Talapty jastan bilimdi urpaqty qalyptastyryp shyǵý úshin ustaz óziniń barsha sanaly ǵumyrynda tálim-tájirıbesine júgineri anyq. Ár zaman, ár býynnyń tusynda ózindik tájirıbe, jas urpaqqa tálim men tárbıe berýdiń belgili bir nusqasy bolyp kelgen. Búgingi talapqa saı ǵalamdyq ǵylym men bilimniń keńistiginde qazaqy sanamen jahandyq jańalyqtar jasaı alatyn urpaq qalyptastyrý isi mektep qabyrǵasynan jolǵa qoıylýda. Sondaı paıdaly da janashyr tálim tehnologııasyn ómirge ákelgen ustazdardyń biri, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor Nursha Aljambaıqyzy Orazahynova. Búgingi suhbatymyzda «Satylaı keshendi oqytý» tehnologııasynyń júıesin tilge tıek etemiz.
– Nursha Aljanbaıqyzy, «Satylaı keshendi oqytý» tehnologııasynyń erekshelikteri týraly sóz bastamas buryn atalmysh tehnologııanyń ómirge kelý ıdeıasy qalaı paıda bolyp edi?
Talapty jastan bilimdi urpaqty qalyptastyryp shyǵý úshin ustaz óziniń barsha sanaly ǵumyrynda tálim-tájirıbesine júgineri anyq. Ár zaman, ár býynnyń tusynda ózindik tájirıbe, jas urpaqqa tálim men tárbıe berýdiń belgili bir nusqasy bolyp kelgen. Búgingi talapqa saı ǵalamdyq ǵylym men bilimniń keńistiginde qazaqy sanamen jahandyq jańalyqtar jasaı alatyn urpaq qalyptastyrý isi mektep qabyrǵasynan jolǵa qoıylýda. Sondaı paıdaly da janashyr tálim tehnologııasyn ómirge ákelgen ustazdardyń biri, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor Nursha Aljambaıqyzy Orazahynova. Búgingi suhbatymyzda «Satylaı keshendi oqytý» tehnologııasynyń júıesin tilge tıek etemiz.
– Nursha Aljanbaıqyzy, «Satylaı keshendi oqytý» tehnologııasynyń erekshelikteri týraly sóz bastamas buryn atalmysh tehnologııanyń ómirge kelý ıdeıasy qalaı paıda bolyp edi?
– Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrtý – Qazaqstan damýynyń basty baǵyty» atty 2012 jylǵy 27 qańtardaǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda mektep oqýshylarynyń fýnksıonaldyq saýattylyǵyn damytý maqsatynda bes jyldyq ulttyq jospardy qabyldaý mindeti qoıylǵan-dy. Osy mindetti júzege asyrý barysynda oqýshylardyń fýnksıonaldyq saýattylyǵyn damytý jónindegi 2012-2016 jyldarǵa arnalǵan Ulttyq jospar jasalyp, onyń maqsaty men mindetteri aıqyndaldy.
Atalǵan Ulttyq jospardyń maqsaty – mektep oqýshylarynyń fýnksıonaldyq saýattylyǵyn damytýǵa jaǵdaı jasaý. Ol úshin birqatar mańyzdy mindetter qoıyldy. Atap aıtqanda, mektep oqýshylarynyń fýnksıonaldyq saýattylyǵyn damytýdyń otandyq jáne halyqaralyq praktıkasyn zerdeleý, mektep oqýshylarynyń fýnksıonaldyq saýattylyǵyn damytý boıynsha sharalar júıesin iske asyrýdyń tetikterin anyqtaý, bilim mazmunyn jańǵyrtýdy qamtamasyz etý: standarttar, oqý josparlary men baǵdarlamalardy ulttyq sıpatqa saı jasaý, bilim berý úrdisin oqý-ádistemelik jaǵynan qamtamasyz etýdi ázirleý, mektep oqýshylarynyń bilim sapasyn baǵalaý jáne monıtorıng júrgizý júıesin damytý, mekteptiń jáne qosymsha bilim berý júıesi uıymdarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý.
– Endi, osy fýnksıonaldyq saýattylyq degen uǵymdy tarata aıtyńyzshy?
– Jalpy, fýnksıonaldyq saýattylyq degen uǵymdy taratyp aıtar bolsaq, jeke tulǵanyń áleýmettik, mádenı, saıası jáne ekonomıkalyq qyzmetterge belsene aralasýy jáne ómir boıy bilim alýyna yqpal etetin bazalyq faktory. Iаǵnı, búgingi jahandaný dáýirindegi zaman aǵymyna qaraı ilesip otyrýy. Sonymen, fýnksıonaldyq saýattylyq – adamnyń mamandyǵyna, jasyna qaramastan, únemi bilimin jetildirip otyrýy. Mundaǵy basshylyqqa alynatyn fýnksıonaldyq sapalar: belsendilik, shyǵarmashylyq turǵyda oılaý, sheshim qabyldaı alý, óz kásibin durys tańdaı bilýge qabilettilik, t.b. Iаǵnı, jalpy bilim beretin mektepterde Qazaqstan Respýblıkasynyń zııatkerlik, dene jáne rýhanı turǵysynan damyǵan azamatyn qalyptastyrý, onyń fızıkalyq qubylmaly álemde áleýmettik beıimdelýin qamtamasyz etetin bilim alýdaǵy qajettilikterin qanaǵattandyrý bolyp tabylady.
– Qosh delik, endi shákirt qajettiligin qamtamasyz etý barysynda qajetti bilimdi satyly túrde belgili bir júıemen sińire bilý úshin ázirlengen keshendi júıe týraly sóz qozǵaıyq?
– Qazirgi kúnde mektep muǵalimderiniń tájirıbesinde birshama sheteldik otandyq tehnologııalardyń qoldanylyp júrgendigi barshaǵa aıan. Solardyń biri – tikeleı mektepte ózimiz úzdiksiz tájirıbe jasap, muǵalimder, oqýshylar, ata-analar tarapynan qoldaý taýyp kele jatqan «Satylaı keshendi taldaý» tehnologııasy. Satylaı keshendi taldaý degenimiz – oqytý maqsaty, mindetteri, ádis-tásilderi, ózindik ereksheligi bar jáne oqýshylarǵa bilimdi ǵylymı negizde satylaı, júıeli, keshendi meńgertip, olarǵa ulttyq qundylyqtardy baǵalaı, qoldana bilýge mashyqtandyratyn oqytý. Satylaı keshendi taldaý oqýshylarǵa qazaq tili ǵylymynyń mazmuny men júıesin, onyń sózdik quramy men grammatıkalyq qurylysyn, sóıleý tiliniń baılyǵyn jáne ádebı til normasyn úıretip, durys sóıleý, saýatty jazý daǵdysyn qalyptastyrady.
О́zimiz bala tárbıeleý isinde ómirlik tájirıbege engizip otyrǵan bul tehnologııa – qazaq ultynyń tól týyndysy dep aıta alamyz. Sebebi, ulttyq tól tehnologııa degenimiz – qazaq tilin oqytýdan bastaý alyp, halqymyzdyń ádebıetin, tarıhyn, jaǵrafııasyn, t.b. pánderdiń jıyntyǵyn qurap, oqýshylarǵa jan-jaqty bilim beretin, olardy óz elinde, óz jerinde ultynyń bıik tulǵaly azamaty etip qalyptastyra alatyn oqytý. Tól tehnologııany jasaýǵa ózge eldiń ozyq oı-pikirlerimen qatar, Alash arystary men qazaq halqynyń kórnekti ǵalymdarynyń oqytý, tárbıe týraly jasaǵan ǵylymı tujyrymdary, ádistemelik keshenderi negiz etip alynady. «Satylaı keshendi taldaýdy» tól tehnologııa dep ataýymyzǵa, birinshiden, Alash arystarynyń psıhologııa, pedagogıka, ádisteme ǵylymdaryndaǵy ulttyq qundylyqqa negizdelgen paıymdaýlary yqpal etse, ekinshiden, reseılik tehnolog-ǵalym V.M.Monahovtyń myna bir pikiri osy tehnologııany jasaýǵa basty túrtki boldy, ol: «Eger sizder ózge eldiń tehnologııasyn bilim salasyna engizseńizder, onda ózderińizdiń ulttyq qundylyqtaryńyzdan aıyrylasyzdar» degen edi.
– Sonymen, bul tehnologııanyń maqsaty – qazaq balasyn ulttyq tól tárbıe negizinde bilimdi azamat etip shyǵarý ǵoı?
– Iá, bul tehnologııanyń maqsaty – qazaq tilinde oıyn jetkize alatyn, óz ana tilinde ditin oryndata alatyn, qazaqtyń tarıhy men mádenıetin meńgergen jan-jaqty bilimdi, mádenı ulttyq tulǵa qalyptastyrý. Osy maqsattyń oryndalýy úshin tómendegideı mindetter basshylyqqa alynady. Olar – qazaq tiliniń sóz baılyǵyn tereń ıgertý arqyly, ár sózdiń ishki maǵynasy men qoldanystaǵy ereksheligin, sóz syryna boılatý arqyly oqýshynyń tanymdyq dúnıesin qalyptastyrý; kez kelgen sharshy topta óz oıyn sheshen de sheber jetkize bilýge mashyqtandyrý. Sol arqyly ár oqýshynyń óz ana tiliniń qudyretin basqalarǵa tanyta, baǵalaı bilýge baýlý; Jazba jumystaryn saýatty, joǵary deńgeıde, shyǵarmashylyqpen oryndaı bilýge tóseldirý; Qazaq tili ózge pánderdiń negizin túsinip, tereń meńgerýge basty qural ekenin sanaly túrde túsinýge baǵyt-baǵdar berý; Túrli shyǵarmashylyq jumystar júrgizý arqyly oqýshylardy iskerlikke, tapqyrlyqqa baýlý; Ana tili negizinde ekinshi, úshinshi tilderdi meńgerýdiń negizin qalaý; Pánaralyq baılanysty júzege asyrý; Satylaı keshendi taldaý arqyly teorııalyq materıaldy tildik qatynasym teorııasy (jazylym, aıtylym, tyńdalym, sóılesim) arqyly praktıkalyq turǵydan taldap, tujyrym jasap, ony ómirde qoldana bilýge mashyqtandyrý; Ár pánniń tabıǵatyn tanytýda oqýshynyń jeke múmkindigin ashýǵa yqpal etý.
Qazirgi tańda bul tehnologııanyń ataýyn «Satylaı keshendi oqytý» dep ataýdy jón kórip otyrmyz. Oǵan sebep, alǵash qazaq tilinen bastaý alǵanymen búgingi tańda mektep muǵalimderiniń qoldaýymen on úsh pánge engizilip otyr. Endigi alǵa qoıylyp otyrǵan maqsat – osy pánder boıynsha oqýlyqtar jazyp, bilim berý júıesine engizý. Sol arqyly qazaq mektebiniń bilim berý baǵytyn jańa arnaǵa burý.
– Bárekeldi, bul degenińiz ulttyq tárbıeniń bastaýyna qoǵam bolyp qaıta oralý desek te bolady eken.
– Durys aıtasyz, ata-babamyz muraǵa qaldyryp ketken rýhanı dúnıetanymymyzdy basshylyqqa ala otyryp, mektepterge ulttyq ınnovasııany engizýge barynsha kúsh salýymyz kerek. Innovasııa degenimizdiń ózi – jahandaný zamanynda ǵylymnyń, jańalyqtyń óndiriske engizilýi ǵoı. Eń basty aıtarymyz, qazaq halqynyń ulttyq tárbıesi – álemde teńdesi joq tárbıe. Jalpy «ulttyq» degen sózdiń astarynda elge-jerge, tilge, dilge degen qurmet jatqandyǵy barshaǵa aıan. Bizdiń búgingi jas urpaqtyń boıynda, ókinishke qaraı, osy uly qasıetter jetpeı jatqandyǵy jan aýyrtady. Sondyqtan da, oqý úderisinde ulttyq ınnovasııanyń mańyzy zor. Izbasar urpaq tárbıeleýde osy ulttyq ınnovasııalyq oqytý júıesi basty qural bolatyndyǵyna eshkim daý aıtpasa kerek.
О́z oıymdy Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń jas urpaqqa sapaly bilim, sanaly tárbıe berý týraly oı-tujyrymyn kórsetetin myna pikirimen qorytyndylaýdy jón kórdim. «Bilim berý júıesiniń basty mindeti – ulttyq jáne jalpy adamzattyq qundylyqtar negizinde jeke adamdy qalyptastyrýǵa jáne kásibı shyńdaýǵa baǵyttalǵan bilim alý úshin qajetti jaǵdaılar jasaý, oqytýdyń jańa tehnologııasyn engizý, bilim berýdi aqparattandyrý, halyqaralyq, ǵalamdyq kommýnıkasııalyq jelilerge shyǵý...» degen edi Memleket basshysy. Bul barlyq qundylyqtardy talapty jastyń kókeıine sińirýge úndegen tálimdi sóz.
Áńgimelesken
Qanat ESKENDIR,
«Egemen Qazaqstan».