Almaty qalasynda 1978 jylǵy qyrkúıek aıynda ótken medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy járdem jónindegi Halyqaralyq konferensııasynyń qatysýshylary qabyldaǵan Deklarasııa dúnıe- júziniń kóptegen elderinde densaýlyq saqtaý salasyn damytý baǵdarlamalaryna negiz boldy.
Deklarasııada halyq densaýlyǵyn saqtaýdaǵy mańyzdy máselelerdi sheshýge arnalǵan eń basym baǵyttar kórsetilgen. Bular – durys tamaqtaný, sapaly sýmen jabdyqtaý, ana men bala densaýlyǵyn saqtaý, ımmýndaýdy qamtamasyz etý, ınfeksııalyq jáne ınfeksııalyq emes aýrýlardyń aldyn alý.
Almaty qalasynda 1978 jylǵy qyrkúıek aıynda ótken medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy járdem jónindegi Halyqaralyq konferensııasynyń qatysýshylary qabyldaǵan Deklarasııa dúnıe- júziniń kóptegen elderinde densaýlyq saqtaý salasyn damytý baǵdarlamalaryna negiz boldy.
Deklarasııada halyq densaýlyǵyn saqtaýdaǵy mańyzdy máselelerdi sheshýge arnalǵan eń basym baǵyttar kórsetilgen. Bular – durys tamaqtaný, sapaly sýmen jabdyqtaý, ana men bala densaýlyǵyn saqtaý, ımmýndaýdy qamtamasyz etý, ınfeksııalyq jáne ınfeksııalyq emes aýrýlardyń aldyn alý.
Densaýlyq saqtaý salasynda jáne halyqtyń kúndelikti ómirinde salaýatty ómir salty men adamnyń óz densaýlyǵyna degen jaýapkershilik qaǵıdaty basty maqsatqa aınalýy tıis.
Adamdardyń densaýlyǵyn qorǵaýdaǵy utymdy joldardy izdeýde aldyn alý (profılaktıkalyq baǵyttylyq) strategııasy óte tıimdi bolyp otyr.
Elbasynyń Qazaqstan halqyna jyl saıynǵy joldaýlarynda ólim-jitim deńgeıin tómendetý, týý sany men ómir súrý uzaqtyǵyn arttyrý, demografııalyq kórsetkishterdi jaqsartý mindetteri qoıylady. Memlekettik mańyzdy mindetterdiń qataryna sanıtarlyq-epıdemıologııalyq ahýaldy ary qaraı turaqtandyrý jáne qoǵamdyq densaýlyqty jaqsartý mindeti jatqyzyldy.
Alǵa qoıylǵan mindetterdi sheshý Qazaqstan Respýblıkasynyń densaýlyq saqtaý salasyn damytýdyń 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan «Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasynda kózdelgen. Baǵdarlamany iske asyrý densaýlyq saqtaýda profılaktıkalyq baǵyttylyqty qamtamasyz etý boıynsha kóptegen is-sharalar tizbesin qarastyrady.
Halyq arasyndaǵy aýrýlardyń aldyn alýda medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy járdem uıymdary men memlekettik sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qyzmet negizgi ról atqarady.
Aýrýlardyń bastapqy profılaktıka júıesi densaýlyq saqtaý uıymdarynyń vedomstvoaralyq ózara tyǵyz is-qımylyn kózdeıdi jáne negizgi úsh qaǵıdattan turady.
«Densaýlyq jáne ómir súrý jaǵdaılary» degen birinshi qaǵıdat – durys jáne qaýipsiz tamaqtaný, balalar men jasóspirimderdiń densaýlyǵyn saqtaýdy qamtamasyz etý, qaýipsiz sýmen jabdyqtaý negizinde aýyz sýdyń kepildik berilgen sapasy.
«Salamatty ómir salty» degen ekinshi qaǵıdat – zııandy ádetterden bas tarý, deneshynyqtyrý men sportty damytý, temeki tartýdyń, alkogoldik jáne ártúrli energetıkalyq sýsyndardy paıdalanýdyń, narkotıkterdiń zııandyǵy týraly halyqqa keńinen aqparat berý negizinde jeke gıgıenany saqtaý, sondaı-aq ınfeksııalyq aýrýlardyń, ásirese, áleýmettik-ekonomıkalyq mańyzy bar aýrýlar retinde VICh, týberkýlez, jynys joldary arqyly beriletin ınfeksııalardyń aldyn alý sharalaryn saqtaý.
«Aldyn alý» degen úshinshi qaǵıdat – tıisti eńbek jaǵdaılaryn jasaý, halyq arasynda profılaktıkalyq medısınalyq tekserýlerdi uıymdastyrý, kásiptik aýrýlardyń damý qaýpi bar kontıngentterdi dıspanserızasııalaý, halyqty zamanaýı vaksınalarmen keńinen ımmýndaý.
Medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy járdem densaýlyq saqtaý júıesiniń basty bóligi bola otyryp, halyq densaýlyq kórsetkishterin sapa jaǵynan jaqsartýda basty ról atqarady. Emdeý-profılaktıkalyq uıymdardyń qyzmetine, negizinen, jeke profılaktıka sharalary, ıaǵnı profılaktıkalyq tekserýler kezinde turǵyndardaǵy aýrýlardyń erte satysyn anyqtaý, dıspanserızasııalaý, ımmýndaý, halyqqa aqparat berýdi arttyrý kiredi.
Qazirgi tańda elimizde tamaq ónimderiniń shıkizat alý, shyǵarý, tasymaldaý, satý, ımporttaý satylaryndaǵy qaýipsizdigin sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qadaǵalaý qyzmeti qamtamasyz etedi. Osy maqsatta jyl saıyn ártúrli tamaq ónimderiniń 120 myńǵa jýyq úlgisi zertteledi, 1,5 myńnan astam úlgisi jaramsyz bolyp tabylady da, olardyń sapasy men qaýipsizdik gıgıenalyq normatıvterine sáıkes kelmeýine baılanysty satýdan alynady. Tamaqtanýmen baılanysty aýrýlardyń aldyn alý sharalary iske asyrylady, bul, eń aldymen, ıod jáne temir jetispeýshiliginiń, avıtamınozdardyń, taǵamnan ýlanýlardyń, jiti ishek aýrýlarynyń aldyn alý bolyp tabylady. Sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qyzmet sýmen jabdyqtaý nysandaryna da qatty kóńil bóledi. Halyqty sýmen jabdyqtaý kózderinen alynǵan aýyz sý sapasyna ǵana emes, sonymen qatar, sý qubyrlarynyń sanıtarlyq-gıgıenalyq jáne tehnıkalyq jaǵdaılaryna da monıtorıng júrgiziledi. Sý qubyrlary sanynyń ósýine qaramastan, respýblıka halqynyń az da bolsa bóligi sharýashylyq – aýyz sý maqsatynda ortalyqtandyrylmaǵan sý kózderiniń jáne ashyq sý qoımalarynyń sýyn áli de paıdalanyp keledi, bul jaıtty túbegeıli jaqsartý barysynda Úkimet tarapynan keshendi jumystar júrgizilip jatqanyn tilge tıek etýge bolady.
Salamatty ómir salty qaǵıdatyna sáıkes jalpy bilim berý uıymdarynda oqýshylardyń deneshynyqtyrýmen jáne sportpen shuǵyldanýyna jaǵdaı jasaý, medısınalyq qyzmet kórsetý, ystyq tamaqpen qamtamasyz etý máseleleri josparly túrde sheshilýde. Bul is-sharalar balalardyń dene bitimi patologııasynyń, as qorytý, kórý jáne t.b. organdary aýrýlarynyń damý profılaktıkasyna baǵyttalǵan. Jyl saıyn 2 mıllıonnan astam oqýshy profılaktıkalyq tekserýlermen qamtylyp, onyń ishinde 280 myńnan astamy saýyqtyrylyp jáne dıspanserlik baqylaýǵa alynady. Medısınalyq alǵashqy sanıtarlyq járdem uıymdarynyń medısına qyzmetkerlerimen birge halyqqa zııandy ádetterdiń zaýaly, ınfeksııalyq jáne parazıttik aýrýlardyń aldyn alý sharalary týraly aqparat berý jumysy júrgizilýde.
Qazirgi tańda Qazaqstan Respýblıkasynyń tamaq qaýipsizdigin, taýarlardyń, jumystardyń jáne kórsetiletin qyzmetterdiń tıisti sapasy men qaýipsizdigin qamtamasyz etý boıynsha zańnama talaptarynyń saqtalýyna baılanysty tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý salasynda jumysty kúsheıtý qajettiligi týdy. Osyǵan baılanysty qyzmetti qaıta uıymdastyryp, halyqtyń sanıtarlyq-epıdemıologııalyq salaýattylyǵyn qamtamasyz etý, sonymen qatar, tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý mindetteri júkteletin memlekettik organ qurý mindeti tur, jańadan qurylatyn organnyń qyzmeti osy maqsatqa baǵyttalady.
Aıjan ESMAǴAMBETOVA,
Qazaqstan Respýblıkasynyń
Bas memlekettik sanıtarlyq dárigeri.