Katalonııadaǵy ahýal kúrdeli

Byltyr Ispanııada ótken jalpy saılaý kezinde azattyq ańsaýshylar Katalonııadaǵy memlekettik mekemelerdiń ǵımarattaryna saıası tut­qyn­dardy bosatyp, egemendik jó­nin­degi referendým jasaýǵa shaqyrǵan bannerler men sary jalaý ilgen-di. Joǵarǵy sot muny eldiń ishine iritki salýǵa balap, óńir basshylyǵyna olardy alyp tastaýǵa buıyrdy. Biraq táýelsizdik alýdy kókseıtinderdiń biri sanalatyn Kım Torra buǵan baǵynǵan joq.

Sóıtip, byltyr Ispanııa jo­­ǵarǵy soty Torranyń ózine qa­tys­ty is qozǵaǵan. Biraq Kata­lo­­nııa prezıdenti ózine taǵyl­ǵan aıyp­pen kelispeıtinin málim­dedi. K.Torranyń sózine súıen­sek, egemendikke shaqyrǵan ban­ner men estelada jalaýyn alyp tastaý sóz bostandyǵyn shek­teı­di.

Endi joǵarǵy sottyń sheshi­mine sáıkes Katalonııada taǵy da saıası dúrbeleń bastalmaq. О́ńir parlamenti taıaý ýaqytta K.Tor­ranyń ornyna jańa úmitker usynýy tıis. Alda-jalda palata kelisimge kele almasa, kóp uzamaı Katalonııada saılaýǵa daıyndyq bastalady.

K.Torranyń paıymdaýynsha, joǵarǵy sottyń sheshimi negizsiz ári Madrıd bıligi Katalonııa úkimetin qyzmetinen ketirýdi kózdeıdi. Sondaı-aq ol óńirlik saılaýdyń ótetinine senimdi.

«Biz azattyqty ańsaımyz. Egemendigimizdi alǵymyz keledi. Bárinen buryn, elimizde demo­kratııanyń joǵary deńgeıine qol jetkizsek deımiz. Aldaǵy aı­larda ótetin saılaýda osy baǵytta odan ári jumysymyzdy jalǵastyrýǵa múmkindik bar. Bul – ózgeristiń bastamasy bolýy tıis», dedi ol.

Joǵarǵy sot K.Torranyń quzyretin toqtatqanyna qara­mas­tan, onyń saıası kózqarasyn bil­di­rýdi shektegen joq. Iаǵnı ol aldaǵy ýaqytta Katalo­nııa­nyń azattyǵy úshin kúresti jalǵastyra bermek. Sondaı-aq Katalonııa parlamenti jańa bas­shyny tańdaǵanǵa deıin prezı­denttik laýazymdy atqarý vıse-prezıdent Pere Aragoneske júkteledi.

Jalpy, Katalonııanyń tá­ýel­­sizdikke talpynysy talaı­dan beri áńgime bolyp júr. Má­­selen, 2014 jyly aımaqta táýelsizdik alý jóninde halyq­tyq referendým ótken. Onda elektorattyń basym bóligi Is­­panııadan bólinýge daýys ber­di. «Jeti ret ólshep, bir ret ke­sýdi» jón kórdi me, bir jyl­dan keıin taǵy bir márte refe­rendým uıymdastyrylyp, qaty­sý­shylardyń kóbi táýelsizdik jarııalaýǵa kelisimin berdi. Byl­tyr Katalonııa úkimeti ege­mendik jóninde partııaaralyq daýys berý ótkizgen. Katalonııa parlamentiniń 50 paıyzdan astamy azattyq alýdy qoldaıtynyn bildirdi.

Aqyry 2017 jyly óńirde jal­py halyqtyq referendým ótip, daýys bergenderdiń 90 pa­ıyzy egemendik alýdy qol­da­dy. Referendýmǵa 5,3 mln elek­torattyń 42,3 paıyzy qatysyp, 2,26 mln kata­lo­nııalyq azattyq alýdy jaqtap daýys berdi.

Osylaısha, sol kezdegi Kata­lonııa prezıdenti Karles Pých­demon táýelsizdigin jarııa­lady. Bi­raq Ispanııa bul she­shim­ge qarsy kelip, referendým uıym­­das­tyrǵandardy qýda­la­ǵan-dy. Sóıtip, olardyń basym bóligi temir torǵa qamalsa, K.Pých­de­mon shetelge qashyp, bas saýǵa­la­dy.

Katalonııanyń táýelsizdikke sonsha umtylýynyń, oǵan resmı bıliktiń qarsy bolýynyń syry nede? Buǵan ekonomıkalyq, saıa­sı jáne tarıhı oqıǵalar áser etip otyr. Soltústiginde Fran­sııamen shektesip, shyǵysyn Jer­orta teńiziniń sýy shaıyp jat­qan mýnısıpalıtet azat­tyq­ty kúni keshe maıshammen izdeı bastaǵan joq, onyń tarıhı tamyry tereńge ketken.

Katalonııa – Ispanııanyń sol­tústik shyǵysynda ornalasqan avtonomııalyq aımaq. Halqynyń sany 6,5 mln-nan asady. Ta­laı qanquıly basshynyń tep­kisine tózgen terrıtorııa XV ǵa­syrda jeke patshalyq retin­de jarııalandy. Jerine kóz alart­qan jaýlarynyń ortasynda qal­ǵan Katalonııa patshalyǵy 1714 jyly tarıh sahnasynan ketip, Ispanııanyń bir ból­she­gi­ne aınaldy. Sodan beri azat­tyq­tyń tátti dámin tatqan katalo­nııalyqtar táýelsizdikke talpynysyn toqtatqan joq. General Franko bılikten ketken soń, Ispanııa jańa damý baǵytyn ustanǵan-tuǵyn. Kata­lonııa osy sátti utymdy paıdalanyp, 1977 jyly avtonomııa mártebesine qol jetkizdi. Aımaq 2006 jyly avtonomııa ataǵyn taǵy da bekitip aldy. Biraq 2010 jyly Ispanııa bı­ligi Katalonııanyń birqatar avto­no­mııalyq quqyǵyn shektep, bar «baqytynan» aıyrdy.

Táýelsizdikke umtylýdyń kelesi bir qadamy – eldegi ekono­mıkalyq jaǵdaımen tikeleı baılanysty. Katalonııa – Ispa­nııadaǵy eń aýqatty jáne ındýs­trııasy damyǵan aımaq sanalady. Sonymen qatar Barselona – týrıster aǵylatyn súıikti mekenge aınalǵaly qashan. Sha­har­ǵa bıznes ókilderi kóptep kelip, munda memlekettegi úlken bankter ornalasa bastady. Euro­news arnasynyń málimeti boıyn­sha, Katalonııanyń bir ózi eldegi ishki jalpy óniminiń 20 pa­ıyzǵa jýyǵyn qamtamasyz etip otyr. Ispanııada esh aımaq mun­daı jetistigimen maqtana al­maıdy. Áıtse de, úkimetten aı­maqqa bólinetin qarajat úlesi IJО́ kólemine saı emes.

The Telegraph basylymynyń esepteýine sáıkes, alda-jalda Katalonııa egemendigin al­sa, onda «sý jańa eldiń» IJО́ mólsheri 314 mlrd dol­lar­ǵa jetip, álem boıynsha 34-shi orynǵa turaqtaıdy. Salys­tyr­maly túrde qarasaq, Katalo­nııanyń IJО́ kólemi Portýgalııa jáne Izraılden kóp. Jan basyna shaqqandaǵy IJО́ de kó­beıip, 35 myń dollardy quraı­dy. Iаǵnı Katalonııa ekono­mı­kalyq turǵyda utpasa, utylmaıdy.

Til máselesi de katalo­nııa­lyq­tardyń azattyqqa umty­lýynyń bir sebebine aınalǵan. Is­panııada katalonsha resmı mártebesi bar kastılııa tilimen qatar qoldanylady. Biraq Ka­ta­lonııadan basqa aımaqta ol tilde sóıleıtinder shamaly. Iаǵnı, qaǵaz júzinde quqyǵy bolsa da, ana tili Katalonııa halqynan basqa eshkimge kerek emes.

Endi Kım Torranyń qyz­me­tinen ketýine baılanysty Katalonııada táýelsizdik alý máse­lesi qaıta kóterile basta­dy. Buǵan sebep jeterlik. Birin­shiden, joǵaryda aıtyp ót­ken­deı, óńirdiń tarıhı máse­lesi áser etip otyr. Ekin­shi­den, Ispanııa saıası ısteblısh­men­tindegi keıingi kezdegi jaǵymsyz oqıǵalar da óz úlesin qospaq.

Máselen, Ispanııa monar­hynyń abyroıy halyq arasynda quldyrap barady. Korol Hýan Karlos birinshiniń basy daýǵa qalyp, bıyl elden ketken edi. Oǵan jemqorlyqqa qatysy bar degen aıyp taǵylǵan. Máselen, Saýd Arabııasynan 65 mln eýro aqsha alǵan. Sondaı-aq 2008-2012 jyldary Shveı­sarııadaǵy banktegi esepshotynan aı saıyn 100 myń eýro sheship otyrǵan. Sondaı-aq Hýan Karlostyń 2014 jyly taq­tan bas tartýyna da osy máse­leler áser etkeni buqaralyq aqparat quraldarynda jazylyp júr. Pıreneı túbegindegi eldiń birinshi adamynyń mundaı áreketi koroldik otbasynyń da, Ispanııa úkimetiniń de abyroıyna zor nuqsan keltirdi.

Oǵan qosa, taıaýda Eýropalyq komıssııa jasaǵan zertteýdiń nátıjesine súıensek, qart qur­lyqtaǵy birqatar memlekettiń sottary óz qyzmetin adal atqa­ryp otyrǵan joq. Solardyń arasynda Ispanııa da bar.

Qoryta aıtqanda, Katalonııa taǵy da egemendik alý týraly bastama kóteretin kún alys emes. Qazirgi tańda Ispanııany ásireońshyl popýlıstik partııa basqaratynyn eskersek, el bıligi buǵan qarsy turary sózsiz.