EKSPO-2017: ındýstrııalyq tóńkeriske bir qadam

EKSPO-2017 kórmesine qatysty úlken jańalyq – 105 kompanııa qatysqan halyq­­­­aralyq baıqaýda AQSh sáýletshileri usynǵan joba eń úzdik bolyp tanyldy. Kórme keshe­­ni­­niń eń úzdik eskız-ıdeıasyna arnalǵan baıqaýdyń jeńim­­­pazy - Adrian Smith+Gordon Gill Architecture kompanııasy.

EKSPO-2017 kórmesine qatysty úlken jańalyq – 105 kompanııa qatysqan halyq­­­­aralyq baıqaýda AQSh sáýletshileri usynǵan joba eń úzdik bolyp tanyldy. Kórme keshe­­ni­­niń eń úzdik eskız-ıdeıasyna arnalǵan baıqaýdyń jeńim­­­pazy - Adrian Smith+Gordon Gill Architecture kompanııasy.

Amerıkalyq sáýletshilerdiń jobalaý­ynsha, kórmelik ǵımarattar álemdegi eń úzdik fýtýrıstik pishinmen salynbaq. Al, EKSPO-qalashyqtyń dál ortasyndaǵy pavılondy «Elbasy» dep ataýǵa bolady. «Bul bıosferany men «Nazarbaevtyń ǵylymı zertteýleri» dep ataýǵa usynys jasadym. Sizderde «Elbasy» degen termın bar eken, bul sferany Elbasynyń qurmetine osylaı ataýǵa bolady. Ol búkil adamzatty bir qaýymdastyqqa biriktiretin jańa adamzat násiliniń sımvolyna aınalýy múmkin. Sebebi, biz bárimiz osy ǵalamsharda bir-birimizben tatýlyq pen úılesimdilikte ómir súremiz. Bul – keleshekke jasalatyn keremet saıahat bolmaq», dedi baıqaýdyń qorytyndysyna oraı ótken jıynda belgili ekonomıst, «Úshinshi ónerkásiptik tóńkeris» atty eńbektiń avtory Djeremı Rıfkın.

Amerıkalyqtardyń jobasy nesimen úzdik shyqty?

Astanadaǵy «Rıksos» qonaq úıindegi basqosýda «Astana EKSPO-2017» UK» AQ-tyń basqarma tóraǵasy Talǵat Erme­­­­­­­gııa­ev jeńimpaz kompanııanyń jobasynda uıym­­­­dastyrýshylar qoıǵan barlyq negiz­gi talaptar eskerilgenin atap ótti. Olar: turaqty damý, syrtqy kórinisi, qala sáý­le­timen organıkalyq jaǵynan úılesimi jáne úshinshi ındýstrııaldyq tóńkeristiń bes elementi.

Al, amerıkalyq sáýletshilerdiń jobasy qaı jaǵynan úzdik shyqty? Birinshiden, jańashyldyǵy. Bir qaraǵanda syzbadaǵydaı ǵımarattardy Gollıvýdtyń qııal-ǵajaıyp fılmderinen ǵana kórýge bolady. Adam tańǵalarlyqtaı nysandardy beınebir jat ǵalamsharlyqtardy qarsy alýǵa salatyn sııaqtymyz. О́ıtkeni, fýtýrıstik formadaǵy mundaı pavılondar álemniń eshbir elinde joq, tipti bolmaýy da múmkin. Ekinshiden, EKSPO-qalashyq tutastaı ózin-ózi jaryqpen, jylýmen qamtamasyz etedi. Ol úshin sáýletshiler jobalaǵandaı, ǵımarattardyń shatyryna Kún batareıalary qoıylady. Ortalyq keshenniń aldyna da, qalashyqtyń aýmaǵyn boılaı da jel týrbınalary ornatylady. Sonymen qatar, ǵımarattar da, ınfraqurylym aınalasyndaǵy nysandar da energııa tıimdiligi tujyrymdamasyna sáıkes etip salynady. «EKSPO-keshenniń kósheleri jelden, Kúnnen qýat alatyndaı pishinde jobalanǵan. Bizdiń oıymyzsha, óte tıimdi elektr qýatyna qol jetkizýge bolady», dep oı bólisti jobanyń qupııasymen Adrian Smith+Gordon Gill Architecture kompanııasynyń ókili Robert Forest. Onyń aıtýynsha, qalashyqta «aqyldy» kólik júıesi iske qosylyp, elektromobılder qaıta qalpyna keletin energııamen qorektenedi. Bul – aýany, tabıǵatty lastaıtyn eshqandaı da qaldyqtar, zııandy óndirister bolmaıdy degen sóz.

Amerıkalyqtardyń jobasynyń úshinshi artyqshylyǵy – kórmeden keıin barlyq nysandardy ózgertýge, tolyqtaı paıdalanýǵa bolatyndyǵy. «EKSPO-qalashyqtyń Nazarbaev ýnıversıteti men medısınalyq klasterge jaqyn ornalasqanyn eskere otyryp, biz nysandardy basqa maqsattarǵa paıdalana alamyz. Máselen, bul aýmaq balabaqsha, mektep, zerthanalar, stýdentter men oqytýshylardyń turǵyn-jaılary ornalasatyn stýdentter qalashyǵyna aınalýy múmkin. Sonymen birge, birqatar ǵı­marattar Mádenıet jáne aqparat mınıstr­­ligine beriledi», dedi atalǵan basqosý­da «Astana EKSPO-2017» UK» AQ-tyń bas sáýletshisi Aıdar Marat. Kórme-keshen­nen bólek, bul aýmaqta saıabaqtar, tur­ǵyn úıler, bıznes ortalyqtary, 10 myń av­to­kólik syıatyn alyp avtoturaq salyn­baqshy.

Jeńimpazdyń jobalary jáne Astanadaǵy EKSPO-qalashyq

EKSPO-qalashyq jobalarynyń baı­qaý­ynda basqalardy shań qaptyrǵan jeńim­paz jóninde birer sóz. Adrian Smith+Gordon Gill Architecture – álemdik deńgeı­degi je­tek­shi, tanymal jáne táji­­rıbeli sáýlet­tik kompanııalardyń biri. Ol Dýbaı­daǵy (BAÁ) «Býrdj Halıfa», Djıd­daǵy (Saýd Arabııasy) álemdegi eń bıik ǵımarat – «Kıngdom Taýer­di» jobalaǵan. Kompanııanyń portfolıosynda qalpyna keletin energııa jáne «jasyl qurylys» tehnologııalaryn qoldaný baǵytynda birqatar jobalar bar. Oǵan mysal, Qytaıdyń Gýanchjoý qalasyndaǵy Pearl River – energııany tutynýdan góri kóbirek óndiretin álemdegi tuńǵysh energııalyq kók tiregen ǵımarat, Dýbaıdaǵy Verde rezıdensııasy (bul ózin-ózi 90 paıyz elektr energııa­symen qamtamasyz etetin ornyqty aýdandy damytýdyń alǵashqy tujyrymdamasy), AQSh-taǵy Chıkago qalasynyń ortalyq bóligin de karbonızasııalaý jospary, Mýbadala kompanııasynyń belgili turaqty qala jobasy – Masdar Sıtı kompanııasynyń shtab-páteri ǵımaraty. Sondaı-aq, Adrian Smith+Gordon Gill Architecture iri qala qurylysy baǵytynda Qytaıdaǵy Tıanfý jáne Chengdý ekologııalyq qalalaryn turǵyzyp jatyr.

Astanadaǵy kórmege qaıta oralaıyq. Alyp qurylystyń aýqymdy kólemin kózge elestetý úshin amerıkalyq sáýletshilerdiń jobasyna tereńirek úńileıik. EKSPO-qalashyqtyń jalpy aýdany – 173,4 gektardy quraıdy. Sonyń ishindegi 25 gektary – kórme kesheniniń ózine tıesili, al 148 gektaryna turǵyn úıler, áleýmettik-mádenı, bilim berý jáne densaýlyq saqtaý nysandary, saýda jáne oıyn-saýyq ortalyqtary, saıabaqtar, jelekjoldar salynady. EKSPO-qalashyq Esil aýdanyndaǵy Qabanbaı batyr, Hýseın ben Talal, Oryn­bor jáne Rysqulov kósheleriniń shar­shysynda boı kóteredi. EKSPO-qala­shyq­tyń «júregi», kórmeniń sımvoly «Báı­terek» monýmentimen jáne Nazarbaev ýnıversıtetimen tikeleı baılanysqan «Qazaqstan» pavılony bolmaq. Sheteldik sáýletshilerdiń jobalaýynsha, jalpy dıametri 150 metrdi quraıtyn sfera 3 qabattan turady. Jalpy aýdany 24 myń sharshy metrge salynatyn ǵımarattyń ózi elektr qýatyn óte tıimdi paıdalanýdy pash etedi. EKSPO-nyń «júregin» jan-jaǵynan halyqaralyq, taqyryptyq jáne korporatıvtik pavılondar qorshap turmaq.

«Energııa álemi», «Tirshilikke arnalǵan energııa», «Barshaǵa arnalǵan energııa», «Meniń bolashaq energııam» atty taqy­ryptyq pavılondarynyń árbireýi shamamen 4 myń sharshy metrge ornalasady, olardyń jalpy aýdany 16 myń sharshy metrdi quraıdy. Halyqaralyq pavılondardyń úlesine 95 myń sharshy metr jer bólingen. Iаǵnı, EKSPO-2017 kórmesine qatysatyn 100-den astam memleketter óz pavılondaryn usyna alady. Sondaı-aq, 9 myń sharshy metrdi ıele­netin korporatıvtik pavılondarda kórmeniń demeýshileri men seriktesteriniń kommersııalyq usynystary qoıylady. 14 myń sharshy metr О́ner ortalyǵyna bólingen. Bul – EKSPO-2017-niń mádenı, oıyn-saýyq baǵdarlamasyna arnalǵan alań. Sonymen birge, balamaly energııanyń úzdik tájirıbelerin jurtqa kórsetetin Úzdik tájirıbeler aımaǵy men jıyndar óte­tin Kongress-ortalyqqa da arnaıy jer bólingen.

«Tańdap alynǵan formanyń ózi bul ǵımarattardyń tıimdiliginen habar berip tur, – deıdi Robert Forest. – Kórme-keshen­niń ózi qozǵalystaǵy sýdyń, jeldiń, Kúnniń beınesin beredi. Biz bul jobanyń biregeı bolýyna erekshe nazar aýdardyq. Máselen, ǵımarattardyń ózi energııa men jylýdy óndirip, bir jerge jınaqtaıdy. Jylýdy jer astynda saqtaıtyn arnaıy bólmeler bolady. Sol bólmelerdegi jylýdy qajetti jerlerge jiberetin júıe iske qosylady». Adrian Smith+Gordon Gill Architecture kompanııasynyń ókiliniń aıtýynsha, EKSPO-qalashyqtyń kósheleri Astanadaǵydaı parallel ornalaspaǵan. Iаǵnı, Kún sáýlesinen elektr qýatyn óndiretin ǵımarattardyń shatyry ońtús­­­­tikke, al jeldiń kúshinen energııa óndiretin qondyrǵylar soltústikke qaratyp ornatylady. Eń bastysy, elektr energııasyn jınaqtaıtyn júıe úzdiksiz jumys isteıdi.

Aıta ketelik, EKSPO-2017 kórme ke­she­­niniń qurylysy 2014 jyldyń II toq­sanynda bastalady da, 2016 jyly tolyqtaı aıaqtalady. «Búgingi kúni biz kórme keshenniń tirkeý qujattaryn quzyrly memlekettik organdarǵa jiberdik. Maǵan jetken aqparat boıynsha, ol qazir QR Prezıdenti Ákimshi­liginiń qaraýynda kóri­nedi. Odan ári, ol 29-shy qazanda memlekettik komıssııanyń maquldaýyna joldanady. Sodan soń, biz bul jobany Halyqaralyq kórme bıýrosynyń nazaryna usynamyz», dedi Talǵat Ermegııaev.

EKSPO-2017 kórmesi ındýstrııany órkendetedi

EKSPO-2017-niń elimizge ákeletin paı­dasy kóp. Sonyń biri – otandyq qury­­­lys ındýstrııasy qarqyn alady. «Astana EKSPO-2017» UK» AQ-tyń bas­­­shy­ly­ǵynyń paıymdaýynsha, EKSPO-2017 jobasy otandyq ónerkásiptiń jańa salalaryn damytatyn katalızatordyń rólin atqarady. Eń bastysy, kórme keshenin salýda álemdik sáýletshilerdiń tájirıbesin úırenip, jańa jumys oryndaryn ashamyz. Bul qurylystyń negizgi paıdasy – otandyq qurylys materıaldaryn qoldanamyz. Eger de oǵan qajetti materıaldar Qazaqstanda shyǵarylmaıtyn bolsa, onda tıisti óndiris oryndary ashylady, ıaǵnı, elimizdiń qurylys ındýstrııa­sy odan ári damıdy. «Qurylysty tıimdi jolmen júrgizý úshin jergilikti jerde shyǵarylǵan materıaldardy qoldanǵanymyz jón. Sondyqtan, múmkindiginshe biz qazaqstandyq materıaldardy paıdalanamyz, al qandaı da bir qajetti komponent bolmaı qalsa, onda ony ımporttaımyz. Biraq, kórmeniń maqsattarynyń biri – ónerkásiptiń, sonyń ishinde qurylys ındýstrııasynyń jańa salalaryn damytýǵa serpin berý. Sondyqtan, Qazaqstanda shyǵarýǵa bolatyn materıaldardyń óndirisin jergilikti jerden ashamyz», dedi R.Forest.

Máselen, ǵımarattarǵa qajetti mate­rıal­dyń biri – shyny. Al, Saryarqanyń 40 gra­dýs aıazyna shydaıtyn shynyny qaıdan alamyz? Robert Forestiń aıtýynsha, jobalaýshy kompanııa mundaı asa mańyzdy máselege erekshe kóńil bólgen. «Mundaı temperatýraǵa shydaıtyn shynyny jergilikti zaýyttardyń birine tapsyryspen jasatamyz. Ol ári qatty aıazǵa synbaıtyn, ári Kúnniń sáýlesin jaqsy ótkizetin bolýy kerek», deıdi amerıkalyq sáýletshi. Alaıda, bizdiń qurylysqa qajetti óndiristerimizdi damytýǵa azǵantaı ýaqyt qalǵany ras. Sondyqtan, sheteldik mamandar ýaqyttyń tyǵyzdyǵyn eskere otyryp, qurastyratyn óndiristi qolǵa almaqshy. Iаǵnı, qurylysqa qajetti materıaldar óndiriletin jerinde (shetelde) óńdelip, Qazaqstanda qurastyrylady.

EKSPO bizge ne beredi?

Amerıkalyq ekonomıst, Ekonomıkalyq úrdisterdi zertteý qorynyń jetekshisi Djeremı Rıfkınniń pikirinshe, álemde alǵash ret úshinshi ındýstrııalyq tóńke­ristiń tujyrymdamasy Qazaqstanda iske asyrylady. Onyń aıtýynsha, EKSPO-2017, bul oıyn-saýyqqa arnal­­ǵan joba emes, kerisinshe, Nazarbaev ýnı­versıtetimen biriktiriletin úshinshi ındýstrııalyq tóńkeristiń bir bólshegi.

«EKSPO-nyń ıdeıasyn júzege asyrý Astanada «bıosfera jazyǵyn» qalyp­tastyrýǵa múmkindik beredi, – dedi Astanadaǵy basqosýda Úshin­shi ındýs­trııalyq tóńkeris tujyrym­­da­­­­masynyń avtory. – Áıgili sılıkon jazyǵy – bul ǵylymı jáne kásipkerlik mashyqtardyń jıyntyǵy, jańalyq engizýdiń alańy, biraq ol da úshinshi ındýstrııalyq tóńkeristiń bir bólshegi. Adamzat balasy endi «bıosfera jazyǵyn» qurýdy oılastyrýy kerek. Al, bıosferalyq zertteýler – ǵylymdaǵy tyń baǵyttyń biri. Qazaqstan osy bıosferalyq zertteýlerdi júrgizetin halyqaralyq ortalyqqa aınala alady. Biz qazir Qazaqstanda qolǵa alyp jatqan sharýalardyń barlyǵy búkil ǵalamshardyń jol kartasy bolýy múmkin. Sózdiń toq-eteri, Astanada ótetin EKSPO-2017 kórmesi Úshinshi ındýstrııalyq tóńkeristiń barlyq negizderin qalyptastyratynyna senimdimin».

Adrian Smith+Gordon Gill Architecture kompanııasynyń ókili Robert Forestiń paıymdaýynsha, EKSPO-2017 kórmesi Qazaqstanda alyp ınnovasııalyq ortany qalyptastyrady.

«Atap aıtarlyǵy, kórmeden keıin Qazaq­stannyń bas qalasyna kózge kórinerlik alyp sáýlet keshenimen qatar, jańa ınnovasııalyq áleýet muraǵa qalady. Iаǵnı, Astana qorshaǵan ortaǵa qaýipsiz turaqty energetıkany damytýdaǵy álemdik kóshbasshy qalaǵa aınalady. Bul jetistik qarqyndy túrde damyp kele jatqan Qazaqstandy álemdegi «jasyl» baǵytta jyljıtyn birden-bir memleket retinde kórsetedi», deıdi ol.

Al, qazaqstandyqtardyń EKSPO-2017-ge artatyn úmiti, senimi budan da zor. Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstri Nurlan Qapparov bul ulttyq joba barlyq jaǵynan da tıimdi bolady degen ustanymda. «EKSPO-qalashyq ózine qajetti mólsherden kóbirek elektr qýatyn óndirip, onyń artyǵyn qalalyq elektr jelisine beredi, – deıdi Nurlan Jambyluly. – Eger de belgilengen kılovatt qýattyń qarjylyq shyǵyndaryna qarasaq, balamaly energııa dástúrli energııa­dan qymbatyraq. Jel energııasy kómirmen shamalas, al Kún energııasy birjarym esege qymbat. Biraq, joba ózine jumsalǵan shyǵyndy ótegennen keıin energııanyń quny qandaı bolady? Mysaly, kómir stansasy men jel qondyrǵysyn salystyraıyq. Árıne, balamaly energııa is júzinde tegin bolady. Eger aldaǵy 30 jyldyq kezeńdi alatyn bolsaq, onda qaıta qalpyna keletin energııa kózderi gaz jáne kómir stansalaryna qaraǵanda óte arzan energııa beretini sózsiz. Mysaly, kómir, gaz, atomnan energııa óndirý úshin qanshama shyǵyn ketedi: qarjylyq shyǵyn, otynnyń quny, ony tasymaldaý, elektr qýatyn tasymaldaý, aýaǵa taralǵan zııandy zattarǵa tólem tóleý jáne t.b. Al, qalpyna keletin energııanyń bir ǵana komponenti bar. Ol – qarjylyq shyǵyndar. 100 megavattyq Kún energııasyn óndiretin fermany 5-aq adam ustaı alady».

«Eger de qandaı bir tıimdiligi bolmasa, EKSPO-ny ótkizýge álemdegi memleketter beker talaspaıdy ǵoı, – deıdi «Astana EKSPO-2017» Ulttyq kompanııasy» AQ-tyń basqarma tóraǵasy Talǵat Ermegııaev. – Birinshiden, bul shara bizdiń ekonomıkalyq-áleýmettik jaǵdaıymyzǵa úlken serpilis beredi. Qalaısha? Máselen, shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi mıllıondaǵan qonaqtarǵa qyzmet kórsetedi. Bireýler dámdi as pisirse, ekinshi bireýler kıim-keshek tigedi. Sondaı-aq, alyp qurylysqa qanshama adam jumysqa tartylady. Meniń oıymsha, kem degende 10 myń adamǵa jańa jumys oryndary paıda bolady. Týrızmnen túsetin tabys óz aldyna. Ári kórmeni tamashalaýǵa, ári demalysqa kelgen sheteldik týrıster biraz aqshasyn qaldyryp ketedi. Sondaı-aq, kórme aıaqtalǵan soń, birqatar turǵyn úılerdi, keńselerdi satatyn bolamyz. Tizbeleı bir­sek, bul kórmeniń tıimdi tustary óte kóp».

«EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi – Qazaqstandy kúlli álemge qarqyndy damýǵa umtylǵan qazirgi zamanǵy memleket retinde tanytady. Nazarbaev ýnı­ver­sıtetimen bir­­­tu­tas tujyrymmen salynatyn EKSPO-qala­shyq Astanada álemdik deńgeıdegi ǵy­lymı-zertteý ortalyqtaryn ashýǵa zor múm­kindikter beredi», deıdi Germanııanyń Qa­zaqstandaǵy elshisi, doktor Gıdo Hers.

Tańatar TABYNULY.

ASTANA.