Taıaýda BUU zerteýshileri álemdegi aýa temperatýrasy kúrt ysyp, josparlanǵan mejege jaqyndap qalǵanyn aıtyp dabyl qaqty. Ǵalymdardyń esepteýinshe, aldaǵy onjyldyqta jer-jahannyń jylynýy belgilengen mólsherden asýy ábden múmkin.
BUU Álemdik meteorologııa uıymynyń málimetine súıensek, jylyný osy qalpynda saqtala berse, aldaǵy bes jylda dúnıe júzi temperatýrasy 1,5 gradýsqa kóterilýi yqtımal. Bul – 2015 jyly Parıj kelisiminde aıtylǵan shekteýden áldeqaıda kóp. Zertteýshiler mundaı úrdistiń saldary qıynǵa soǵatynyn aıtyp otyr.
Ǵalymdardyń bulaısha dabyl qaǵýy beker emes. Qazirdiń ózinde jahandyq jylynýdyń saldaryn kórip kelemiz. Máselen, álemniń kóp bóliginde buryn-sońdy bolmaǵan ystyq aýa raıy tirkelip otyr. Oǵan qosa, ekvatorlyq aımaqtarda qar jaýyp, máńgilik muzdardyń mújilip bara jatqany buqaralyq aqparat quraldarynda jıi jazylady.
Qazirgi tańda jer temperatýrasy ótken ǵasyrǵa qaraǵanda 1 gradýsqa jylyǵan. Oǵan qosa, ár bes jyl saıyn aýa raıynyń ysynýy eselenip otyrǵany taǵy bar. Ǵalymdardyń jańa esebine saı, álemdik temperatýra 2050 jylǵa deıin 1,5 gradýsqa ysyp ketýi yqtımal.
Aýa raıynyń bulaı qubylýyna adamzattyń tıgizip otyrǵan zııany orasan. Zaýyt, fabrıkalar, kólikterden shyqqan kómirqyshqyl gazynyń aýaǵa kóptep taralýy muhıt sýyna áser etip, muzdyqtar erip, teńiz marjandary azaıyp, onda mekendeıtin jándikter joıylý ústinde.
Bul az bolǵandaı, Antarktıdada muzdyqtar kesek-kesegimen opyrylyp jatyr. Qazirgi tańda ondaǵy máńgilik muzdar úgitilip, erigen sý muhıtqa quıylyp, teńiz deńgeıi kóterilip keledi. Aq qurlyqta júrgizgen zertteýde máńgilik muzdardyń astyn teńiz sýlary úńgip jatqany anyqtaldy. Al 1980 jyldan beri Arktıkada 2,5 mln sharshy shaqyrym muz joıylyp ketti. Bul shamamen Qazaqstannyń aýmaǵyna teń.
Teńizdiń kóterilýi tikeleı áser etpese de Qazaqstan jahandyq jylynýdan az zardap shekpeıdi. Klımattyń ózgerýi jóninde sóz bola qalǵanda eske áýeli Aral teńizi túsedi. Bir kezderi tolqyny shalqyp, aıdynynda aqqý-qazy qalqyǵan erke Aral búginde búkil sulýlyǵynan aıyrylyp, birneshe ese tartylyp ketti. Ras, keıingi ýaqytta teńizdi qalpyna keltirý jumystary jemisti júzege asa bastady. Alaıda Araldyń ótken ǵasyrdyń ortasyndaǵy deńgeıine qaıta jetýi neǵaıbyl.
Erke Araldyń taǵdyry qart Kaspııdiń basyna da túsýi múmkin. Geophysical Research Letters jýrnalyna jarııalanǵan zertteýdiń nátıjesine súıensek, keıingi 20 jylda teńiz býlana bastaǵan. Máselen, sý deńgeıi 1996 jyldan bastap jylyna 7 santımetrge azaıyp, 1,5 metrge tómen túsken.
Zertteýshiler munyń sebebin Kaspııdiń betki aýa temperatýrasymen baılanystyryp otyr. Iаǵnı, aýa raıy 1995 jylǵa qaraǵanda 1 gradýsqa jylynǵan. Aldaǵy ýaqytta jahandyq jylyný údegen saıyn qart teńizdiń deńgeıi de túse bermek.