Sáýkeń týdyrǵan alýan kitaptardyń basty keıipkerleri oıdan shyǵarylǵan ádebı obrazdar emes, ómirde bolǵan naqtyly adamdar. Olar – Dına Nurpeıisova, Shoqan Ýálıhanov, Kenen Ázirbaev, Nurmolda Aldabergenov sııaqty tarıhı tulǵalar, ári Uly Otan soǵysynyń qaharmandary – Baýyrjan Momyshuly, Talǵat Bıgeldınov, Ramazan Elebaev, Baqtııar Meńdiǵazın, Temirbek Kókebaev.
Shamamen 1958 jyldyń qyrkúıek aıynyń sońy edi. Jetisýdyń daǵdyly altyn kúzderiniń biri. Shubar aýyly. Bul sol jyldarda ataǵy jer jarǵan, eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri Nurmolda Aldabergenov basqarǵan “HHII partsezd” atyndaǵy ujymshardyń ortalyǵy. Sol jyldarda-aq kósheleri asfalttalǵan, kórikti úıler qatar-qatar sap túzegen, kógaldandyrý jaǵynan da ózgelerge úlgi bolarlyq tamasha eldi meken. О́z aýylymda qazaqsha mekteptiń joǵarǵy synyptary bolmaǵandyqtan, osy Shubar aýylyndaǵy orta mekteptiń toǵyzynshy synybynda oqyp júrgen kezim. Men turatyn týysqandarymyzdyń úıi aýyldyń dál ortalyǵynda, Mádenıet úıiniń irgesinde. Osynda eki kóshe qıylysqan tusta, bıik baǵanadaǵy radıo kúni-túni qaqsap turatyn. Úıdiń tap irgesinde bolǵasyn ba, qolym bosta osy radıodan túrli konsertterdi, ári ártúrli ádebı habarlardy qulaǵymnyń quryshy qanǵansha tyńdaıtynmyn. Birde dombyramen kúı tartylyp jatty. Radıo ilingen baǵananyń mańyna kelip, qulaǵyma tosyp tura qaldym. Baıqaımyn, baǵananyń arǵy jaǵynan da bir beıtanys adam jaqyndap, kúıge barynsha yqylas qoıdy. Kúı aıaqtalǵanda: – Shirkinniń quıqyljytýyn-aı! Netken sheberlik deseńshi! – dep, menen de bir jaýap kútkendeı qalyp tanytty. Al maǵan kúıden góri sol adamnyń túr-túsi kóbirek áser etkendeı edi. Bul aýyldyń adamy emes sııaqty. Jasy 35-40 shamasyndaǵy, orta boıly, kún tıip, jel qaqpaǵan aqshyl, taza óńdi adam eken. Tosyrqaı qaraǵan túrimdi tanyp, maǵan jiger bergisi keldi me, álgi kisi qaıta sóıledi: – Shyn kúıshilerde bir qudiret bolady. Qandaı da bir kúıdi oryndaý barysynda sol qudireti, arýaǵy oıanady. Mine, sondaıda ǵana kúı tyńdaýshynyń súıegine enedi. “Kúı júrek jarady”, degen sondaıdan qalǵan. Meni balasynbaı, ári kópten tanys jandaı áńgime aıtýy turǵan ornymda odan ári shegendelýime májbúr etti. Bir ýaqytta ǵana: – Áı, bala, beri kel, – dep, meni suq saýsaǵymen ymdap ózine shaqyrdy. Men jaqyndadym. Bul kezde ekinshi kúı oryndalyp jatqan. Ony da ol elite tyńdady. Al meniń nazarym álgi kiside. Baıqaımyn, mynaý jaı tyńdaýshy emes, kúı ónerine qatysy bar bireý sııaqty. Kúlimsiregen qoı kózderine kúı yrǵaǵyna oraı uıalaıtyn usaq terbelister bul jumbaq jannyń ishki jan-dúnıesin aıqara asha bastaǵandaı. Qasynda turǵan meni beıne umytyp ketkendeı. Konsert aıaqtalǵasyn ol jaltyr basyn sıpalap, álgi áýendi áreń qorytqandaı biraz turdy da menen jón surady. – Á, sen balanyń bul aýylǵa kelgenińe úshinshi jyl eken. Zerdeli janǵa úsh jyl degen az ýaqyt emes, el tanyp, jer tanýǵa tolyq jetedi. Myna úıde kimder turady? – dep, sol mańdaǵy úılerdiń birin nusqady. Men aıtyp jatyrmyn. Osylaı birneshe úı jóninde menen egjeı-tegjeıli aqparat aldy da ózimen birge qydyrystaýǵa shaqyrdy. Endi ekeýlep kóshe boılap kelemiz. Kúz ýaqyty ǵoı, jıyn-terinniń qyzǵan shaǵy. Tusymyzdan ary-beri júk máshıneleri, biren-saran arbalar ótedi. – Aǵa, siz kim bolasyz? – dep suradym. Osy sát ol maǵan kilt burylyp qarady. – Sen óziń kitap oqısyń ba? – dedi. – Oqımyn. – Qandaı kitaptardy oqısyń? – Romandardy, povesterdi, óleń jınaqtaryn oqımyn. – Olardyń bárin qaıdan alyp oqısyń? О́zińde bar ma? – Joq, myna kolhoz kitaphanasyna jazylǵanmyn. Sodan alyp oqımyn. Bizdiń kitaphana óte baı, eski kitaptar da, jańa kitaptar da kóp. – Iá, kórdim. Kitaphanalaryń shynynda baı eken. Kitaphana óz aldyna, jańa túsken gazet-jýrnaldarǵa arnalǵan arnaıy oqý zalyna deıin jasap qoıypty. Mundaı kitaphana ózge aýyldardy aıtpaǵanda, kóptegen aýdan ortalyqtarynda joq. Jalpy, Nurmolda Aldabergenov degen mundaǵy jurttyń mańdaıynyń baǵyna bitken adam ǵoı! Sen, bala, kitap oqıdy ekensiń ǵoı. Al “Dına” degen povesti oqydyń ba? – Oqydym, aǵaı! – deppin jalma-jan. – Jylaǵan joqsyń ba? – Joq! – deppin taǵy da. Alǵashqy jaýabyma qýanyp, sońǵysyna renjigendeı maǵan qarap biraz únsiz qaldy. Sálden soń ǵana: – Sol “Dına” atty povestiń avtory – Sáýirbek Baqbergenov degen jazýshy aǵań myna men bolamyn! Mine, qazaqtyń úlken jazýshysy Sáýirbek Baqbergenov aǵamyzben tanystyǵym osylaı bastaldy. Bul kisi seniń suraq qoıǵanyńdy kútip turmaı, kóp jaıdy ózi-aq aqtaryp salady eken. Osynda sol jyldarda ataq-dańqy jer jarǵan áıgili ujymshar tóraǵasy Nurmolda Aldabergenov týraly kitap jazýǵa kelgenin, anaý Mádenıet úıine qarama-qarsy, kósheniń ekinshi jaq betindegi kishkentaı meımanhanaǵa ornalasqanyn aıtty. Bul meniń Sáýkeńmen alǵash tanysýym edi. Keıinnen ekeýmiz jıi júzdesetin boldyq. Sáýkeń soǵystan kelgen bette “Sosıalıstik Qazaqstan” gazetine qyzmetke ornalasyp, sol arqyly sonaý jas kezinde-aq jer-jerdi kóp aralaǵan ǵoı. Mine, sondaǵy kórgen jaılary taýsylmaıtyn hıkaıattarǵa aınalatyn. Olardy aýyzsha da, jazbasha kórkem shyǵarmalar túrinde de tarata beretindeı kórinetin. Sóz reti kelgesin aıta keteıin, men “Tarıh sabaǵynda” degen atpen eki novella jarııalaǵan edim, sonyń ekinshisi osy Sáýkeń aıtqan áńgime negizinde jazylǵan bolatyn. Jalpy, bul kisiniń ómirdi zertteýdegi tynymsyzdyǵy jas qalamgerlerge úlken sabaq. О́zi isteıtin gazet redaksııasynyń sharýasymen júrip, qazaq tirshiliginiń qıyn da neshe alýan qatparlaryna qyraǵylyqpen úńilýge, sol kezdiń eń belgili adamdarynyń eńbegi men taǵdyry arqyly zaman aýanyn tereń tanýǵa janyn salatyn. Bul jaǵyn birde ózi de ashyp aıtypty. Káne, Sáýirbek aǵamyzdyń myna bir júrekjardy lebizine qulaq túrelik: “Sosıalıstik Qazaqstanǵa” men áskerı shınelimdi sheshpesten, 1945 jyly keldim. Birden aıtaıyn, ózimdi osy gazet ósirdi. Baýlydy. Ol maǵan ushatyn qanat, qonatyn quıryq, baratyn murat, jetetin nysana berdi. Áıtpese men sonaý Eltaı Ernazarov zamanynda Qazaqstan Ortalyq atqarý komıtetiniń múshesi Nurıfa Doshanovamen nemese 1937 jylǵy KSRO saılaýyndaǵy birinshi shaqyrylymynyń depýtaty Salıha Ońǵarbaevamen kezdese alar ma edim? Bul ekeýi de ómirde eleýli eńbek etken er minezdi áıelder. Eńbek batyry Nurmolda Aldabergenovpen, soǵys batyry Talǵat Bıgeldınovpen de “Sosıalıstik Qazaqstan” gazeti kezdestirdi. (“Egemen Qazaqstan”, 23 jeltoqsan, 2009 j.) Sonaý Ońtústik Qazaqstan oblysyna qarasty tarıhy mol, qasıetti Sozaq dalasynda dúnıege kelip, jastaıynan áke-shesheden aırylyp, Túrkistan jetim balalar úıinde tárbıelengen Sáýirbek Baqbergenov qalamǵa tym erte-aq jarmasqan eken. Balalar úıinen keıin sol Túrkistan qalasyndaǵy temirjolshylar mektebinde, pedýchılıshede oqyp júrip-aq óleń, áńgime jazýǵa mashyqtanypty. Alǵashqy talpynystary pálendeı nátıje bermegenmen de onyń ádebıetke degen qushtarlyǵyn shyńdaı túsipti. Máskeý qalasyndaǵy áskerı ýchılıshede daıyndyqtan ótken ol soǵys bastalǵasyn Soltústik-Batys maıdanynda Novgorod, Pskov, Kalının, Holm, Velıkıe Lýkı túbindegi urystardyń ot-jalynyn bastan keshti. Ataqty Panfılovshylar dıvızııasynda vzvod komandıri, baılanysshy ofıser boldy. Mine, munyń bári Sáýkeń sııaqty qalamgerge qanshama azyq boldy deseńshi. Sóıtip, qalamǵa ińkárlik ózimen zamandas, qatarlas Ábý Sársenbaev, Qalıjan Bekhojın, Syrbaı Máýlenov, Ábdijámil Nurpeıisov, Tahaýı Ahtanov, Toqash Berdııarov, Ǵabbas Jumabaev sııaqty maıdanger aqyn-jazýshylardyń sapyna enýine sebepker boldy. Demek, Sáýkeńniń beıbit tirliktegi eńbek taqyryby men soǵys taqyrybyn óz shyǵarmashylyǵynda qatar alyp júrýine yqpal etti. Ári kórkem proza, derekti proza atalatyn eki janrda eńbektenýge de ıtermeledi. Sondyqtan da Sáýkeń týdyrǵan alýan kitaptardyń basty keıipkerleri oıdan shyǵarylǵan ádebı obrazdar emes, ómirde bolǵan naqtyly adamdar. Olar – Dına Nurpeıisova, Shoqan Ýálıhanov, Kenen Ázirbaev, Nurmolda Aldabergenov sııaqty tarıhı tulǵalar, ári Uly Otan soǵysynyń qaharmandary – Baýyrjan Momyshuly, Talǵat Bıgeldınov, Ramazan Elebaev, Baqtııar Meńdiǵazın, Temirbek Kókebaev. *** Bul jerde qaıtalap eskertetin bir jaıt – jazýshy Sáýirbek Baqbergenovtiń Ońtústik Qazaqstan óńirinde, onyń ishindegi ataqty Sozaq jerinde dúnıege kelýiniń ózi ol kisiniń ádebı eńbegine ózinshe órnek salǵandaı edi. Mysaly, kezinde Sáýkeń arnaıy tapsyryspen joǵarǵy synyp oqýshylary úshin “Meniń Qazaqstanym “serııasy boıynsha “Qazyǵurttyń basynda keme qalǵan” degen atpen sol Ońtústik Qazaqstan oblysy týraly kitap (“Jalyn” baspasy, A. 1984) jazǵan eken. Munda sol óńirdiń erekshelikteri, arǵy-bergi tarıhy, geografııasy, ósimdigi men jan-janýarlar dúnıesi óte qyzyqty baıandalǵan. Syr boıy, Qarataýdyń teriskeıi men kúngeıi haqyndaǵy nebir ǵajaıyp ańyzdar jyp-jınaqy etip keltirilip otyrǵan. Sonyń ishinde kúı daryǵan Sozaq óńiriniń keremetteri de árıne, nazardan tys qalmaǵan. “Qarataýdyń úshqaty men arshasy, Syrdyń qamysy men quraǵy ózinen ózi turyp, ándete jóneldi” dep jazady avtor atalmysh kitaptyń bir tusynda. Sosyn osynda týyp-ósken burynǵy men sońǵynyń tamasha aqyndaryn, jyrshy-termeshilerin tize kelip, Álshekeı, Yqylas, Súgir, Jappas, Tólegen, Qasymbek, Faızolla tárizdi ataqty kúıshilerdi de qadap aıtady. Iá, Sozaq shyn máninde kúı daryǵan ólke. Kezinde uly Muhtar Áýezovtiń “Shaıanǵa barsań, ánshimin deme, Sozaqqa barsań, kúıshimin deme” deýi de tegin emes. Demek, biz ómiri men shyǵarmashylyǵy haqynda sóz qozǵaǵan Sáýirbek Baqbergenov qazaq kúı óneriniń eń bir qaınaǵan ortasynda kóz ashyp, onyń káýsárimen bala kezinen sýsyndaǵan. Demek, maqalamyzdyń basynda aıtylǵandaı, jazýshynyń sonaý soǵystan keıingi jyldarda-aq, elimizdiń batys qıyrlarynyń birinde, kúı óneriniń taǵy bir úlken ordasy Jaıyq ózeniniń boıynda týyp-ósken, qazaqtyń uly kúıshi-kompozıtory Dına Nurpeıisova týraly arnaıy povest jazýy, ári bul dúnıeniń sol jyldarda oqyrmandar tarapynan úlken suranysqa ıe bolýy, ári orysshaǵa aýdarylyp, odaqtyq “Detskaıa lıteratýra” baspasy arqyly basylyp shyǵýy jaıdan-jaı emes. Alaıda, Sáýirbek Baqbergenovtiń kúı óneri tóńiregindegi tolǵamdary osymen taýsylmapty. Ol Dına Nurpeıisova jónindegi taqyrypqa qaıta oraldy. Osynyń nátıjesinde “Qaıran sheshem” atty roman dúnıege keldi. Bul jerde mynany eskertkimiz keledi. “Qaıran sheshemde” burynǵy “Dına” atty povestiń keıbir epızodtary qaıtalanǵanmen, ekeýi eki bólek shyǵarma retinde ómir súrýge quqyly. “Dınany” negizinde jasóspirimderge arnalǵan shyǵarma retinde qaraǵan jón. Al sońǵysy, ıaǵnı “Qaıran sheshem” eresekterge arnalǵan tolyqqandy roman retinde baǵalanatyny daý týdyrmaıdy. Biz osy sońǵysyna az-kem taldaý jasamaqpyz. Dına Nurpeıisova eń aldymen, kóptegen ólmes-óshpes kúılerdiń avtory, uly kompozıtor, oryndaýshy retinde el jadynda qalǵan ǵoı. Sosyn da bolar, Sáýkeń osy romanyn jazýda, onyń oqıǵalaryn qurastyrýda kúıshi-kompozıtordyń eń negizgi shyǵarmalarynyń dúnıege kelýine baılanysty jaǵdaılardy jipke tizip, roman sıýjetin soǵan oraı qurǵan eken. Shyǵarmany oqyp otyrsań, munyń óte bir utymdy tásil bolǵanyn ańǵarasyń. Dınanyń óner adamy retinde el ishinde ataǵy erte tanylǵany shyndyq. Sosyn da Jaıyq boıy, Atyraý teńiziniń jaǵalaýy, Naryn qumy sııaqty etek-jeńi keń-keń aımaqtarda ómir súrgen, ózimen zamandas kúıshi, ánshi, aqyn-termeshilerdiń kóbimen dámdes-tuzdas bolǵan. Solardyń ishindegi eń shoqtyqtysy, árıne, kúı atasy Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly. Ári ataqty kúıshi Dáýletkereıdiń balasy, ol da kúıshi-kompozıtor Salaýatkereı, Túrkesh, Seıtek, kireshi Japaq degenniń qyzy, soqyr ánshi Balǵyn, jeńgesi, ánshi áıel Kerbez, osy Kerbezden týǵan ataqty Keneı ánshi, taǵy basqalar bar. Mine, Naryn qumynyń qaq ortasynda ózi qara sharýa, ári atbegi, ári balýan Kenje degenniń úıinde dúnıege kelgen Dına tez eseıdi. О́zi qyz bola tura keıbir er balalardyń ózderine jábir kórsetýden taıynbaıdy. “Iá, balýan ákesine tartqan súıekti, ári qaıratty ǵoı” desedi jurt. Biraq sol jurt, sol áke men sheshe kishkentaı Dınanyń basqa bir áýestigin de baıqaı bastaıdy. Mine, bul áýestiktiń syry osy Kenje balýannyń úıine oıda joqta Qurmanǵazy kelgende barynsha ashylady. Árıne, bul kezdesý Dınanyń esinde máńgi-baqı qaldy. Onyń sebebi kóp. Eń bastysy, el ishinde ataq-dańqy ártúrli dúmpý týdyryp júrgen Qurmanǵazy atty kisini kórýi, ári onyń “Aqsaq kıik” degen kúıiniń osy kishkentaı Dına qyzdyń kóz aldynda dúnıege kelýi edi. Sol Qurmanǵazy keletin kúni kúndiz, nebári on jasar qyz Dına bir top balanyń qorshaýynda qalyń qumda kıik qýǵan ańshylardy kórgen edi. Qyz baıyptap baıqasa, áke úıine qonaqqa kep otyrǵan Qurmanǵazy, betinde naızanyń tereń túsken tańbasy bar asa súıekti adam sol ańshylardyń bireýi eken. Aqsaq kıikti tezirek óltirýdiń qamyn jasaǵan da osy kisi ekenin tanyǵanda Dınanyń tula boıyn tipten úreı jaılaıdy. Odan ári tyńdasa, bul kisi sol aqsaq kıik úshin óziniń de tym qamkóńil ekenin ańǵartady. Sol kúni Kenjeniń áıeli Janıhaǵa sol ózi atqan aqsaq kıiktiń etin qazanǵa salǵyzbaıdy, óziniń endi qaıtip kıik etin jemeýge ant bergenin baıandaıdy. Munyń bárin Dına keıin biledi. Biledi de qaıta shoshynady. Sebebi, keıin ol kıiktiń etinen áke-sheshesimen birge ózi de dám tatqan edi. Ári Qurmanǵazy tartqan kúılerdiń áseri bar, “Aqsaq kıik” kúıiniń qalaı týǵany týraly el ishine taraǵan ańyzdardyń neshe túrli nusqasy bar, bári qosylyp, Dınany aýrý etedi. Ol bir aı jatyp, áreń jazylady. Ol osy ýaqyttyń ishinde edáýir eseıip, ózgerip ketkenge uqsaıdy. Bul bolashaq daryn ıesine kúı óneriniń alǵashqy áser etýi edi. Budan áride “Qaıran sheshem” romanynda Kenje balýan men onyń kishkentaı qyzy Dınanyń kúı atasy Qurmanǵazymen ekinshi márte kezdesýi sýretteledi. Bul oqıǵa osy Naryn qumyndaǵy ataqty tulǵa Aqbaı aýylynda bolady. Bul shaqqa deıin Dına sál-pál dombyra ónerine jattyǵyp ta qalǵan edi. Anaý-mynaý kúılerdi naqyshyna keltirip oryndap ta beredi. Mine, osyndaı shaqta Qurmanǵazyny qaıta kórýi ony qanattandyrmaı qaıtsin. Alaıda, Aqbaı úıindegi kóp kisi qatysqan keshki as, ártúrli jıyndar ústinde Dına basqa jaǵdaılarǵa da qanyǵady. Saryarqany, Alataý aınalasyn talmaı kezip, el-eldiń turmysyn, jaǵdaıyn kózimen kórgen Qurmanǵazy bir alýan jańa kúılerdi shyǵarýmen qatar basyna bult úıirilip júrgen de adam eken. Onyń ónerpazdyǵyn kóre almaǵan kóp dushpany syrtynan ártúrli qaýeset taratatyn ádet taýypty. Mysaly, el ishinde barymtashylar, ury-qarylar, baskeserler kóbeıdi, sonyń birazyna osy Qurmanǵazy uıytqy bolyp júr degen qaýeset taraǵan. Tipti Qurmanǵazy jazadan qorqyp, Qoqan patshalyǵyna ótip ketipti, eger qazaq ishinde qara kórsetse sol Qoqan patshalyǵynyń tyńshysy retinde kelip júrgeni deıtin kórinedi. Al ondaı keraýyzdarmen daýlasyp kór! Munyń ústine Naryn qumyndaǵy ataqty da bedeldi baılardyń biri osy Aqbaıdyń Áýbákir atty oqyǵan balasyn jaqynda ǵana teńiz boıynan kelgen barymtashylar soıylǵa jyqqan edi. Aqyry ol sodan ońala almaı óledi. Mine, sonyń ólimin de sol Qurmanǵazyǵa aparyp telıdi. Degenmen, Aqbaıdyń óz basy tereń oıly, ańǵarympaz adam edi. Bul ósekke ol sene qoımaıdy, sosyn da el ishine kelgen ataqty kúıshini óz úıine qonaqqa shaqyrady. Esesine onyń ekinshi balasy, ol da oqyǵan Qasǵalı óz aǵasy Áýbákirdiń qazasyn osy Qurmanǵazydan kórip, joǵarydaǵy ulyqtardyń kelisiminen keıin ony ustap berýdiń áreketin jasaǵan. Al ákesi Aqbaı oǵan úzildi-kesildi qarsy shyǵady. Mine, ózine eń úlken ustaz, uly kúıshi Qurmanǵazy basyndaǵy osyndaı qaýip-qaterdi óz kózimen kórgen Dına erte eseımeı qaıtsin. Bul Qurmanǵazy basyndaǵy jaǵdaı ǵana emes, Edil men Jaıyq arasyndaǵy Naryn qumyn mekendegen qalyń qazaqtyń qasiretinen eles beretin kórinister ekenin de oıǵa túıedi. Jalpy, Dına romanda tek dombyra tartýmen, kúı úırenýmen ǵana áýestengen jas emes, án aıtýǵa da, el ishindegi ertegi-ańyzdardy este saqtap, taratýǵa da ebi bar quımaqulaq qyz retinde de tanylady. ...Dınanyń barymtashylardan óz úıiniń jylqysyn aıyryp áketken erliginiń osy roman sıýjetiniń keıingi damýyna qajet bolǵan taǵy bir qyry bar. Qudaı qor qylǵanda álgi barymtashylardyń bireýi qazaqtyń taǵy bir bolashaq uly kúıshi-kompozıtory, ataqty Seıtek edi. Bul Seıtektiń asa kúrdeli jaǵdaıda ómir súrgenin, ári óz basynyń da jaratylysy da bólek bolǵanyn osy Sáýirbek aǵamyzben birge ataqty Sozaq óńirinde dúnıege kelgen, ekinshi bir úlken jazýshymyz Táken Álimqulovtyń shyǵarmalary arqyly da biletinbiz. Seıtek budan keıin sonaý alys Sibir, Qıyr Shyǵys jaqqa jer aýdarylyp, talaı ótkelekterden ótip kelgen ǵoı. Kóp jyldardan soń Dına Nurpeıisovanyń kúıshi-kompozıtor retindegi ataǵy jer jarǵan shaqta eki uly kúıshiniń kezdeskeni de belgili. Seıtek sonda óz ómirbaıanynan syr shertedi. Tipti Máskeýde bolǵanyn da aıtady. Sodan sózden sóz shyǵyp, ekeýiniń sonaý jas kezderinde barymta ústinde biriniń barymtashy, ekinshisiniń qýǵynshy retinde jolyqqandaryna kóz jetkizisedi. Iá, munyń bári jan tebirenterlik oqıǵalar. Zamana qyspaǵy, tarshylyq, ózara dushpandyq qazaqtyń eń bir marǵasqa jaısańdaryn, aqyn-jyrshylaryn, jalyndy kúreskerlerin qandaı tálkekke salmaǵan? Sol Seıtek jas kezinde qaı bir jetiskennen jylqy barymtalaýǵa qatysty deısiń. Osynyń bári S.Baqbergenovtiń osy “Qaıran sheshem” romanynda ret-retimen ashylyp otyrady. Bul Seıtek pen Dınanyń sońǵy kezdesýi keıinirekte bolǵan jaı. Al oǵan deıin Dına ómiri qalaı damydy, ol jaǵyna romanda, árıne, keń oryn berilgen. Bul kúıshi-kompozıtor áıeldiń otbasylyq ómirinde kóptegen tragedııalyq jaǵdaıdar da oryn aldy. Ákesi Kenje uzaq aýyryp óldi. Nurpeıis shal men onyń balasy Nuraly da baqılyq dúnıege attandy. Aıynda, jylynda bir kórse de ózine ustaz, ári arqa súıer taıanysh retinde sezinetin Qurmanǵazy da solardyń sońynan ketti. Bes balamen qalǵan jesir Dına aqyry Nurpeıis shaldyń jamaǵaıyny Jápek degenge áıel ústine tıdi. Biraq jigerli áıel úıi bólek, kúıi bólek táýelsiz jan retinde kún keshti. Bul Jápekke de Dına alty bala taýyp berdi. Sóıtip, Dına on bir balaly ana atandy. О́stip, otbasylyq ómirdiń ashy-tushysyn kórip júrip, Dına ónerdiń de qııan órine basty. “Tóremurat”, “Jiger”, “Bulbul”, “Baıjuma”, “Kógentúp”, “Kishkentaı”, “1916-jyl”, “Jeńis”, “Ana amanaty”, taǵy basqa sanap taýysqysyz tereń maǵynaly kúılerdiń birinen soń birin qozdatty. Bul kúılerdiń árqaısysynyń týý tarıhy ózinshe bir-bir hıkaıat. Roman avtory ol jaǵyn oqyrmannyń máńgilik jadynda qalardaı etip beıneleıdi. Mysaly, “Tóremurat” kúıin alaıyq. Eń aldymen, sol Tóremurat degenniń ózi kim, soǵan nazar aýdaryńyz. Baıaǵyda Kenje balýannyń áıeli Janıha bosanyp, osy Dınany tabatyn túni Tóremurat túndeletip osy aýylǵa qyz ańdýǵa kelgen jas jigit retinde kórinedi. Sosyn da osy jańa týǵan qyzynyń atyn qoıýdy ákesi Kenje álgi Tóremurat degenge tapsyrady. Sóıtip, ol Dınaǵa ókil áke atanady. Keıin, Tóremurat basynan biraz ápseleńder ótkergesin osy Dınanyń sulý da ónerpaz, ári aqyldy, jesir jeńgesi Kerbezge úılenedi. Endi Tóremurat pen Kerbezden Keneı atty tamasha ánshi bala týady. Bul Keneıdiń ánshiligi sonshalyq, muny keıin uly kúıshi-kompozıtor Dına Nurpeıisova óz qasyna serik etedi. Keıingi zaman ózgerisine baılanysty oqıǵalarǵa osy Dına men Keneı birge qatysady. Tek bir ókinishtisi, Tóremuratty, jańa zamanǵa tez beıimdele bastaǵan Tóremuratty, kózi ashyq, kóńili oıaý, ári balýan Tóremuratty Sultanǵalı qajy degenniń tapsyrýymen Jylqaıdar degen bandy shapqylap óltiredi. Al áıeli, ári ánshi Kerbez bul qorlyqqa shydamaı kúıikten óledi. Mine, bulardyń bári Dınanyń ejelgi tanystary. Erli-zaıypty Tóremurat pen Kerbez ómirleriniń osylaı qıylýy, olardan Keneı atty kúmis kómeı, jez tańdaı ánshiniń qalýy Dınanyń janyna úlken qozǵaý salady. Ishinen aýyr zar tógerdeı qınalysta júredi. Aqyry, “Tóremurat” atty kúıdi shyǵarady. О́lmes, óshpes shyn óner týyndysynyń dúnıege kelý tarıhy kóbine osylaı bolatynyn jazýshy Sáýirbek Baqbergenov oqyrmanǵa ádeıilep qulaqqaǵys etkendeı bolady. Romandaǵy kireshi Japaq degenniń qyzy, soqyr ánshi Balǵynǵa qatysty betterdi de súısinbeı oqý múmkin emes. Keıinirekte Dına osy Balǵyn men Kerbez jeńgesi taǵdyrlaryndaǵy uqsastyqty oısha elestetip, uzaq-uzaq sarýaıymǵa batatyn da ádet tabady. Biraq jigerli áıel tez qaırattanyp, basyndaǵy aýyr-aýyr muńdardy dombyranyń qos ishegi arqyly kúmbirlegen kúıge aınaldyrady. Dınanyń Túrkesh, ataqty kúıshi Dáýletkereıdiń balasy Salaýatkereımen kezdesýleri de osyndaı qyrlarymen oqyrman esinde qalady. Jalpy, S.Baqbergenovtiń “Qaıran sheshem” romanynyń áseri sonshalyq, bul shyǵarma týraly sózdi soza bergiń keledi. Biraq maqala kólemin de oılaý kerek qoı. Tek ózimiz az-kem taldaǵan osy shyǵarmanyń taǵy bir qyryn ashpaq oıymyz bar. Sáýirbek Baqbergenov meıli kúı me, meıli án be, qandaı da bir mýzykalyq shyǵarmanyń áýenin kórkem sóz arqyly jetkizýde qazaq jazýshylarynyń aldyńǵy sapynda turǵan qalamger dep ataýǵa tolyq negiz bar. Bul jaǵy budan burynǵy “Dına” povesinde de anyq baıqalǵan, al myna “Qaıran sheshem” romanynda tipten damytyla túsken. Tógilip turǵan ǵajap til arqyly sýrettelgende sen kitap oqyp emes, sol kúıdiń, ne ánniń ózin tyńdap otyrǵandaı áserde qalasyń. Tabıǵat sýretin bergende de solaı. Romannyń bas keıipkeri qazaqtyń áıgili kúıshi-kompozıtory týraly bolǵasyn ba, mundaǵy qumdy keńistikter, olardaǵy ósimdik dúnıesi bári án salyp, adamnyń ishki dúnıesimen úndestik izdegenge uqsaıdy. Sáýirbek Baqbergenov óz shyǵarmashylyǵynda tek óner atty dúnıeniń ǵana tóńireginde aınalshaqtap qalǵan joq. Zamana tynysyna muqııat qulaq túre júrip, basqalarymen birge aýyl sharýashylyǵy taqyrybyna arnalǵan “Adam jáne kóleńke”, óndiristik taqyrypqa arnalǵan “Kentaý” atty romandardy da jazdy. Alǵashqysynyń bas keıipkeri – kezinde ataq-dańqy búkil Odaqqa jaıylǵan ataqty ujymshar tóraǵasy, eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri Nurmolda Aldabergenov edi. Maqalamyzdyń basynda eskertkenimizdeı, bul taqyrypty Sáýkeń 1958-59 jyldary zertteı bastaǵan ǵoı. Solaı desek te bul shyǵarmanyń alǵashqy taraýlary sol jyldarda qaǵazǵa túsirilgenmen jazýshy kóp uzamaı ol jumysty doǵarýǵa májbúr boldy. Sebebi, Nurmolda Aldabergenov basqarǵan sharýashylyq ol jyldarda et, sút, jún, qant qyzylshasy, bıdaı, taǵy basqa da aýyl sharýashylyǵy ónimderin memleketke tapsyrý jóninde búkil respýblıka, tipti Odaq boıynsha aldyńǵy orynǵa shyǵyp júrse de kenet aqaı-toqaısyz bul ataqty ujymshar tóraǵasy ornynan alyndy. Osyǵan baılanysty berilgen resmı túsiniktemede “aýyl sharýashylyǵynyń oqymaǵan akademıgine” ártúrli jalalar jabyldy, qara kúıe jaǵyldy. Endi Nurmolda Aldabergenov týraly roman túgili, baspasóz betinde jyly lebiz bildirýdiń aýyly alys qaldy. Mundaı jaǵdaıda Sáýirbek aǵamyzdyń jumysty toqtatpaýyna amaly qaısy? Tek SOKP Ortalyq komıtetiniń 1964 jylǵy qazan Plenýmynan keıin jaǵdaı sál ózgerdi. Joǵarǵy basshylar Nurekeńe sál jumsaq qaraı bastady. Jumyssyz júrgen ony kóp uzamaı Taldyqorǵan óńirindegi eń artta qalǵan ujymsharlardyń biri – Muqyrǵa tóraǵa saılady. Jańa jumysqa asqan jigermen kirisken N.Aldabergenov ony eki jylda aspanǵa kóterdi. Kúndi qolmen jabý múmkin emes qoı, sol sııaqty muny da kórmeı qalý múmkin emes edi. Nurekeńniń teńdesi joq uıymdastyrýshylyq qabiletin, jańa jetistikterin áspettegen maqalalar odaqtyq, respýblıkalyq baspasózde qaıtadan shyǵa bastady. Mine, sol shaqta Sáýirbek Baqbergenov osy kisi týraly úzilip qalǵan jumysyn qaıta qolǵa alyp, ony “Adam jáne kóleńke” degen atpen 1969 jyly “Jazýshy” baspasy arqyly jaryqqa shyǵardy. Ádiline kóshsek, bul roman oqyrman qolyna tıgesin kóp uzamaı ataqty Sábıt Muqanov, ol kezde jas jazýshy sanatyndaǵy Ǵabbas Qabyshev, taǵy basqalardyń synyna ushyrady. Nege? Árıne, Sábıt Muqanov Nurekeńmen jaqsy qatynasta bolǵan. Sondyqtan da ol kisini jaqsy biledi. Bir jaıdan mundaı qatań pikir aıtýy durys ta edi. Mundaǵy kiltıpan nede? Kiltıpan sonda – tósinde qos Altyn Juldyz jarqyraǵan ataqty ujymshar tóraǵasynyń aqaı-toqaısyz ornynan alynýynyń naqtyly sebebin ol kezde bylaıǵy jurtshylyq bilmeıtin. Nurmolda Aldabergenovtiń naǵyz baǵy janyp turǵan shaqta ornynan alynýy ol kezde KSRO atanǵan eldiń birinshi basshysynyń kesirli minezine baılanysty edi. Alaıda, solaı dep aıtýǵa keńestik ıdeologııa talaby jol bermeıtin. Sosyn da S.Baqbergenov alǵashqy taraýlary buryn jazylyp qoıǵan romannyń osy tusyn qıystyrǵanda, amal joq, Nurekeńniń ornynan alynýyn oıdan shyǵarylǵan basqa bir sebeppen baılanystyrdy. Iаǵnı, ony ujymshardyń otyz jyldyq toıyn as ta tók etip uıymdastyrǵany úshin kináli dep sanaǵandardyń is-áreketterimen baılanystyrdy. Árıne, buǵan oqyrman da, synshylar da sene almap edi. Ári roman oqıǵasyndaǵy ishinara olqylyq ta osydan týyndap edi. Buǵan sol zamannyń yńǵaıyna oraı obektıvtik sebep te bolǵanyn muqııat qaıtalap eskertkimiz keledi. Alaıda, sondaı azdaǵan “áttegenaıy” bolǵanmen “Adam jáne kóleńke” romany sol kezdegi aýyl ómiriniń kóp qyr-syryn ashqan, ári durys uıymdastyrýshylar tabylsa halyqtyń eńbekke degen qulshynysynyń eselep artatynyn, Jer-ananyń da ıip sala beretinin, jer men adam qashan da ana men baladaı týystyqta ekenin dáleldeıtin eleýli týyndy. Al osy “Adam jáne kóleńkeden” soń kóp uzamaı jaryq kórgen “Kentaý” romanyn jurt birden jyly qabyldady. Jaqsy pikir bildirilgen resenzııalar jarııalandy. О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynyń orta sheninde Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń “Qazaq ádebıetindegi jumysshy obrazy” degen taqyryppen ótken bir jıynynda S.Baqbergenovtiń osy “Kentaý” romany jan-jaqty talqylanyp, ájeptáýir jaqsy baǵa aldy. Osy “Kentaýmen” bir mezgilde jazylǵan derlik kólemdi “О́rimshi” povesin de S.Baqbergenov shyǵarmashylyǵyndaǵy úlken bir bel dep atar edim. Bul povestiń qurylymynyń ózi ádettegiden tys. Birneshe “órimnen” turady. Al “órim” degeni bul jerde taraý degeni. Árıne, shaǵyn taraýlar. Sóıte tura olardyń árqaısysynda qazaq ómiriniń ishki san qıly qatparlary jatyr. Jazýshy Qarataýdyń teristigindegi Aqqoltyq degen jerdegi óz týǵan aýylyna baryp, Qudaınazar degen órimshi shalmen uzaq-uzaq suhbattasady. El ishinde Naızabas shal degen taǵy bir laqap esimi bar bul qarııa Sáýkeńniń áńgimege zeıin qoıǵysh, ári uǵymtal ekenin bilip, aıyzy qanǵansha aqtarylady-aý. Sonda onyń tókkeni ne jyr deısiz ǵoı. Ár “órimde” ózinshe órilgen qysqa-qysqa hıkaıalardyń keıipkerleri burynǵynyń el qorǵaǵan batyrlary, el aýzyna ilikken sulý qyzdary, atbegileri, shabandozdary, tiginshileri, etikshileri, úıshileri, zergerleri, órmekshileri, kıiz basýshylary, shı toqýshylary, taǵysyn taǵylary. Mundaı ónerpazdar qaı ultta bolsa da kezdesedi ǵoı, alaıda, qazaqtan shyqqan mundaılardyń keskin-kelbetteri, úrdisteri basqa bir de bir ulttikine uqsamaıdy. “Mine, biz naǵyz qazaqpyz” dep, ózderi-aq saırap tur. Bul jaǵyna kelgende “О́rimshi” biz joǵaryda sóz etken “Dına” povesimen, “Qaıran sheshem” romanymen azdap úndesedi de. Tek jazylý formasy, túıgen túıinderi múldem ózgeshe. Átteń, osy “О́rimshi” povesin durystap, ózge tilderge aýdarsa, bul qazaq ultynyń salt-dástúri úshin naǵyz nasıhat quralyna da aınalar edi. Sebebi, munyń kórkem shyǵarma retindegi qasıeti óz aldyna, buǵan qosa etnografııalyq qyrlary da kóz tundyrady, kóńil kókjıegińdi keńeıtedi. Qazaq degen halyqtyń turmys-tirshiligin, psıhologııasyn, jetistikteri men kemshilikterin tereńirek tanýǵa jol ashady. Al S.Baqbergenovtiń soǵys taqyrybyna arnalǵan shyǵarmalary ózinshe bir tóbe. “Qarǵa tamǵan qan”, “Altyn kúrek” atty romandary men “Janǵojın”, “Belgisiz soldat”, “Barlaýshylar” povesteri kezinde qazaq jastarynyń súıip oqyǵan shyǵarmalaryna aınalyp edi. Qazaqtyń uly ǵalymy Shoqan Ýálıhanov ómirine arnalǵan “Qoıankózge qulaǵan juldyz”, taǵy basqa derekti povesteri de solaı. S.Baqbergenov sondaı-aq aýyl sharýashylyǵynyń ózekti problemalaryna oraı kóptegen áńgimeler, ocherkter, ótkir maqalalar da jarııalaǵan. Sport taqyrybyna da qalam tartyp, “On úshinshi oıynshy” atty povest te týdyrdy. Átteń, osylardyń árqaısysyna jeke-jeke taldaýlar jasalsa ǵoı. Sondaı-aq, S.Baqbergenov shyǵarmashylyǵy óziniń ǵylymı zertteýshilerin de kútip tur. Ol kisiniń qalamynan týǵan roman-povesterdiń, derekti týyndylardyń kórkemdik deńgeıi, ómirlik shyndyqtary, qýaty, tildik qasıetteri, ǵylymı negizderi, etnografııalyq qyrlary synshylar tarapynan ashylýy kerek dep oılaımyn. Uzaqbaı DOSPANBETOV, jazýshy.