Nıý-Iork koronavırýspen qalaı kúresti?

Nıý-Iork qalasy birazǵa deıin pan­­demııa taralýynyń naǵyz ordasyna aınalǵany belgili. Naýryz aıynan ma­myrǵa deıin AQSh-taǵy naýqastardyń 60 paıyzǵa jýyǵy Nıý-Iork shtatyna tıesili edi.

Jalpy, Nıý-Iork shtatynyń ishki jal­py ónim kólemi 1,5 trln dollar­dy quraıdy. Eger Nıý-Iork mem­leket bolǵanda ekonomıkasynyń aýqymy jóninen 11-oryndy ıelenip, Kanada men Ońtústik Koreıa arasynda ornalasqan bolar edi. Shtat AQSh-taǵy ishki jalpy ónim kólemi boıynsha úshinshi orynda tur. Shtattyń halqy 20 mln adamǵa teń.

New York Times gazetiniń habarlaýynsha, Endrıý Kýomonyń korona­vırýs indetimen kúres barysynda ja­saǵan kún saıynǵy brıfıngi ony AQSh-taǵy eń bedeldi tulǵalardyń birine aınaldyrdy. Ári daǵdarys kezindegi kóshbasshylyq qabiletin anyq kórsetti. Ol 2011 jyly 62 jasyn­da gýbernatorlyqqa saılanǵan edi. E.Kýomo óziniń brıfınginde Nıý-Iork­tegi koronavırýs jaǵdaıynyń kún­­­delikti ózgerý statıstıkasyn, bolja­myn jáne naqty derekterdi baıan­dap otyr­dy. Sondaı-aq paıdaly aqparat­tarmen bólisip, naqty tendensııany túsin­di­rýmen boldy.

Koronadaǵdarys jaǵdaıynda qalǵan AQSh-tyń búkil arnalary kún saıyn gýbernator Kýomonyń brıfınginen habar taratatyn. Tipti, olardyń qatarynda qarama-qarsy saıası kózqarastaǵy arnalar – lıberaldy MSNBC-ten bastap, konservatıvti Fox News-ge deıin bar.

E.Kýomonyń ereksheligi onyń jeke qabileti men halyqpen baılanys ornata bilýinde jatyr. Onyń zeıini, us­tam­dylyǵy, nátıjege basymdyq berýi jáne qabileti jahandyq indetpen kúres kezinde amerıkalyqtarǵa zor kó­mek kór­setti. Gýbernatordyń máse­leni ke­shendi sheshýi men kúndelikti brı­fıng­teri turǵyndarǵa senim uıa­latyp, batyl­dyqqa jeteledi. Sondaı-aq ol áleýmettik jeliler arqyly el halqymen baılanys ornatyp, óz pikirin ashyq jetkizdi.

Endrıý Kýomo árdaıym Demo­kra­tııalyq partııany qoldap kel­gen. Onyń ákesi Marıo Kýomo da demokrat edi. Ol 1983-1994 jyldar ara­lyǵynda Nıý-Iork qalasynyń gýber­natory laýazymyn atqardy. Keıingi kezde E.Kýomonyń bitis­pes saıa­sı qar­sylastarynyń ózi onyń je­tistigin moıyndaýǵa májbúr boldy.

Prezıdent laýazymynan úmitker, Demokratııalyq partııa ókili, burynǵy vıse-prezıdent Djo Baıden Nıý-Iork gýbernatorynyń brıfıngin «kósh­bas­shylyq sabaǵy» dep, kópshilik aldynda málimdedi.

E.Kýomonyń naýryzdaǵy reıtıngi AQSh tarıhynda bolmaǵan óte joǵary deńgeıge jetti. Búkil shtattaǵy saýal­namaǵa qatysqan turǵyndardyń 85 paıy­zy onyń koronadaǵdaryspen kúresin qoldaıtynyn jetkizgen.

Bıylǵy kóktemde, E.Kýomonyń ta­ny­maldylyǵy artyp turǵan sátte onyń esimi Demokratııalyq partııa atynan pre­­­zıdenttik laýazymǵa úmitkerler qa­ta­ryn­da atala bastady. Biraq gýbernator birneshe márte prezıdenttik dodaǵa túspeıtinin málimdedi.

New York Times gazeti jýrnalıs­teriniń málimetine súıensek, gýberna­tor­dyń tanymaldylyǵy Aq úı baspasóz qyzmetiniń jumysyn qaıta qarap, prezıdenttiń sóz sóıleýin ózgertip, ke­shirek ýaqytqa, E.Kýomonyń kúndelik­t­i kon­ferensııasy aıaqtalǵannan keıin qoıýǵa májbúrlegen. Qysqasy, munyń eshqaısy gýbernatordyń Aq úıdi qatań synaýyna kedergi keltirgen joq. Ol federaldy bılikti baıaý qımyldap, AQSh-taǵy epıdemııanyń taralýymen tıimsiz kúresti dep aıyptady.

Naýryzdyń ortasynda E.Kýomo shtat­­taǵy vırýs juqtyrǵany anyqtalǵan naýqastar  sany ár úsh kún saıyn eki esege ósip otyrǵanyn málimdedi. Son­dyqtan ol shtatqa federaldy bıliktiń Nıý-Iork shtatyna ákelgen 400 ókpeni jeldetý apparatynyń ornyna 30 myń jabdyq kerek bolatynyn aıtty. Vashıngton gýbernatordy tyńdady. Sol kúni AQSh-tyń vıse-prezıdenti Maık Pens qosymsha 2000 apparat Nıý-Iorkke jetkizilgenin habarlap, bir kún ishinde taǵy osy kólem­de jabdyq jetkizýge ýáde berdi.

Qazir Nıý-Iork shtatyndaǵy naý­qastar sany basqa shtattaǵylardan áldeqaıda  az. Nıý-Iork gýbernatorynyń aıtýynsha, bul kúndelikti ómirge oralý úshin áli de kóp jumys jasap, kúsh-ji­gerdi ulǵaıtýǵa serpin berýi tıis. «Nıý-Iork el kólemindegi Ońtústik Koreıa sekildi», dedi T.Chan atyndaǵy qoǵam­dyq densaýlyq saqtaý garvardtyq mektebiniń professory Tomas Saı.

Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý salasy ókilderiniń paıymdaýynsha, shtatty ýaqytynda jabý, sodan keıin kezeń-kezeńmen ashý sharalary, áleýmettik qashyqtyqty saqtaý men betperde ta­ǵýdy qatań oryndaý sekildi gýbernator engiz­gen sheshimder jaǵdaıdy baqylaýǵa múmkindik berdi. Alaıda sarapshylar koronavırýstyń kez kelgen sátte kúrt kóbeıip ketýi múmkin ekenin aıtyp otyr. Iаǵnı, 32 myń adam koronavırýstan qaıtys bolǵan shtat onyń ekinshi tol­qynyna qanshalyqty tótep bere alady?

Sarapshylardyń aıtýynsha, Nıý-Iorkke basty qaýip tóndirip turǵan – bılik bekitken 14 kúndik karantın reji­min saqtamaı, osy shtatqa kelgen basqa shtattyń turǵyndary. Nıý-Iork bıliginiń sózine sensek, jańadan tir­kelgen jaǵdaılardyń 20 paıyzy shtat­tyń syrtyna shyqqandardan tabylyp jatyr. Ásirese, Florıda, Djordjııa jáne Nıý-Djersı shtatyna baryp kel­gen­derdiń jıi vırýs juqtyrǵany anyq­taldy.

Nıý-Iork shtatyndaǵy korona­vırýs­tyń taralýyn tizgindeýdegi taǵy bir mańyzdy másele – gýbernator Kýo­monyń bıznesti birtindep iske qosý jónindegi sheshimi. Soǵan sáıkes, jabyq jerlerdegi meıramhanalarǵa barýǵa ruqsat etilgen joq. Basqa shtattardaǵy indettiń kúrt kóbeıýi osyndaı sheshim qabyldaýǵa máj­búrlegeni sózsiz.

Qala bıligi 20 shildede karantındik sharalardy jeńildetýdiń tórtinshi keze­ńine ótti. Onda qaýipsizdik sharalaryn saqtaı otyryp qoǵamdyq tamaqtaný oryndarynyń jumysyna, ashyq aspan astynda sportpen shuǵyldanýǵa, mýzeı, jármeńkeler, joǵary oqý oryndarynyń qyzmetine ruqsat etildi. Biraq jabyq ǵımarattardaǵy kóńil kóterý men demalys oryndarynyń qashan ashylatyny áli belgisiz.

Lokdaýn kezinde qatty zardap shekken barlar men meıramhanalardyń ıelerine kómek retinde shtat bıligi qazan aıyna deıin ashyq aspan astynda jumysyn jalǵastyrýǵa ruqsat etti. Qazir mundaı 9,5 myń nysan bar. Osyǵan qaramastan, basqa saladaǵy bıznes ókilderine shtat bıligi múmkindiginshe qashyqtan jumys isteý yqtımaldyǵyn qarastyrýdy surap otyr.

Nıý-Iork qoǵamdyq kólik bas­qar­masy karantın kezinde de turǵyn­dardy kólikpen qatynaýdy toqtatqan joq. Metro, avtobýs, qala mańy poıyz­dary kiretin basqarmanyń habarlaýynsha, 2020 jylǵy kóktemde qoǵamdyq kólikti paıdalanǵandar sany byltyrǵy sol ýaqytpen salystyrǵanda 87 paıyzǵa azaıǵan. Al 1 qyrkúıek kúni, seısenbide metro qyzmetin 1,2 mln adam qoldandy. Bul byltyrǵy osy kúnmen salys­tyrǵanda áldeqaıda az (5,77 mln), biraq bıylǵy mamyrdaǵy seı­senbi kúnimen salystyrǵanda eki ese kóp (600 myń).

Soltústik Amerıkadaǵy eń iri sanalatyn osynaý qoǵamdyq kólik júıesi federaldy kómekke muqtaj. Iаǵnı, koronavırýs pandemııasy kezinde jolaý­shylardyń kúrt azaıýy kompanııa­ny 12 mlrd dollardan aıyrdy.

Nıý-Iorktegi jaǵdaıdyń jaqsa­rýyna baılanysty gýbernator Kýomo bilim alýdyń aralas túrin qoldana­tyn mektepterdi ashýǵa sheshim qabyl­dady. Qazirgi tańda shtattaǵy jańa juq­tyrý­lar kólemi 1 paıyzdy quraıdy. Al soń­ǵy derek boıynsha, test alynǵan 46 185 adamnyń 386-y ǵana oń nátıje kórsetken. Nıý-Iorkte 1800 jalpy bilim beretin mektep bar. Onda 1,1 mln bala tálim alady. Bul eldegi eń úlken kór­setkish. Qazirgi tańda Nıý-Iork qala­sy jańa oqý jylyn oflaın rejimde ashý­dy josparlaǵan AQSh-taǵy eń iri aımaq sanalady.

AQSh-tyń basqa shtattarynda naý­qastardyń qaıta kóbeıýine baılanys­ty Nıý-Iorktegi medısınalyq meke­meler kóktemgi jaǵdaıdyń qaıtala­nýy­na daıyn­dalyp jatyr. Qoımalar 90 kúnge jetetin jeke qorǵanys qural­dary­men tolyqtyrylyp, aýrýhanalar arasynda jedel baılanys jasaý júıesi iske qosylyp, medısınalyq qyzmet­ker­lerdi shuǵyl qajet etetin oryndarda qyzmetker almasýdyń joldary qarastyrylǵan.

Qoryta aıtqanda, Nıý-Iork shtaty­nyń gýbernatory Endrıý Kýomonyń qabyldaǵan sheshimderi bir kezderi koro­navırýstyń oshaǵy sanalǵan shtattaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa zor úles qosqany anyq.

Maqala Qazaqstannyń Nıý-Iorktegi konsýldyǵymen birlesip ázirlendi