Qum kóshkini

Mańǵystaýdyń ekologııasy máz emes. Aral teńizine jaqyn ornalasqandyqtan tuzdy sor shóp-shalamǵa qonaqtap, sortańdanyp, shańdy daýyldan kóz ashýy sırek Beıneý aýdanynan bastap, túbekke dendeı kirgen adam tabıǵat úılesimdiligi buzylýynyń san kórinisine kýá bolady. Taý qumdardyń alyp ajdahadaı jyljyp ekinshi jerge qonys aýdarýy nemese keshe turǵan alyp qum tóbeniń búgin basqa jaǵynda ornalasýy úreıli-aq. Bul úreı tek bir sáttik sezim emes, rasynda arty tabıǵı apatqa soqtyrýy múmkin zardaptyń salqyn elesi...

Mańǵystaýdyń ekologııasy máz emes. Aral teńizine jaqyn ornalasqandyqtan tuzdy sor shóp-shalamǵa qonaqtap, sortańdanyp, shańdy daýyldan kóz ashýy sırek Beıneý aýdanynan bastap, túbekke dendeı kirgen adam tabıǵat úılesimdiligi buzylýynyń san kórinisine kýá bolady. Taý qumdardyń alyp ajdahadaı jyljyp ekinshi jerge qonys aýdarýy nemese keshe turǵan alyp qum tóbeniń búgin basqa jaǵynda ornalasýy úreıli-aq. Bul úreı tek bir sáttik sezim emes, rasynda arty tabıǵı apatqa soqtyrýy múmkin zardaptyń salqyn elesi...

Mańǵystaýda ótken ǵasyrdyń 80-90-shy jyldarynan bastap dabyl qaǵylyp, másele retinde kóterilgen jaıttyń biri – qum kóshkinderin toqtatý bolatyn. Bul baǵyttaǵy jumystar birneshe ret qolǵa alynyp, biraq ádettegi salǵyrttyǵymyzǵa saı sońy sıyr­quıymshaqtanyp, qumǵa sińgen sýdaı aıaqsyz qalý daǵdyǵa aınaldy. Mańǵystaý – ylǵaldylyq mólsheri jylyna 120-140 mm.-den aspaıtyn, eń jańbyrly degen jyldary ylǵaldylyq mólsheri ári ketkende 250 mm.-ge deıin ǵana jetetin shóldi ólke. Jaýyn-shashynnyń sırek bolýy keıde ondaǵan jyldarǵa sozylyp, kerisinshe kúnniń ystyqtyǵy jerdi qýyryp jiberedi. Onsyz da mardymsyz qyltıyp turǵan shóp ataýlynyń ǵumyry tym qysqa – mal aýzyna ilikkeni qut, qalǵany kúnge kúıip, qurt túsip toz-toz bolady. Osynshalyqty tozǵan jer barynsha jaralanǵysh, qara jerdi osyp turyp eki ret júrip ótken aýyr kóliktiń izine shóp óskenin kórý úshin 5-10 jyl kútýge týra keledi. Derekterge súıensek, 1930 jyldarǵa deıingi sanaqtarda 1 mln. 750 myń bas qoı men eshkige óris bolyp, qorasy myńǵyrǵan malǵa tolǵan ólkede aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa basa mán berilgen keńestik kezeńniń ózinde mal sany 1 mln.-ǵa jetken joq. Buǵan sebep – óndiristiń da­mýy, alýan tehnıkalardyń jerdiń astań-kesteńin shyǵara «oı­qastaýy». Qatty, tegistik jer­­ler aq shańnyń oınaǵyna aınal­sa, taǵdyry betinde ósken ósimdikter álemine tyǵyz baılanysty qum­dy aımaqtar aldyńǵy kezekte ózgeriske ushyrady.

Ejelgi teńiz shógindileriniń kóshýinen paıda bolǵan Mańǵys­taýdaǵy qum alaptary qyrda Qaraqum, Sam, Mataı qumdary, al, túbektiń oıynda ońtústik shy­ǵystan soltústik batysqa qa­raı sozylǵan Bostanqum, Túıesý, Saýysqan, Seńgirqum, Tyshqanqum, Qarynjaryq qumdary bolyp tizbekteledi. Sońǵy aıtylǵan qum alaptary 4 000 sharshy shaqyrymnan astam jerdi alyp jatyr. Áý bastan jergilikti tur­ǵyndar jal-jal shaǵyl qum men ondaǵy ósimdikter dúnıesin kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, otyn-sýy mardymsyz mezgilde bir túp butany syndyrýǵa jol bermegen Sam, Mataı qumdarynda jaǵdaı qalypty bolsa, qumdy bekitip tur­ǵan ósimdikteri joıylyp, kó­ship-qonǵan qumdary alańdatqan Qyzylqum, Túıesý, Bostanqum alaptary boldy. 1960-shy jyldardaǵy Mańǵystaý óńirine geologııalyq barlaý jumystarynyń bastalýy, jumysshy kentteriniń paıda bolýy sýy tapshy dalada qum baýyryndaǵy jerasty sýlaryna «qol salýǵa» májbúr etti. Tur­ǵyndary kóbeıip, óndirisi damy­ǵan Jańaózen qalasyn sýmen qamtamasyz etý keıin Qıǵashtan tartylǵan sý qubyry arqyly júzege asyrylǵanmen, belgili bir kólemde áli jerasty sýlaryna tá­ýeldilik bar. Jarty ǵasyrdan astam ýaqyt, ıaǵnı 55 jyl boıy Ushtaǵan aýyly ornalasqan Bostanqum betinen sorylǵan sý Jańaózen qalasyna aıdalýda. Munyń zardabyn ushtaǵandyqtar, jeke sharýa qojalyqtary tartýdaı-aq tartyp keledi. Aýylda burynǵy kolhoz or­ny túgeldeı qum astynda qaldy, tek keıbir jel úrgen jerlerde úılerdiń irgetasy men qudyqtardyń áıkelderi qaraýytady. Al Senek aýyly ornalasqan Túıesý qumynda sý deńgeıi 12-15 metrge deıin tómendep, 47,5 sharshy shaqyrym jerden qyltanaq tabý qıynǵa aınaldy, eski mektep, ınternat ǵımarattary men birneshe turǵyn úılerdi qum búrkedi. Bozashy dalasynyń ońtústik batysyna taman, shyǵystan batysqa qaraı sozylyp jatqan eni 5-10, uzyndyǵy 35-40 shaqyrymdaı Qyzylqum shaǵyly ıektegen Tushyqudyqtyń da qumnan kórgen quqaıy az emes. Aýyldan jarty shaqyrymdaı qa­shyqtyqtaǵy Aıdar ıshan qo­rymy qum astynda qalyp, urpaqtar ata-baba basyna qaıtadan qumnan asyra uzartyp belgi soǵyp álek. Sońǵy úlgide salynǵan aqshańqan aýyl Tushyqudyqtyń sánin jal-jal qumdar buzyp barady. Osy Túıesý, Qyzylqum, Bostanqum alaptarynda 200 sharshy shaqyrym jer shaǵylǵa aınalǵan, naqtyraq aıtsaq paıdalanýǵa jaramsyz. Málimetter álemde árbir saǵat saıyn 7 sharshy shaqyrym jerdiń shólge aınalatyndyǵyn aıtady, bul qurlyqtyń 43 paıyzyn adam turyp, tirshilik etýge qolaısyz qalypqa túsirgen. Tolassyz jań­byrdan túsken sý jerge sińip ózdi­ginen molaıyp otyratyn múmkindigi joq nemese taýdan aqqan ózen-bulaǵy taǵy joq óńir tabanyna mıllıondaǵan jyldar boıy jınaqtalǵan sý qory úzdiksiz soryp alý saldarynan endi onshaqty jyldan soń sarqylýy bek múmkin. Sonda Mańǵystaýda kóz aldymyzda, óz qolymyzben shól jasaý qanshalyqty qajet? Qum kóshkinine soqtyratyn sebep – ósimdikterdiń joıylýy bolsa, ósimdikterdi joıa­tyn aldymen oǵan nár berip tur­ǵan jerasty sýlarynyń sorylýy, ekinshiden jergilikti tur­ǵyndardyń kúni keshege deıin qum ósimdikterin otyn retinde paıdalanýy, úshinshiden onsyz da azyp, jutańdana bastaǵan qumǵa mal jaıý. Atan túıeni ushyrarlyq óktem jeli bar Mańǵystaýda jelge ilese qutyrynatyn qumdy da­ýyl men qumdardyń kóshýi, aýyl-aımaqqa, ekologııaǵa tıgizip jatqan áseri týraly bilikti maman O.Toǵjanov, aýyl azamattary Q.Naýryzmaǵanbetov, S.Ábishev shyr-pyr bolyp úlkendi-kishili jıyn-jınalysta jaq jappaı másele kóterdi. Almatyǵa talaı ret baryp, ǵylymı negizde kómek surap qaqpaǵan esigi qalmaǵan aza­mattardyń qolqasyn Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Geo­grafııa ınstıtýty qabyldap, qum­dy quryqtaýǵa qyzyǵýshylyq tanytty. 2003 jyldan bas­tap atalmysh ınstıtýt Keńes Oda­ǵyndaǵy jalǵyz ǵylymı oryn bolǵan Túrkimenstandaǵy Shól ınstıtýtynyń, ózge de ǵalym-mamandardy qatystyra otyryp, joba jasaqtady. Geografııalyq ınstıtýt Senekte 300 ga. jerge ja­syl beldeý ornatty, 2007 jyly Ush­taǵanda qum toqtatý jumysyn bastap, úsh jyl boıy 530 ga. jerge butaly ósimdikter egýmen, fıtomelıorasııa jumystarymen aınalysty. Ne nársege de aldymen úrke qaraıtyn ádet pe, qorshaýlar salynysymen malynyń qamyn oılap narazy bolǵan jergilikti halyq keıinnen istiń nátıjeli bolýyna ózderi atsalysyp, jumyla kiristi. «Qum basyp qaldy!» dep atoılap alystan kómek shaqyrta berý de ońaı emes, sondyqtan jergilikti jigitter qum toqtatýdyń ǵylymı negizderin úırenip, óz betinshe áreket etýge kiristi. Osy maqsatta «Jasyl álem» MKK quryldy.

– Arnaıy jasaqtalǵan jylyjaıda ósirilgen jáne Qyzylorda, Shalqar óńirlerinen ákelingen sekseýil, jyńǵyl, seleý, júzgen, shaǵyr, qııaq túrleri, Sam qumynan ákelingen qoıansúıek álek salǵan qumdarǵa otyrǵyzyldy. Jer qaba­tynyń tómengi betinde ornalasqan ylǵalǵa jetkenshe qoldan sýary­lyp, maldyń otap ketýinen saqtaý úshin orasan kúsh jumsaldy. Te­mir sharbaqtar salynyp, qumǵa tosqaýyl úshin qajetti qamys ósi­rýdi qolǵa aldyq. Jyl saıy­n ár qum alabynda 100 ga. jerdi qalpyna keltirýdi josparlap otyrmyz. Búginge deıin jasalǵan sharýalar az emes, biraq aldaǵy jumystar budan da aýqymdy, ári kúrdeli. Bıiktigi 70-80 metrlik qum tóbeler aýnap qonyp júrgen shóldi aımaqta qolǵa alǵan jumystarymyzdyń 60-70 paıyzy oń nátıje beredi, otyrǵyzǵan ósimdikterdi qum basyp qalǵan kezder de boldy, – deıdi «Jasyl álemniń» basshysy Q.Mátikov. Bes jyldyq tarıhynda tájirıbe jınap, qum toqtaýǵa bilek sybana kirisip, biraz asaý qumdy butaly ósimdiktermen «bekitip-tusap» tastaǵan mekemege arabtyń áıgili «ál-Jazırasy» kelip, qazaqtardyń is-tájirıbesin arab dalasynyń qumdaryn aýyzdyqtaý úshin «arqalap» ketipti. «Jasyl álemdikter» 70 adamdyq kúshpen adam balasy qolymen búldirgen qatelikti qalpyna keltirý úshin qum arasynda qarbalasa qyzmet etýde. Qum astynda qalý qaýpi tón­gen aýyldyń turǵyndary – tu­shyqudyqtyq A.Jumaqalı Geo­grafııa ınstıtýty ujymyna, Se­nektiń turǵyny Sh.Jarıev «Ja­syl álem» MKK qyzmetine alǵysyn jetkizdi. Al Ushtaǵan aýylynan K.Túgelov Jańaózenge sý aıdaý­dy toqtatý qajettigin, óndiristik mekemelerden aýyldyq jerlerge eshqandaı paıda joqtyǵyn, olarǵa qajetti sý kózderin basqa jerlerden izdeýi qajettigin ashyna aıtty.

Rasynda tabıǵattyń bulaısha «naýqas­tanýynyń», ıaǵnı ózindik úılesimdiligin joıyp, azyp-tozýynyń qunykeri – adamdar. Búginin ǵana oılaǵan ashkózdik, tabı­ǵatqa sheti men shegi joq jansyz dúnıe retinde qarap, aıaýsyz talapaılaǵan qatygezdik osy jaǵdaıǵa soqtyrdy. Aqy­ry ne bolaryn aldaǵy ýaqyt kórsetedi...

Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,

«Egemen Qazaqstan».

Mańǵystaý oblysy.