Aqyndyq aryn, daýsyz daryn

1970 jyl. Almaty. Tamyz. Qazaq memlekettik ýnıversıteti. Jýrnalıstıka fakýltetiniń baspasóz kabınetinde shamamen seksen shaqty ul men qyz otyr. Bular – emtıhandardan súrinbeı ótip, konkýrsqa jetkender. Endi, mine, qabyldaý komıssııasynyń usynysy boıynsha shyǵarylatyn rektor buıryǵyn tyńdaǵaly jınalǵan. Sol seksen shaqty ul-qyzdyń elýiniń baǵy janǵaly tur. Júrek shirkin lúp-lúp soǵady. Mine, dekan da kirdi. Ataqty Taýman Amandosov. Qarshyǵa janarly, susty kisi. Konkýrstan ótip, stýdent qataryna qabyldanǵan adamnyń famılııasyn ataıdy, ornynan turǵyzyp betine bir qaraıdy da qoıady. Quttyqtamaıdy da. Kelesige kóshedi. Tek bir famılııaǵa kelgende óıtpedi. «Amanjolov» degende dembelshe deneli qaratory bala jigit kóterile bergen. «Al, qutty bolsyn. Qalaı, ádilet bar ma eken?» dedi dekan. «Bar eken, aǵa!», dedi jańaǵy jigit. Eki beti alaburtyp, tolqyp ketti. Ań-tań qalyp biz otyrmyz.

1970 jyl. Almaty. Tamyz. Qazaq memlekettik ýnıversıteti. Jýrnalıstıka fakýltetiniń baspasóz kabınetinde shamamen seksen shaqty ul men qyz otyr. Bular – emtıhandardan súrinbeı ótip, konkýrsqa jetkender. Endi, mine, qabyldaý komıssııasynyń usynysy boıynsha shyǵarylatyn rektor buıryǵyn tyńdaǵaly jınalǵan. Sol seksen shaqty ul-qyzdyń elýiniń baǵy janǵaly tur. Júrek shirkin lúp-lúp soǵady. Mine, dekan da kirdi. Ataqty Taýman Amandosov. Qarshyǵa janarly, susty kisi. Konkýrstan ótip, stýdent qataryna qabyldanǵan adamnyń famılııasyn ataıdy, ornynan turǵyzyp betine bir qaraıdy da qoıady. Quttyqtamaıdy da. Kelesige kóshedi. Tek bir famılııaǵa kelgende óıtpedi. «Amanjolov» degende dembelshe deneli qaratory bala jigit kóterile bergen. «Al, qutty bolsyn. Qalaı, ádilet bar ma eken?» dedi dekan. «Bar eken, aǵa!», dedi jańaǵy jigit. Eki beti alaburtyp, tolqyp ketti. Ań-tań qalyp biz otyrmyz. Dekan aǵamyz kelesi stýdenttiń famılııasyna birden kóshe salmaı, sol arada jańaǵy áńgimeniń jaıyn túsindirdi. Sóıtse, emtıhan kúnderinde myna jigitimiz komıssııa jumysyndaǵy birdeńege nazalanyp, sodan týra dekannyń kabınetine jetip barǵan eken. Barǵan eken de baıaǵy Ǵabeń jazatyn Aqannyń Naýan haziretke aıtatynyndaı etip, «Ádilet qaıda, ádilet?!» dep aıqaıǵa basqan eken. Jas bolsaq ta baıqaımyz ǵoı, dekanymyz bul áńgimeni ber jaǵynan ǵana kinálaǵandaı etip aıtqan sııaqty, ár jaǵynan bir túrli súısin­geni, tipti, aıyzy qanǵany ańǵarylyp turdy. Biz bárimiz de mektepten jańa shyqqan bala jigittiń batyldyǵyna, rýhynyń órligine tántilikpen qarap qaldyq. Oqý bastalǵanda birazǵa deıin onyń atyn ázildep «Ádilet» atandyrǵanymyz da esimizde.

Sol jigit qazaqtyń qazirgi qabyrǵaly qalamgeri Qorǵanbek Amanjol edi. Bertinde ol maǵan telefon soǵyp: «Men de kelip qaldym alpysqa, kitabymdy shyǵarǵaly jatyrmyn, alǵysóz jazyp bershi», dedi. «Qoı, saǵan qaıdaǵy alpys? Nemene, oıynshyq pa senderge alpys jas?» dep soqtyǵyp jatyrmyn dosyma. «Qaıdaǵyń ne? 2003 jyly sen jańa ǵana Aqparat mınıstri bolǵan alǵashqy kúnderińde maǵan elý jasyma quttyqtaý joldaǵan joq pa ediń? Sodan beri on jyl ótti. Elýge ondy qosqanda alpys bolatynyn bastyq basyńmen bilmeýshi me ediń óziń?» dep ol da esesin jibermeıdi.

Iá, sonymen bizdiń Qorǵash ta alpysqa kelipti. Zýlap bara jatqan ýaqyt. Qarap otyrsaq, kýrstasymyz, dosymyz bul jasqa jaqsy jetken eken. Jýrnalıstıkanyń aýdandyq, oblystyq gazetteriniń qaınaǵan qazanynda ábden pisip, Almatydaǵy múıizi qaraǵaıdaı talaı aqyn-jazýshynyń túsine kiretin «Juldyzdan» bir-aq shyqty, odan jańadan qurylǵan «Aýyl» gazetine baryp, pýblısıs­­tıkanyń kórigin laýlatty. Negi­zinen sol jyldardaǵy jazǵan-syzǵandarynan quralǵan «Zulmat pen ǵıbrat» degen kitaby – qazaq jýrnalıstıkasyndaǵy tamasha týyndylardyń biri, eren eńbek, sırek tabys. О́leń kitaptary da birinen keıin biri shyǵyp jatty.

«Bastan asyp barady qaryz degen, Arman bolyp qala ma Parıj degen» dep keletin bir óleńin oqyp, telefonmen: «Qorǵash, Parıjge barǵyń kelip júr me, nemene?» dedim. О́zi ań-tań. «Parıjge bar­ǵyń kelse, «Egemenge» jumysqa kel. Jolyńdy qalaıda bir túsi­rermiz», dedim. Bul 2007 jyldyń kúzi edi. Aqjoltaılyǵy ǵoı, bizdiń redaksııaǵa ornalasa salysymen birer aı ótkende meniń qurdasym Júrsin Erman aıdy aspanǵa shyǵaryp, dál sol Parıjde aıtys uıymdastyra qalsyn. Árı­ne, Qorǵanbek bardy ol aıtysqa. «Egemen Qazaqstannyń» Alma­tydaǵy bólimshesiniń jetekshisi qyzmetine kelisimen dosymnyń shyǵarmashylyqtaǵy jańa bir tynysy ashylyp sala berdi. Maqaladan maqalany, suhbattan suhbatty toǵytty deısiń kelip. Birinen biri ótedi. Álemniń talaı elinen reportajdar da joldady. Qazaqtyń qanshama asyl ul-qyzdarymen jan-júrekti jylytatyn áńgimeler jasady.

Qorǵanbek Amanjoldyń jýr­nalıstik eńbekterin oqyǵan adam avtordyń aqyn ekenin aǵyp turǵan tilinen de, oı oramdarynyń ishki yrǵaqtarǵa qurylyp keletin kerneýinen de, aıaqqa quıylǵan astaı bolyp tóńkerile qalatyn pishin-bitiminen de anyq ańǵarady. Ol óleńdi erte bastaǵan. «Alapa» degen qazaqtyń quıqaly da qunarly sózimen atalǵan jınaǵyndaǵy «Alǵashqy meniń óleńim» sol sátterdiń sýreti. Ýnıversıtette júrgende de Qorǵanbektiń talaı-talaı tamasha jyrlaryn tamsana oqyǵanymyz este. Tómengi kýrstardyń birinde jarııalanǵan óleńderiniń arasynan: «Shyn saǵynysh qaıǵymenen bir deıdi, Shyn baqyttar muńaıýmen gúl­deı­di», degen joldary áli jadymda.

Qorǵanbektiń jańa jınaǵy onyń qaı jaǵynan da kemeline kelgenin kórsetedi. Maǵjan máne­rimen josyltyp, Ilııas ekpinimen tógiltip túsirgen «Qanaı-Abylaı» poemasy onyń kámil aqyndyq tabysy deý­ge laıyqty týyndy. Aqyndyq arynǵa salyp, sol tustaǵy asa kúrdeli úderisterdi ońaılatyńqyrap jibergenine sál-pál keńshilikpen qarasaq, «Oljas» poemasy da asyl azamatty ardaqtaýdyń ádemi úlgisi. Bir qaraǵanda keıipker ómirin kezeń-kezeńimen jyr arqaýyna aınaldyra bergendeı de kórinetin «Biráli-dastan» – kóp adam bile bermeıtin ǵajap ǵumyrnama.

Kókshe óńirine, Zerendi je­rine barsańyz oıdym-oıdym orman­dardyń biriniń shetinen úlken taqtany kóresiz. Ol taqtaǵa bizdiń Qorǵanbektiń «Zerendi qara­ǵaılary» degen óleńi úlken áriptermen jazylǵan. «Osynaý baqı ǵumyrdyń, Jalǵasa bersin toılary. Umytpa jyryn ulyńnyń, Zerendi qaraǵaılary!» dep bitedi sol móldir jyr. Búginde Qorǵanbek aqynnyń jyrlary ózi ósken ólkege ǵana emes, búkil qazaq dalasyna da qadirli.

Saýytbek ABDRAHMANOV.

_________________________

MEZGIL ÁÝENDERI

Saǵynysh

О́mirge myna kelgende,

О́rilip meniń keýdemde.

О́rnegin salyp janyma,

Saǵynysh týdy bir demde.

Qyrkúıek aıy bolatyn,

Japyraq qaǵyp qanatyn.

Sábıdiń sazyn qyzyqtap,

Besigime meniń qonatyn.

Oranyp syrshyl saǵymǵa,

Saǵynysh týdy janymda.

Sútimen sińip anamnyń,

Sebezdep aqty qanymda.

Jóńkilgen nurdaı aǵynnyń,

Jolynan solaı tabyldym.

Jazylǵan, bálkim, peshenem:

Týa bir sala saǵyndym.

Bolsam da sábı náreste,

Bederlenipti-aý bári este.

Iilip kempirqosaqtaı,

Ańsarym turdy beleste.

Saǵyndym jazda, qysta da,

Talpynyp óstim nusqaǵa.

Tizilip ushqan kóktegi,

Kóp qaraýshy edim qusqa da.

Saǵyndym neni?

Bilmeımin.

Saryla kútip gúldeımin.

Ańqam bir kebe ańsaımyn,

Aıyn joǵaltqan túndeımin.

Asyǵyp árbir aq tańǵa,

Ańsadym qańtar, aqpanda.

Qobaljýym da kóp boldy,

Kele almaı, tegi, toqtamǵa.

Saǵynǵan nársem beımálim,

Saryla kútken jaıdamyn.

Beıdaýa jyldar kóp ótti,

Bildirmeı maǵan baılamyn.

Aspannan juldyz sanadym,

Sanamda – darııa, san aǵyn.

Saǵynyshymmen qaýsyrǵan,

Sabyltty meni ǵalamym.

Aptyǵyn baspas ańsar án,

Aıtyp men qalaı taýysa alam!?

Beımaza janym daýasyz,

Bitkendeı beıne bar sharam.

Saǵyndym áziz kóp jandy,

Baqıdy, dúnıe jalǵandy.

Beımálim jyr bop bulqynǵan,

Saǵyndym, bálkim, Maǵjandy.

Júrekte jandy ot qalaı!

Saǵyna berdim toqtamaı.

Saǵynyshymnan daryǵan,

Basyma qonǵan baq-talaı.

Qýanǵanymda da saǵyndym,

Tý alǵanymda da saǵyndym.

Aǵyl da tegil jylap bir,

Ýanǵanymda da saǵyndym.

Saǵynysh syımas kersenge,

Sabyrdy saılap berseń de.

Saıabyr tappas saltymmen,

Saǵynyp ólem – ólsem de.

Saǵynysh degen qalyń órt,

Meńdetken mııat dári dert.

Máńgilik sapar shaǵynda,

Rýhymdy meniń janyńa ert!

 

Meshitti ǵalam

Meshitti ǵalam týǵan úı,

Mekenim ediń tal besik.

Ertegi nazdy dýman kúı,

Erkelep óstik án keship.

Talqannyń dámi – tańdaıda,

Alasyz kóńil alqaǵan.

Alaqan taby – mańdaıda,

Qamqor qol qaqqan arqadan.

Aınalyp meni tolǵanar,

Aıqabaq jandar mol edi-aý.

Baýyrǵa búırek jalǵanar,

Baǵzynyń joly sol edi-aý.

Janardyń tógip jańbyryn,

О́ńimdeı beıbit ajarmen.

Balalyq dáýren bal kúnin,

Baqtym men ystyq nazarmen.

Kómeıdi talaı kúıdirdim,

Keptelgen tamshy jasymmen.

Janymnan meıir ıdirdim,

Júrekte janǵan jasynmen.

Buıyryp baqyt azdaǵan,

Perishte pákı kúıimde.

Meıirim ǵana mazdaǵan,

Meshitti ǵalam úıimde.

Qasıet tutar qaǵbamdaı,

Darytyp darqan ıman, ar,

Atyrdy desem aq tańdaı,

Allam da maǵan ılanar.

Men týǵan qutty qara orman:

Meshitti meniń ǵalamym,

О́shpeıtin jaryq – sanamnan,

Ushynda tildiń – kálámim.

Balalyq ótti, bas bildik,

Barqadar taptyq alańǵa.

Úzildi byrt-byrt jas kindik,

Baılanǵan sonaý ǵalamǵa.

Aldynan sol bir balanyń,

Ashady dúnıe aranyn.

Meshitti meniń ǵalamym,

Men seni qaıdan tabamyn?!

Men seni qaıdan tabamyn...

* * *

Bulqynyp aqqan bir bulaq,

Bolashaq jaqqa asyqqan.

Kóńilden kóktem nur qulap,

Boıda bir jiger tasytqan.

О́rteńge qaýlap gúldeıtin,

О́leńim úshin óris keń.

Talaıly jerde jebeıtin,

Tastama meni, perishtem!

О́rimin ózim órgesin,

О́mirge joq qoı narazy.

Aqıqat joly erge – syn,

Imanym bolar tarazy...

* * *

Alǵashqy kúnniń kúrkiri,

Esittim kenet únińdi.

Shym etip júrek birtúrli,

Saǵynǵandaımyn kimimdi?

Aıyryp tósin aspannyń,

Alystan sonaý aqtyń-aý.

Zor únge tolyp jas janyń,

Asyǵyp kele jattyń-aý.

Jaınatyp kóktiń reńin,

Jaltyldap shýaq oınady.

Shapaǵat súıip nur óńin,

Shattyǵyn dúnıe toılady.

Kúrkirep jetken kóktemim,

Kókjıekterden beri asyp,

Sirkirep jańbyr tókkeniń,

Syryma sulý jarasyp.

Syrt ta syrt qaqqan áınekten,

Ár tamshyń áıbát habarshyń.

Jyrymdy meniń sóıletken,

Jyldarǵa birge bararsyń.

Qorǵanbek AMANJOL.