Mıllıondaǵan adamnyń ómirin qıǵan, 1418 kúnge sozylǵan Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalǵanyna da 75 jyl toldy. El shetine jaý tıgende, Otan qorǵaýǵa attanǵan qazaq halqynyń azamattary ataq-dańqyn óshpesteı etip tarıh betinde qaldyrdy. Solardyń ishinde Soltústik Qazaqstan (burynǵy Kókshetaý oblysy) oblysyndaǵy Aıyrtaý aýdanyna qarasty Dáýqara aýylynyń maıdangerleri de bar. Búgingi beıbit ómirimizge jol salǵan dáýqaralyqtar 114 bolatyn, biraq ókinishke qaraı solardyń jartysynan kóbi, naqtylap aıtqanda 74 adam maıdanda erlikpen qaza tapty.
Er etigimen qan keshken soǵysta dáýqaralyqtar talaı erlik kórsetip, Joǵarǵy Bas qolbasshynyń alǵysyn alyp, orden, medaldarmen marapattaldy. Máselen, batyrlyq kórsetkenderdiń qatarynda Kydyrǵalı Nurmaǵanbetov, Baıahmet Mıhın, Qasen Omarov, Aqjigit, Ahmet Qajykenovter, Nurǵalı, Qurmanǵalı, Qońqaı Jaǵyparovtar, Qaıyrjan Ábdeshev, Júsipbek Mahmetov, Jamantaı Álmaǵambetov, Shalabaı Qanashev, Kóshekbaı Sádýaqasov, Qarıpen Muqajanov, Shaıahmet Shamǵanov, Aqbuzaý Rsaev, Qazybaı Ysqaqov, Juqysh Dúısenov, Qabdolla Dúısenbaev, Tursynhan Ýálıev, Muhametjan, Erǵalı Ábilovter, Moldaǵul, Smaǵul Qojageldınder, Sámen Tileýlın, Turǵan Isataev, Más Begibaev, Kólbaı Rsaev, Qaıyrjan Ahmetov, Serkelbaı Rahımov, Qaınol, Álim Dúısenovter jáne taǵy basqalar bar.
Qydyrǵalı Nurmaǵanbetov jastyǵyna qaramastan qaıta-qaıta maıdanǵa suranyp, qysqa merzimde atqyshtar ýchılıshesin aıaqtaǵan soń Kýrsk-Orlov shaıqastaryna vzvod komandıri retinde qatysty. Jas leıtenant qııan-keski urys kezinde jeke-dara erlik kórsetip ári jaýyngerlerdi jigerli sózderimen rýhtandyrady eken. Qydyrǵalı atqyshtar bólimshesin basqaryp Ýkraına, Belorýssııa, Vengrııa, Rýmynııa jerlerin jaýdan azat etýge belsene qatysady.
1945 jyly 9 mamyr – Jeńis kúnin jas ofıser Aýstrııa jerinde qarsy aldy. Qydekeń erlikteri úshin orden, medaldarmen marapattalady. Soǵystan keıin memlekettik qaýipsizdik komıtetine qyzmetke shaqyrylady. Osy salada general-maıor Q.Nurmaǵanbetov jarty ǵasyrǵa jýyq qyzmet etip, qurmetke bólendi. Búgingi kúni elimizdiń astanasyndaǵy onyń burynǵy turǵan úıine eskertkish taqta ornatylǵan.
Otanyn jaýdan qorǵap, aman-esen oralǵan maıdangerlerimizdiń ishinde 88-shi atqyshtar dıvızııasynyń jaýyngeri, eki ret «Dańq» ordenin alǵan Baıahmet Mıhın de bar. Ol bir surapyl shaıqasta batyrlyq kórsetip, fashıstiń DZOT-yn joıyp, generaldyń alǵysyn alady. Elge oralǵan soń, ómiriniń sońyna deıin kolhozdyń, sovhozdyń malyn baǵyp, adal eńbegimen jerlesteriniń senimi men qurmetine bólendi. «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń» degendeı osyndaı ónegeli otbasynan tárbılenip shyqqan balalary Amantaı, Aman, Mamana, Qorǵanbek, Eslámbek, Aınagúl ómirde óz jolyn taýyp, búginde jastarǵa úlgi-ónege bolyp júr. Máselen, Qorǵanbek kóp jyldar Áýe qarýly kúshterinde qyzmetin adal atqaryp, avıasııa podpolkovnıgi sheninde zapasqa shyqty.
Soǵysta qaharmandyq kórsetkenderdiń qatarynda «Qyzyl Juldyz» ordeniniń ıegeri, júrgizýshi, dáýqaralyq sarbaz Qasen Omaruly da bar. Ol aýylynan kolhozdyń jalǵyz «ZIS-5» avtomashınasymen maıdanǵa attanyp, Lenıngrad maıdanynda soǵysqa qatysyp, maıdannyń alǵy shebine kúni-túni kóligimen oq-dári, snarıad tasyp, Joǵarǵy Bas qolbasshynyń alǵysyna ıe bolady.
Dáýqaralyqtardyń keıbireýleri Qıyr Shyǵysta japondarmen shaıqasty. Solardyń qatarynda jaýynger Muhametjan Ábilov te boldy. Rýhy myqty, erjúrek M.Ábilov bes-alty qabatty berik blındajdardy joıady. Buıryqtardy múltiksiz oryndaǵandyqtan komandıri «Erligi úshin» medalin omyraýyna qadaıdy. Eńbekqor, qadirli jan soǵystan keıin búkil sanaýly ǵumyryn kóptegen ıgilikti isterge arnap, aqpeıil, ımandy, tylda aıanbaı eńbek etken zaıyby Shaıza ekeýi Turǵynbaı, Baǵda, Qarapa, Maral, Roza atty ardaqty ul-qyzdaryn tárbıelep, artyna eleýli iz qaldyryp ketti.
Soǵysta Jaǵypar Rysbaıulynyń otbasy alty azamatyn maıdanǵa attandyrdy. Olar: Jaǵypar Rysbaıulynyń tepse temir úzetin úsh uly – Nurǵalı, Qurmanǵalı, Qońqaı, úsh inisi Aıtmaǵambet, Ámirjan, Qaıyrjan. Jaǵypardyń úsh inisi 1943 jyly qyrǵyn shaıqasta erlikpen qaza tapty. Olar qııan-keski urystarda fashıst áskerlerin aıaýsyz oqtyń astyna alyp, aıryqsha erlik tanytqandardyń arasynda bolypty.
Jaǵypar Rysbaıulynyń uldary Nurǵalı, Qurmanǵalı, Qońqaı maıdanda aýyr jaralansa da elge aman-esen oraldy. Qurmanǵalı Jaǵyparuly 106-shy kavalerııa dıvızııasynda qyzmetin atqaryp, erligimen tanylady. Maıdanda bir qolynan aıyrylǵan ol kóp jyldar boıy muǵalim bolyp eńbek etti. Sondaı-aq Nurǵalı Jaǵyparuly Uly Otan soǵysy bastalǵanǵa deıin keńes-fın maıdanyna qatysyp, soǵystyń sońyna deıin maıdannyń alǵy shebinde bolyp, qaharman, qaıratty jigit ekenin kórsetedi.
Al keshe ǵana bizben aralasyp, kezdesip júrgen Qońqaı aǵamyz da ómirden ótti. Qońqaı Jaǵyparuly Dáýqara aýylyndaǵy eń sońǵy maıdanger edi.
Qońqaı Jaǵyparuly soǵys kezinde 89-shy atqyshtar polkinde áskerı-tehnıka men qarý-jaraqty qoldanýdy egjeı-tegjeıli úırenedi. Áskerı daıyndyqtan ótken soń serjant Q.Jaǵyparuly alǵy sheptegi qııan-keski urystarǵa qatysady. 1-shi Belarýs maıdanynyń 129-shy atqyshtar dıvızııasynyń quramynda qandy shaıqastarǵa qatysyp, Joǵarǵy Bas qolbasshynyń alǵysyn alady jáne orden, medaldarmen marapattalady.
Jeńisti Qońqaı Jaǵyparuly Berlınniń tórinde qarsy alady. Soǵystan keıin serjant Jaǵyparuly áskerı qyzmetin biraz jyl Samara qalasyndaǵy artıllerııa bóliminde jalǵastyryp, 1950 jyly elge abyroımen oralady. Aýylǵa kelgen soń Qońqaı Jaǵyparuly kolhozda býhgalter, kolhoz tóraǵasy qyzmetin atqaryp, sonan soń «Svetlyı» sovhozyna qaraıtyn Dáýqara aýylyn zeınetkerlikke shyqqanǵa deıin abyroıly basqardy.
Qońqaı Jaǵyparuly otbasynda da úlgili, abyroıly áke bola bildi. Súıikti jary, aq jarqyn minezdi Klara Januzaqqyzymen tatý-tátti ǵumyr keship, on bala tárbıelep, uldaryn uıaǵa, qyzdaryn qııaǵa qondyryp, nemere-shóbere súıdi.
Klara áje de ákesi Januzaq, onyń inisi Esentaı soǵysqa attanǵanda sheshesimen birge jastaıynan tylda eńbek etken. О́mirden ótkenshe aq jaýlyqty ájemiz, bereke-birliktiń altyn dińgegi, eńbek ardageri, qadirli zeınetker boldy. Aıta keter jaıt, syıly Batyr anaǵa Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ózi «Altyn alqa» tapsyrdy.
Saparǵalı JAǴYPAROV,
polkovnık, áskerı jýrnalıst