Aýǵanstan: Qyryq jyldyq qyrǵynǵa núkte qoıyla ma?

Kelissózderdiń ashylý rásimine Aýǵanstan úkimeti tarapynan Ult­tyq tatýlyq joǵarǵy keńesiniń tór­aǵasy Abdýlla Abdýlla, Talıban basshysynyń orynbasary Abdýl Ganı Baradar jáne AQSh-tyń memlekettik hatshysy Maık Pompeo qatysty. Ekijaqty talqylaýdyń qansha ýaqytqa  sozylatyny belgisiz. О́ıtkeni úkimet pen Talıban ókilderi alǵash ret betpe-bet kezdesip otyr.

Jıynnyń ashylý rásiminde sóz sóılegen A.Abdýlla tatýlyq pen turaqtylyqtyń mańyzyna toqtalyp, el úkimeti beıbitshilik ornatýǵa múddeli ekenin jetkizdi.

«Eger bir-birimizben qol alysyp, beıbitshilik úshin shynaıy jumys istesek, elimizdegi qazirgi berekesizdikti toqtata alamyz dep senemin. Biz munda 40 jylǵa sozylǵan qandy qyrǵyndy toqtatyp, el aýmaǵynda beıbitshilik ornatýǵa degen izgi nıetpen keldik. Qazirgi daǵdarysty soǵys ne áskerı qaq­tyǵys arqyly jeńý múmkin emes. Eger shıelenisti saıası jáne beı­bit jolmen sheship, halyqtyń múd­de­sin oılasaq eshkim jeńiliske ushyra­maıdy», dedi ol.

A.Abdýllanyń aıtýynsha, aqpan aıynda AQSh pen Talıban kelisimge kelip, amerıkalyq sarbazdardy Aýǵanstannan shyǵarýǵa kiriskeli beri el aýmaǵynda 12 myń turǵyn qaza taýyp, 15 myńy jaralanǵan. Osyǵan baılanysty úkimet ókili Talıban tarapyn  atysty toqtatýǵa shaqyrdy.

A.Baradar óz sózinde Talıban uıymy Aýǵanstannan el basqarýda Islam júıesin engizýdi talap etetinin atap ótip, sabyr men shydamdylyq qajet dep túıindedi. Sondaı-aq Aýǵanstannyń bolashaǵy týraly josparymen bólisti.

«Biz Aýǵanstannyń táýelsiz, azat, damyǵan jáne erkin el bolǵanyn qalaımyz. Elde Islam júıesi orna­ty­lǵany kerek. Sol arqyly turǵyndar úılesimde, tatýlyqta ómir súre alady», dedi Talıban basshysy.

AQSh-tyń memlekettik hatshysy M.Pompeo Aýǵanstannyń keleshekte qandaı saıası júıe tańdaıtyny el úkimeti men Talıban uıymyna tikeleı qatysty dep esepteıtinin jetkizip, beı­bitshilik ornatýǵa berilgen biregeı múm­kindikti utymdy paıdalanýǵa sha­qyrdy.

«Árqaısyńyz júrekterińizge úńi­le­tinderińizden úmittenemin, ár­qaı­syńyz úlken jaýapkershilik júk­­teı­­tinderińizge senemin. Biraq siz­der jal­ǵyz emessizder. Búkil álem ke­li­simge kelgenderińizdi qalaıdy. Bári de óz qoldaryńyzda», dedi M.Pompeo.

Joǵaryda bul jıynnyń AQSh pen Talıban arasyndaǵy kelisimniń jalǵasy ekenin aıtqan bolatynbyz. Soǵan sáıkes, Aq úı Aýǵanstannan óz áskerin shyǵarýy tıis. Al onyń esesine, Talıban aımaqta terrorızmge qarsy áreket etýge kómektesedi.

Osy kelisim aıasynda AQSh pen NATO 14 aı ishinde Aýǵanstannan sar­ba­z­daryn áketedi. Qazirdiń ózinde bul baǵyttaǵy jumys bastalyp ketti. Al Talıban  el úkimetimen birge ál-Kaıda sekildi terrorıstik uıymdardyń óńirdegi áreketine qarsy kúresetin bolady.

Sondaı-aq Aq úı tarapy Talı­ban­ǵa salynǵan sanksııalaryn alyp tas­taýdy, osy baǵytta BUU-men birlesip jumys isteýge ýáde berdi. Budan bólek, kelisim aıasynda 5 myńǵa jýyq Talıban múshesi túrmeden bosatylyp, myńǵa jýyq Aýǵanstan úkimetiniń qaýipsizdik qyzmetkeri azat etilmek.

Aýǵanstan úkimeti men Talı­ban arasyndaǵy kelissózder naý­ryz aıynda ótýi tıis edi. Biraq tut­qyn­dardy almasýdaǵy túsinispeýshilikke jáne eldegi qarýly qaqtyǵystarǵa baılanysty birneshe ret keıinge shegerildi. Máselen, bılik ókilderi Talıban basshylary bosatýdy suraǵan keı tutqyndardyń qandy shabýyldarǵa qatysy bar dep esepteıdi. Sondyqtan úkimet beıbit halyqty qyrǵandardy bosata almaıtynyn málimdedi.

Áıtse de, ótken aıda Aýǵanstan úkimeti Talıbannyń 400 múshesin bosatýǵa kiristi. Osylaısha, turalap qal­ǵan kelissózderdi bastaýǵa múmkindik týdy. Degenmen, tizimdegi 6 adam­nyń túrmeden shyǵýy ekitalaı. Fran­sııa men Aýstralııa bıligi olar­dyń óz azamattaryn óltirýge qatysy bar dep sanap, bosatylýyna kelispeı otyr. Qazir olar Dohaǵa jetkizilgen. Olardyń taǵdyry osyndaǵy kelis­sózder barysynda anyqtalady.

Árıne, kelissózderdiń qıyn bolatyny túsinikti. Sebebi Aýǵan­standa áli kúnge deıin atys toqtaǵan joq. Onyń ústine, Talıban men el úki­meti arasynda kelispeıtin máseleler óte kóp. Sondyqtan bir kelissóz arqyly bárin sheshý múmkin emes ekeni túsinikti. Degenmen, Dohadaǵy jıyn jaqsylyqtyń nyshanyn kórsetedi. Eki tarap ta beıbitshilik ornatýǵa ynta bildirip otyr.

Muny kelissózderge qatysqan taraptar da moıyndaıdy. AQSh-tyń memlekettik hatshysy Maık Pompeo sheshilmegen túıinniń kóptigine toqtalyp, beıbitshilik jónindegi kelisim eldiń bolashaǵy úshin tıimdi bolatynyn atap ótti.

A.Abdýlla da osy jıyn barysynda eki tarap bir-biriniń usynystaryna 100 paıyz kelisýge mindetti emes eke­nin jetkizdi. Áıtse de, úkimet ókili qarapaıym turǵyndarǵa baǵyttalǵan shabýyldy doǵaryp, atysty toqta­týdan úmittenetinine ekpin berdi.

Talıban kósemderiniń biri A.Baradar Aýǵanstanda Islamdyq bas­qarý júıesin ornatýdy usynǵanymen, uıymnyń ózgerýge bet alǵanyn ańǵarý qıyn emes. Máselen, eldegi qaqtyǵys bastalǵanda Talıban sharıǵatty qatań ustanýdy ǵana aıtatyn. Bul joly bılikke jańashyl Islam júıesin ákelýge degen nıetin sóz arasynda baıqatyp qaldy. Degenmen, bul keli­simniń keleshegi ázirge beımálim. Keı sarapshylar Talıbannyń kózge kórinetin mindetterdi ǵana oryndap, basqa máselelerge mán bermeıtininen qaýiptenedi. Oǵan sebep jeterlik.

AQSh-Talıban kelisimine sáıkes, AQSh pen NATO áskeri Aýǵanstannan shyǵarylady. О́z kezeginde Talıban uıymy kez kelgen terrorıstik toptyń Aýǵanstanda bas kóterýine tosqaýyl bolýy tıis. Biraq «О́zi joqtyń kózi joq» demekshi, Talıban amerıkalyqtar ketken soń qalaı áreket etpek? Kimdi terrorıst dep sanaıdy? AQSh pen onyń jaqtastaryna qaýip tóndiretin toptardy qalaı anyqtaıdy? AQSh pen Talıbannyń túsinigindegi «terro­rıstik top pen terrorıst» uǵymdary saı kele me? Suraq kóp, jaýap joq.

Máselen, ál-Kaıda tobyna Talı­ban qozǵalysy jetekshilik etetini ta­laı márte aıtyldy. Uıym basshylyǵy muny joqqa shyǵarǵan. Keıinnen, tipti, talıbandardyń ókili  tarapynan 2001 jylǵy 11 qyrkúıektegi terrorıstik shabýylǵa ál-Kaıda jaýapty emes degen áńgime de aıtylyp qaldy.

Osy oraıda aıta ketken jón. Qazaqstan Aýǵanstandaǵy ahýaldy jaqsartyp, óńirde turaqtylyq pen beıbitshilik ornatýǵa múddeli. Eki el arasyndaǵy yntymaqtastyq jolǵa qoıylyp, Qazaqstan aýǵan stý­dentteriniń bilim alýyna kómektesip keledi. 2010 jyldan bastap 2021 jylǵa deıingi kezeńde qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynda Aýǵanstannyń 1 myńnan astam azamaty bilim alady.

Sondaı-aq 2017-2018 jyldary BUU Qaýipsiz­dik Keńesine turaqty emes múshe bolyp saılanǵan kezde de Qazaqstan tarapy Aýǵanstan máse­lesin esten shyǵarǵan joq. Máse­len, Aýǵanstan/Talıban komı­tetine, ILIM/Ál-Kaıda komıtetine jáne Somalı/Erıtreıa Sanksııalyq komı­tetine tóraǵalyq etý tapsyrylyp, elimiz atalǵan mindetti abyroımen atqaryp shyqty.

Qazaqstan tarapy Ortalyq Azııa jáne Aýǵanstandy beıbitshilik, yn­ty­maqtastyq jáne qaýipsizdiktiń úlgisine aınaldyrýdy kózdeıdi ári osy maqsatta jumys istep keledi. 2018 jyly Qazaqstan men Aýǵanstan arasyndaǵy taýar aınalymy 520,6 mln dollardy qurady, onyń ishinde eksport – 516,4 mln dollar, ımport – 4,2 mln dollar.

Qoryta aıtqanda, Dohadaǵy jıyn­da tynyshtyq ketken bir memlekettiń taǵdyry sheshilmek. Talıbannyń óz mindetin oryndaýyna qatysty kúmán týǵanyna qaramastan, sarapshylar kelissózder barysynda birqatar túıt­kildiń túıini tarqaıtynyna senimdi. Bastysy, Talıban men Aýǵanstan úkimeti arasyndaǵy jyldar boıy qatyp qalǵan toń jibidi.