǵan mekteptiń jaıyn aıtqan edi. Muhıt Baımuhanbetuly qabyrǵalary aǵash tireýlermen súıelgen eski mektepti kórip, sol jıynda-aq jańasyn salýǵa ýáde bergen-di. Ol oryndaldy, keler jyly aýyldyń balalary jańa mektepte oqıtyn bolady. «Talaı jyldan beri sheshilmeı kele jatqan máselemiz edi. О́ıtkeni О́zbekstanmen shekaramyz bekitilgennen keıin amaldap, asarlatyp salyp alǵan mektebimiz apat­ty jaǵdaıda. Janaıqaıymyzǵa qulaq asqan aýdan ákimine, ony qol­dap-qýattaǵan oblys basshylaryna alǵystan basqa aıtarymyz joq», deıdi aýyl turǵyny Baqyt Aıtóreev.

Iá, aýdanda demografııalyq ósim joǵary. Oqýshylar qatary jyl sa­ıyn 4-5 myńǵa kóbeıetindikten de mektepke degen suranys arta túsýde. My­saly, aýdan ortalyǵyndaǵy Sa­mal sha­ǵyn aýdanynyń balalary mek­tep­ke syımaıdy, 600 oryndy bilim berý mekemesinde 2 myńdaı oqýshy oqıdy. Keıbiri alys bolsa da kúre joldyń arǵy betindegi bilim berý mekemesine qatynaıdy. Bul oraıda aýdan ákimi Muhıt Otarshıev úsh aýysymda oqytýdyń aldyn alý maq­satynda 900 oryndy jańa mek­tep salý týraly usynysyn oblys bas­shysy О́mirzaq Shókeevke jet­kiz­gen eken. Usynys qoldaý taýyp, jańa mek­teptiń qazanshuńqyryn qazý ju­mys­tary bastalyp ketipti. Sondaı-aq qurylysy byltyr bastalǵan Ji­bek joly aýyldyq okrýginde mek­tep­tegi qosymsha ǵımarat jaqynda paı­­dalanýǵa berilmek. Al Jylǵa aýyl­dyq okrýgindegi mekteptiń qu­ry­lysyn kelesi jyldyń birinshi toq­sanynda aıaqtaý josparlanǵan. Osy arada aıta ketelik, ınternetpen qamtý, ásirese onyń sapasyna qatysty aýdanda másele kóp. Al 6 eldi mekende múldem ınternet joq. Bul oraıda aýdan ákimdigi «Qazaqtelekomnyń» mamandarymen birlese aýyldyq jer­lerdegi ınternetpen qamtýǵa qa­tysty máselelerdi anyqtap, sheshýge bel býyp otyr. Investorlar taýyp, aýyldarǵa arnaıy 4G núktesin qoıý baǵytynda jumystar bastalǵan.

Básekege qabilettiniń bási bıik

Sóz basynda aıtqanymyzdaı, kók­tem shyǵa dala jumystaryn bastap erte oıanatyn aýdan dıqandary kórshi eldegi sharýalarmen básekege túsken. Iаǵnı kórshi ózbek aǵaıyndardyń óni­­mi kelmeı turyp kókónis, jemis-jıdekpen oblys, aýdandy qamtamasyz etýge tyrysýda. Sondaı-aq bir alqap­tan úsh ónim alý jobasy keńinen qol­ǵa alynyp otyr. Búginde 404 sharýa qojalyǵy qoldaǵan, jalpy egis kólemi 921 gektar bolatyn ınnovasııalyq joba iske asyrylýda. Nátıjesinde 36 704 tonna birinshi ónim jınaldy. Ekinshi ónimdi jınaıtyn kún de jaqyn. Jalpy, aýdanda birinshi jar­tyjyldyqta 31 844 mln teńgeniń ónimi óndirilgen, onyń 11 634 mln teńgesi mal sharýashylyǵyna, 20 210 mln teńgesi ósimdik sharýashylyǵyna tıesili. Aýyl sharýashylyǵynyń ne­gizgi kapıtalyna bıylǵy 6 aıda 1,2 mlrd ınvestısııa tartylyp otyr.

Saryaǵash aýdany aýyl sharýashy­lyǵy ǵana emes, shıpaly sýy­men de tanymal. Árıne, pandemııa shıpa­jaı­lardyń jumysyna keri áserin tıgizdi. «Degenmen shıpajaılarǵa jeńildikter jasalyp, sanıtarlyq sha­ralardy kúsheıtý jumystaryn jal­ǵastyrýǵa múmkindik berildi. Byltyr shıpajaılarǵa 720 myńnan asa adam kelgen. Bıyl 140 myńdaı azamat demalady dep josparlaǵanbyz. О́kinishke qaraı, pandemııanyń áserinen ol meje oryndalmaı otyr. Biraq sonyń ózinde bıyl 100 myńnan asa azamat shıpajaılarǵa kelip demalady degen boljam bar», deıdi Muhıt Otarshıev.

Sondaı-aq turǵyndardyń turmy­syn jaqsartý baǵytynda tabıǵı gazben qamtý máselesi de basty nazarǵa alynǵan. Bul oraıda aýdannyń 71 eldi mekeniniń 37-si nemese 52,1%-y «kógildir otynmen» qamtylǵan. Qam­tylmaı turǵany 30 eldi mekenniń ishinde shalǵaıda ornalasqan ekono­mıkalyq jaǵynan tıimsiz 4 aýyl bar.

Túrkistan oblysy