EŃ BASTY QUNDYLYQ – OTANYMYZ

Ony órkendetý jastar úlesinde Tuńǵıyq tereń qupııasyn san ǵasyrlar boıy ishine búkken taý-tasqa, tylsym tabıǵatqa til bitirý asa qabiletti qylqalam sheberiniń ǵana qolynan keletindigi jáne mundaı shyǵarmashylyq tulǵanyń qalyptasýy uzaq ýaqytty talap etetindigi sózsiz. Qıyndyǵy da, kúrdeliligi de sol úlken ómirge aıaq basqan jasóspirimderdiń ónerge degen qushtarlyǵyn arttyrý, ásirese, ustazdardan kásibı bilik­tilikti, jaýapkershilikti talap etetindigi jasyryn emes. Bul oraıda elimizde jasóspirimderdi sándik qoldanbaly ónerge baýlý baǵy­tynda birqatar ıgi is-sharalardyń dáıektilikpen júzege asyrylýy quptarlyq jáıt. Qurylǵanyna jet­pis jyldan as­qan Oral Tańsyq­baev atyndaǵy Almaty sándik-qoldanbaly óner kolledjinde shákirtterdiń ult­tyq ónerdiń kóp­­tegen salalaryn ıgerýi baǵytynda olarǵa mol qam­qor­­lyq jasalýda. Bilim jáne ǵy­lym mınıstr­liginiń O.Tańsyqbaev atyndaǵy Almaty sándik-qoldanbaly óner kolledjiniń dırektory, pro­fes­sor Kerimbaı Qys­taýbaevtyń esep­teýin­she, “tamyry tereńge ketken qol­óner muralaryn bolashaq mamandardyń jetik bilýine yqpal etý eń mańyzdy mindet” bolsa, sýretshi sheber­ligi­niń shyńy kásibı biliktilik pen izdeniste”. Kolledj oqýshylarynyń ulttyq úrdiske negizdelgen sándik-qoldanbaly óner salalaryn oqyp-úırenýge degen umtylysy óz nátı­jesin berýde. Kolledj túlekteriniń arasynda respýblıkada, alys, jaqyn shetelderde ótken konkýrs­tarda júldeli oryndy ıelengender az emes. Ulttyq úrdiske negizdelgen sándik-qoldanbaly óner salalaryn oqyp-úırený arqyly jasóspirim­derdiń týǵan halqynyń, týǵan jeri­niń tarıhyna degen súıispen­shiligi arta túsedi. Birneshe ǵylym sala­syn qamtyp, kóptegen shákirt­terdi tehnologııalyq úderisterdiń basyn biriktiretin sándik-qoldan­baly ónerdiń qyr-syryna baýlý, olar­dyń bilikti maman bolyp shyǵýy oqytýshylarǵa zor jaýap­kershilik júkteıtindigi aıtpasa da túsinikti. “Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri”, KSRO jáne Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń múshesi Kerimbaı Ysauly – qylqalam sheberi retinde qundy týyndylary­men ǵana emes, qaı jumysta bolsa da uıymdastyrýshylyq qabiletimen de kórinip júrgen azamat. Júrgenov atyndaǵy óner ınstıtýtynda shı­rek ǵasyr keskindeme-músin fakýl­tetinde dekan bolǵan tájirı­beli maman kolledjdegi basshylyq qyz­metin­de de sol bıikten kórinýde. Jumysqa kirisken sátten bastalǵan alǵashqy qadam ­­– salynǵanyna otyz-qyryq jyl, jóndelmegenine bes-alty jyl bolǵan eski jataq­hanany kúrdeli jóndeýden ótkizip, oqý korpýsyna aınaldyrýdan bastaldy. Árıne, bul aýyzben aıtýǵa ońaı bolǵanymen, qıyndyǵy bastan asatyn shyrǵalańy kóp sharýa ekendigi aıtpasa da túsinikti. Sóz reti kelgende atap aıtar­lyǵy, Bilim jáne ǵylym mınıstr­liginiń oqý ornynyń kúrdeli jóndeý jumystaryna 56 mıllıon teńge kóleminde qarjy bólýiniń kómegi aıtarlyqtaı mol boldy. Kúrdeli jóndeýden ótken sáýletti de sándi oqý korpýsynda kom­pıý­terlik synyptar, oqý zaly ashy­lyp, kitap qory da kóbeıtildi. Sonymen qatar, medısınalyq pýnkt, ashana oqýshylarǵa minsiz qyzmet kórsetip, tigin sheberhana­lary men ustahanalar da shákirtter ıeligine berildi. “Turmys túzelmeı, tirshilik túzelmeıdi” demekshi, Almaty sándik-qoldanbaly óner kolledjiniń dırektory Kerimbaı Qystaýbaev óz shákirtteriniń bilim sapasymen birge, olardyń turmys­tyq, áleýmettik jaǵdaıyn jaqsar­tý­ǵa da basa nazar aýdarady. Munda bilim alýshylar arasynda ata-anasy joq jetim balalarmen qatar, sóıleý qabiletinen aıyrylǵan múgedek oqýshylar da bar. Taǵdyr qatygezdigine ushyrap, tilden aıyrylǵanymen, tabıǵat boılaryna talant syılaǵan sol shákirtteriniń keleshegi ustaz retinde ǵana emes, azamat retinde onyń janyn jabyrqatady. Son­dyq­tan da árdaıym olardyń qolty­ǵynan demep, júreginiń jylýyn aıamaıdy. Qolóner mamandyǵyn ıgergen olardyń erteńgi kúni óz eńbegimen ózderine keleshekke jol ashýǵa múmkindigi bolatyndyǵy kóńilge qýanysh uıalatady. Múgedek balalar kezekti kanıkýl kezinde aýyldaryna baryp kelýi úshin jol aqylarymen qamtamasyzdan­dyry­lyp, qaıtkende de olardyń qabaǵy­na kirbiń túspeýine qam-qareket jasalýda. Árıne, oqý orny tarapy­nan jasalyp jatqan mundaı kómek, qamqorlyq úshin olardyń ata-analarynyń alǵysy da sheksiz. Kerimbaı Ysauly “О́ziniń týǵan topyraǵyn syılaıtyn adam maǵan jaqsy jaǵdaı jasalsa ǵana jaqsy sýret salamyn dep shart qoımaýy kerek”, degendi shákirtterine jıi aıtady. Baıyrǵy oqý ornynda Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qaıratkerleri K.Dúısenbaev, A.Mol­­daǵalıeva jáne Máskeý, Peterbor, Tashkent jáne Reseıdiń ózge de iri qalalarynda joǵary bilim alǵan, kásiptik deńgeıi joǵary tájirıbeli ustazdardyń eńbek etip, dáris berýi oqýshylardyń kásibı biliktiligin arttyrýǵa yqpal etýde. Tálimdi tárbıe men sapaly bilimdi qatar ushtastyrýǵa umtylys óz nátıjesin berýde. Elimizdegi eń úzdik óner oshaǵynda búgingi kúni beıneleý óneri salasynda on bir túrli mamandyq boıynsha mamandar daıarlanýda. Olardyń arasynda keskindeme músin jáne sándik teatr óneri, ınterer dızaıny, kıim jáne grafıkalyq dızaın, kórkem, toqy­ma óneri jáne metaldy, qyshty, aǵashty kórkemdep óńdeý sııaqty salalar bar. Ulttyq mádenı mura degenimiz –­ halyqtyń tili, tarıhy, ádet-ǵurpy, salt-dástúri ekendigi belgili. Olaı bolsa, “dástúrli ulttyq qol­ónerdiń ómirsheńdigin uzartyp, onyń syr-sıpatyn, ozyq ádis-tásilderin jas urpaq boıyna sińire tárbıeleýde qandaı is-sharalardy júzege asyrý qajet” degen saýal­dyń oıǵa oralatyndyǵy sózsiz. ­­­– Memleket basshysy Nur­sultan Nazarbaev “elimizde bilim berý salasyn reformalaýdyń stra­te­gııalyq mindeti ­­­– jańa ulttyq úlgini damytý úshin barlyq kúsh-jiger shyǵarmashylyq tulǵany qalyptastyrýǵa baǵyttalýy tıis” ekendigin atap kórsetken bolatyn. Endi bul máselede halqymyzdyń kórkem mádenıetiniń máıegi, quram­das bir bóligi ­­– sándik qoldanbaly ónerdiń oǵan qosatyn úlesi zor. Sondyqtan da, óz ádet-ǵurpymyz­dy, salt-sanamyzdy, mádenıetimizdi saqtap qalý úshin jetkinshek urpaqtyń ulttyq jáne patrıottyq sanasyn joǵary etip tárbıeleýimiz qajet. Onyń birden-bir joly ­­– memleket tarıhy men mádenıetinen zor málimet beretin mazmuny tereń oqýlyqtar qurastyrý. Osyǵan oraı, qazaqtyń ulttyq qolóner buıym­daryn jasaý tehnologııasynyń elektrondy oqýlyqtaryn shyǵarý da mańyzdy dúnıe. Meniń oıymsha, jalpy qolóner eńbegi negizinde jasóspirimderdiń oı-órisin, usta­lyq sheberlikterin, ultymyz­dyń qolóner qazynalaryna súıispen­shiligin arttyrýdan artyq maqsat bolmaýy tıis. Ulttyq mádenı mura­nyń keleshekke jol tartýy ­­– búgin­gi izdeniske táýeldi ekendigi sóz­siz, ­­– deıdi Kerimbaı Qystaýbaev. Shyn mánisinde de, QR mádenıet qaıratkeri, professor Kerimbaı Ysauly aıtsa aıtqandaı, árkimniń jan-dúnıesine sheksiz máńgi rýhanı baılyq syılaıtyn halqymyzdyń ulttyq ónerin, onyń ishinde qolóneriniń kelesheginiń kemel bolýy úshin bolashaq maman­dardyń oǵan degen kásibı jaýap­ker­shiligin qalyptastyrýdyń máni de, mańyzy da zor. Kásibı jaýap­kershilik demekshi, kolledj oqýshy­larynyń qolynan shyqqan kúmis­ten, metaldan jasalǵan zergerlik jáne qyshtan, aǵashtan kórkemdep óńdelgen buıymdardan jasóspirim­derdiń qabilet-qarymy aıqyn ańǵa­rylady. Oqý ornynyń kórnekti jerine qoıylǵan, kózdiń jaýyn alatyn ádemi týyndylardyń kóp­­shiligi ártúrli konkýrstarda joǵary júldelerdi ıelenipti. Sulýlyq álemi­nen syr tógetin qandaı da bolsyn týyndynyń qupııasy ­­– qolóner sheberiniń oǵan degen erek­she qushtar­lyǵynda bolsa kerek. Árıne, ondaǵy ustaz biliktiliginiń yqpalyn da joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Kerimbaı Ysaulynyń esep­teýin­she, “qazirgi bilim berý júıe­sinde belsendi oqytý ádisiniń keńi­nen paıdalanylýynyń bereri mol”. Munyń ózi stýdenttiń kásiptik bilimi­niń joǵary bolýyn ǵana emes, sonymen qatar, onyń óz oıyn erkin jetkize bilýin qajet etse, ekin­shiden, oqýshynyń oılaý qabi­leti­niń ushqyrlyǵyn, shyǵarmashy­lyq múmkindigin de keńeıtedi. “Zer” sózi ádette “altyn” degen maǵyna bergenimen, qazaq zergerleriniń súıikti materıaly kúmis bolǵan­dyǵy belgili. Ol ońaı óńdelýmen birge, kıeli materıaldar qataryna jatady, kúmispen ádette tazalyq túsinigi baılanystyrylady. “Hal­qy­myzdyń sábıdi qyrqynan shy­ǵararda ony kúmis teńge salynǵan sýǵa shomyldy­ryp, jańa túsken kelinge enesiniń, qalyńdyǵyna jigit­tiń qos bilezik salý dástúriniń ma­ńyzy zor”, deıdi tájirıbeli ustaz. Áńgime tórkininiń kúmiske aýysýynyń bir sebebi – bola­shaq zergerler arasynda qazirdiń ózinde kúmis bilezik, kúmis syrǵa­larmen qatar, oıý-órnegi aıshyqty alqalar jasaýda ózindik qoltańbasy bar daryndardyń kóptep kezdesýinde bolyp tur. Oral Tańsyqbaev atyndaǵy Almaty sándik-qoldanbaly óner kolledji basshylary men jalpy ujym ustazdaryn búgingi tańda alańdatatyn, kún tártibinde turǵan kúrdeli máselelerdiń biri ­­­– oqý orny túlekteriniń erteńgi kúni jumyspen qamtylýy. Kerimbaı Ysaulynyń aıtýynsha, “bolashaq mamandar oqýdy bitirgen boıda óndiriske shaqyrylyp, al elimizdegi óndiris oryndarynyń basshylary men kolledj jetekshileri aldyn ala shart jasasyp, suranystar men tapsyrystar berilse, istiń ońǵa basatyndyǵy sózsiz”. Kórkem oıdyń, ushqyr armannyń ıkemdi balamasy bolyp esepteletin qazaqtyń oıý-órnegimen bezendiril­gen qandaı da bir týyndyǵa qanat bitiretin bizdiń ulttyq maman­dary­myzǵa memleket tarapynan qoldaý týǵyzýdyń qajettiligi zor. Muny­men qosa jalpy kópshiliktiń otan­dyq ónimge, anyǵyraq aıtqanda ult­tyq óner týyndylaryna erekshe qushtarlyǵyn oıa­typ, ystyq yqy­lasy men qur­metin qalyp­tastyrýdyń ózek­tiligi aıtpasa da túsinikti. Áıt­pese “týǵan jer­diń tútini de tátti” demekshi elge degen súıis­penshilik, pat­rıo­tızm qasıeti otandyq týyn­dylardy baǵa­laýdan, qurmet­tep, qasterleýden turatyndyǵyn eskeretin ýaqyt jetkeni anyq. Túsine bilgen adamǵa ulttyq dúnıe ­­– myń ólip, myń tiril­gen qazaqtyń, ata-babalardyń asyl murasy. Kerimbaı Qys­taý­baevtyń ózi aıtqandaı, onyń ózi shákirtteriniń boıyna eń aldymen, ulttyq sanany, otan­súıgishtikti qa­lyp­tastyrýǵa múdde­li­ligi men óz áriptesterinen de sony talap etýiniń bir ushy osynda jatsa kerek. Úzdik týyndylary Qazaqstan Prezıdentiniń rezıdensııasynda, Germanııa, Ispanııa, Ulybrıtanııa, Túrkııa elderinde, Qazaqstannyń Ortalyq memlekettik murajaıynda, Á.Qasteev atyndaǵy Memlekettik óner murajaıynda jáne shetelder­degi jeke adamdardyń kolleksııa­synda saqtalǵan, sheberlik shyńy­nan kóringen sýretshiniń jasós­pirim­derge qoıatyn talabynyń joǵary bolýy óz jemisin berýde. Qasıetti Túrkistan topyraǵynda dúnıege kelgen azamattyń týyndy­larynda jýsan ısi burqyraǵan uly dalaǵa degen saǵynyshtyń, súıis­pen­shiliktiń sazynyń sezilýi kóp nárse­den habar berse kerek. Kerim­baı shy­ǵar­mashylyǵy týraly sóz qozǵal­ǵanda áriptesteri onyń, ásirese, sýreti saqtalmaǵan tarıhı tulǵalar beınesin somdaýdaǵy sheberligin atap aıtady. Bul oraıda sýretshi qalamynan týǵan Báıdibek baba portreti óte sátti týyn­dy ekendigi talas týdyrmasa kerek. Qyryq jylǵa jýyq ǵylymı-pedagogıkalyq, tvorchestvolyq jáne basshylyq qyzmet atqaryp kele jatqan Kerimbaı Qystaýbaev kórkemóner salasynda birqatar daryn­dy mamandar daıarlap shyǵar­dy jáne bul baǵyttaǵy izdenisterin odan ári jetildire túsýde. Onyń sheberlik shyńyna baýlyǵan shákirt­teri halyq­aralyq, respýb­lıka­lyq konkýrstar­dyń júldesin ıelenýde. Memleket basshysy bıyl­ǵy “Jańa onjyldyq ­­– jańa ekonomıkalyq órleý ­­­– Qazaq­stannyń jańa múmkin­dikteri” atty qazaqstandyqtarǵa Joldaýynda “Eń basty qundy­lyǵy­myz ­­– Otanymyz, Táýelsiz Qazaq­stan”, dep atap aıtqan bolatyn. Al, sol týǵan elimizdiń keleshegi ­­– jas urpaqtyń ulttyq ónerdi órken­detýge súbeli úles qosyp, shyǵarmashylyq qabiletin, izdenisin arttyrýynyń mańyzy zor. Ustaz tujyrymy da osy. Baqyt BALǴARINA, Almaty..