Atyraý oblysynda kásiptik balyq aýlaý júzege asyrylatyn úsh sý qoımasy bar. Bul – Jaıyq, Qıǵash ózenderi men Kaspıı teńiziniń Qazaqstandaǵy bóligi. Atalǵan sý aıdyndarynan 18 balyq sharýashylyǵy qurylymy balyq aýlaıdy. Bul qurylymdarda 617 adam turaqty jumysqa tartylǵan. Bıyl atyraýlyq balyqshylar 6492 tonna balyq aýlap, kvotanyń 87 paıyzyn ıgerdi. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıevtiń málim etýinshe, Qazaqstanda aýlanatyn balyqtyń 29,2 paıyzy atyraýlyq balyqshylardyń úlesine tıedi. Bul – shamamen 13 myń tonna.
– Balyq ósirýmen qatar balyq aýlaýdyń atyraýlyq balyqshylarǵa mańyzdy ekenin biz esten shyǵarmaımyz. Ásirese Kaspııde teńiz balyqtary ıgerilmeı jatqanyn eskersek, óńirde balyq aýlaý kólemin arttyrýǵa bolady. Sol sebepten, balyq sharýashylyǵynyń damýyna serpin beretin usynystar bolsa, biz birlesip qaraýǵa ázirmiz, – dedi mınıstr.
Seısenbide Atyraýǵa arnaıy kelgen mınıstrmen kezdesýde jergilikti kásipkerlermen salyqtyq jeńildikter men sýbsıdııalaýǵa qatysty usynystaryn bildirdi. Mınıstr bul bastamalarǵa qoldaý tanytty.
– Bul máseleler Qarjy, Ulttyq ekonomıka mınıstrlikterimen kelisilip, ózge de múddeli memlekettik organdarmen birlese talqylaýdy talap etedi. Sondyqtan tıisti ózgerister engizý úshin naqty esepteýler men negizdemeler qajet. Usynylǵan máseleler oń sheshimin tapsa, balyq sharýashylyǵynyń áleýeti kóterilip, kásipkerlerdiń jumysy odan ári jandanatyny sózsiz, – dedi M.Myrzaǵalıev.
Onyń málimetinshe, Qazaqstandaǵy sý aıdyndarynda aýlanǵan balyq túrleri men ónimderi álemniń 36 eline eksporttalady. Bolashaqta otandyq balyq ónimderine qyzyǵýshylyq tanytatyn elderdiń sany budan da kóp bolýy múmkin. О́ıtkeni elimizde bul salany óristetýdiń áleýeti zor. Bul úshin árıne balyq ósirý qolǵa alynýy kerek. Osyǵan oraı, Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi 1 qarashaǵa deıin ákimdiktermen birlesip, balyq sharýashylyǵyn damytýdyń óńirlik baǵdarlamalaryn ázirlemek. Elimizde osy kezge deıin balyq sharýashylyǵymen aınalysatyn 1 myńnan astam kásiporyn tirkelipti. Olar jyl saıyn 30 myń tonna balyq ónimin eksportqa shyǵarady. Jańa baǵdarlama balyq óndirisin 600 myń tonnaǵa jetkizip, onyń teń jartysyn eksportqa jiberý kózdelip otyr.
Al balyq sharýashylyǵyn damytýǵa qolaıly aımaqtyń qataryndaǵy Atyraýdaǵy ahýal qandaı? Oblystyq balyq sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Artýr Sádibekulynyń aıtýynsha, balyq aýlaý úlesi áli de tómen deńgeıde qalyp otyr. Sol sebepten, oblys ákimdiginiń tapsyrysymen byltyrǵy qazannan beri «Kazekoproekt» JShS «Akvamádenıet jáne bıoalýantúrlilik jaǵdaıyn zertteý negizinde Kaspıı teńizinde jáne Jaıyq-Kaspıı sý sharýashylyq basseıninde balyq resýrstaryn tolyqtyrý boıynsha ǵylymı negizdelgen sharalar men usynystardy ázirleý» atty ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizdi.
– Zertteý jumystarynyń maqsaty – balyq sharýashylyǵyn damytý, Kaspıı teńizi akvatorııasyndaǵy sý aıdyndarynda sý janýarlarynyń bıoalýantúrliligin saqtap qalý jónindegi sharalardy jasaqtaý, – deıdi Artýr Sádibekuly. – Osyǵan oraı oblystaǵy balyq sharýashylyǵynyń ahýaly men bıoalýantúrliligine taldaý jasaldy. Jaıyq-Kaspıı basseıniniń bıoresýrstaryn turaqty paıdalaný, akvamádenıetti damytý, aımaqtaǵy gıdrobıonttardyń bıoalýantúrliligin saqtaýǵa negizdelgen sharalar aıqyndaldy. Sonymen qatar Jaıyq-Kaspıı basseınindegi sý resýrstarynyń qazirgi jaı-kúıi zertteldi. Sý aıdyndarynyń gıdrologııalyq, gıdrohımııalyq jáne toksıkologııalyq kórsetkishteriniń kópjyldyq dınamıkasyna taldaý júrgizildi. Sý resýrstarynyń negizgi problemalary anyqtaldy. Sý resýrstaryna teris áserdi azaıtý, qorǵaý jáne utymdy paıdalaný jónindegi is-sharalar ázirlendi.
Onyń aıtýynsha, óńirdegi balyq sharýashylyǵynyń jaı-kúıine, balyq aýlaýdyń qazirgi rejimine taldaý júrgizilipti. Balyq qoryna zııan keltirmeı kásipshilikti keńeıtý úshin normatıvtik-quqyqtyq bazany naqtylaý múmkindikteri qarastyryldy. Jaıyq pen Qıǵash ózenderinde, sondaı-aq Kaspıı teńiziniń jaǵalaýyna irgeles kásiptik aýlaýdyń túrleri men kópjyldyq dınamıkasy, ózgerý zańdylyqtary men sebepteri anyqtaldy. Balyq aýlaý quraldarynyń sıpattamalary, aýlaý tehnıkasy men tehnologııasy keltirilgen. О́ńirde kásipshiliktiń turaqty damýyn qamtamasyz etý joldary aıqyndalyp, balyq sharýashylyǵyn damytýdyń negizgi ındıkatorlary naqtylanypty.
«Kazekoproekt» JShS-nyń bas ǵylymı qyzmetkeri, joba jetekshisi Asqar Kamelovtiń pikirine súıensek, Jaıyq-Kaspıı – elimizde balyq sharýashylyǵyn keńinen damytýǵa qolaıly sý basseıni. Al Kaspıı teńizinen balyq aýlaýdyń resýrstyq áleýeti mol. Balyq aýlaýdy ásirese teńizdiń soltústik-shyǵysynda iske asyrýdyń múmkindigi bar. Alaıda bul is qanat jaımaı otyr. Buǵan arnaıy kemelerdiń joqtyǵy áser etedi. Sol sebepten balyq aýlaý flotyn keme qurylysyna ketetin shyǵynnyń 25 paıyzyn óteý arqyly jandandyrýǵa bolady.
– Elimizde 2010 jyly bekire tuqymdas balyqtardy aýlaýǵa moratorıı engizildi. Alaıda moratorıı sharasy baǵaly balyq qorynyń kóbeıýine áser etpeı otyr. Sońǵy jyldary Jaıyq ózeninde qortpa, bekire sekildi balyqtar shabaqtarynyń óristeýi tirkelmegen. Shoqyr men súıriktiń biren-saran shabaǵy kezdesedi, – deıdi Asqar Kamelov.
Ǵalymnyń aıtýyna qaraǵanda, Atyraý oblysynda bekire tuqymdas baǵaly balyqtardy ósirýge den qoıylǵanmen, ózge túrlerin, máselen, tuqy balyǵyn ósirý kenjelep qalyp otyr. Balyq ósirýdi tek Atyraý qalasynyń aýmaǵynda ǵana emes, aýdandarda da qolǵa alýǵa bolady. Máselen, Qurmanǵazy aýdanyndaǵy kólde taýarly balyq sharýashylyǵyn qurýǵa qolaıly jaǵdaı eskeriler emes. Sondaı-aq Mahambet pen Inder aýdanyndaǵy sý qoımalarynda balyq ósirý múmkindigi áli zerttelmeı jatyr. «Kazekoproekt» JShS-nyń bas ǵylymı qyzmetkeri Asqar Kamelov Inder aýdanynda jasandy tuzdy kólde artemııany ósirýge bolatynyn usynyp otyr.
Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıevtiń ózi emeýrin tanytqandaı, elimizde balyq sharýashylyǵynyń áleýetin arttyrý úshin Kaspıı teńizinen sý marjanyn súzýdi qolǵa alý múmkin be? Árıne, bul úshin balyq aýlaý floty qurylyp, keme qurylysy jandanýy tıis. Teńizden balyq aýlansa, otandyq naryqtan tys eksportqa jiberiletin ónim kólemi de ulǵaıatyny daýsyz.
Atyraý oblysy