Jalpy álem boıynsha sıfrlandyrýdyń ózektiligi áldeqaıda artyp otyr. Densaýlyq saqtaýdy, bilim berýdi, memlekettik basqarýdy, memleketaralyq qatynastardy, ekonomıkanyń san salasyn sıfrlandyrý kún tártibindegi asa mańyzdy máselege aınaldy. Sıfrlandyrý elimizde qalaı júrgizilip jatyr?
3 jylda ne isteldi?
COVID-19 vırýsynyń taralýyna baılanysty kóktemde elimizde tótenshe jaǵdaı jarııalanǵanda saladaǵy olqylyqtardyń orny oısyrap kórinip qalǵany belgili. 10 sáýirde Tótenshe jaǵdaı jónindegi memlekettik komıssııanyń otyrysynda Prezıdent Q.Toqaev postpandemııalyq kezeńde qalyptasqan jaǵdaıdan sabaq shyǵarý kerektigin aıtyp, IT-salany jańa sapalyq deńgeıge kóshirýdi mindettegeni soǵan baılanysty.
– Eń bastysy, shyn mánindegi sıfrly memleketke aınalý úshin IT salasyn sapaly jańa deńgeıge shyǵarý josparyn daıyndaý qajet. Elimizde kelesi jyl tıimdi sıfrlandyrý aıasynda ótýi tıis, – degen Memleket basshysy jańa tájirıbelerdi eskere otyryp, «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyn qosymsha qarjylyq shyǵyndarsyz qaıta qaraýdy, sondaı-aq densaýlyq saqtaý, bilim berý men ǵylymdy túbegeıli reformalaýdy tapsyrǵan-dy.
Prezıdent bıylǵy Joldaýynda da osy salaǵa erekshe nazar aýdardy.
Jalpy, eldi sıfrlandyrýdyń mańyzy aıtylyp júrgenine biraz boldy. «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasynyń qolǵa alynǵanyna da 3 jylǵa jýyqtap qaldy. Osy aralyqta ne tyndyryldy? Osy saýalǵa jaýap bergen Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi Sıfrlandyrý departamenti dırektorynyń orynbasary Raýshan Shaýhına birqatar kórsetkishterdi tilge tıek etti.
– Jetekshi álemdik reıtıngterde Qazaqstan joǵary oryndarǵa ıe. Mysaly, bıyl BUU-nyń elektrondyq úkimettiń damý ındeksi jónindegi reıtınginde elimiz 29-orynǵa kóterildi. 2018 jyly 39-oryndy ıelengen bolatynbyz. Osylaısha, Qazaqstan Azııa elderiniń Top-10 kóshbasshylarynyń qataryna kirip, Ortalyq Azııada kóshbasshy atandy. Qazirdiń ózinde elektrondyq memlekettik qyzmetter deńgeıi 83,7%-ǵa jetti, bıyl 90%-ǵa qol jetkizý josparlanyp otyr. Al halqymyzdyń sıfrlyq saýaty ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha 82,1%-dy qurady, – dedi ol.
Komıtet tóraǵasynyń aıtýynsha, Qazaqstan ınternetke qoljetimdilik boıynsha kóshbasshylardyń biri sanalady. Búgingi tańda halyqty keń jolaqty ınternetpen qamtý 98%-dy quraıdy.
Jalpy, elimizde tıisti aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardyń ınfraqurylymy quryldy deýge bolady. Sońǵy birneshe jylda salada normatıvtik-quqyqtyq negiz qalyptasty, joǵary tehnologııalyq jobalardy iske asyrý úshin qajet adam kapıtaly da jetilip keledi.
– Osyǵan baılanysty kúsheıtýdi talap etetin kelesi kezeń – ekonomıka salalaryn sıfrlandyrý. О́ıtkeni dál osy jerde sıfrlandyrýdan barynsha ekonomıkalyq nátıje alýǵa bolady. Ol úshin Qazaqstanda sıfrlandyrýdy damytýdyń jańa tásilderin ázirleý jáne olardy «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyna engizý maqsatynda jumys toptary qurylyp, oǵan memlekettik organdardyń, bıznestiń jáne úkimettik emes uıymdardyń ókilderi kirdi. О́tkizilgen keńesterdiń qorytyndysy boıynsha halyqaralyq tájirıbe negizinde túrli salada «tehnologııalyq platformalardy» qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlamanyń jańa tujyrymdamasy qalyptasty. Tehnologııalyq platformalar derekterdi taldaý, jasandy ıntellekt, blokcheın, zattar ınterneti, bultty esepteýler jáne barlyq ınternet-qyzmetter sııaqty jyldam damyp kele jatqan sıfrlyq tehnologııalardyń negizi bolyp sanalady. Sıfrly derekter men platformalardy taratý damýdyń kóptegen jańa múmkindigin jasaı alady. Bul ekonomıkalyq jáne áleýmettik nátıjelerdi jaqsartýǵa yqpal etedi. Innovasııalardy damytýǵa jáne eńbek ónimdiliginiń ósýine yqpal etedi. Platformalar usynatyn ınfraqurylym baılanys, operasııalar, aqparat almasý jáne ózara is-qımyl tıimdiliginiń ósýin qamtamasyz ete alady. Jasandy ıntellekt, Indýstrııa 4.0, Smart City, GovTech, Elektrondyq ónerkásip, GeoTech, GreenTech, SpaceTech, AgriTech, FinTech jáne basqalaryn eń perspektıvaly jobalar deýge bolady, – deıdi R.Shaýhına.
Sıfrlandyrýdyń toǵyz baǵyty
Jalpy, memlekettik baǵdarlamany negizgi toǵyz baǵyt boıynsha iske asyrady. Olardyń árqaısysyna toqtalar bolsaq, birinshi baǵyt – áleýmettik qatynastar salasyn sıfrlandyrý. Onyń aıasynda áleýmettik qorǵaý, jumyspen qamtý, densaýlyq saqtaý, bilim berý máselelerin sıfrlandyrý kózdelgen. Ekinshi baǵyt – Indýstrııa 4.0, ıaǵnı eńbek ónimdiligin arttyratyn jáne kapıtaldyń ósimine jol ashatyn serpindi tehnologııalar men múmkindikterdi paıdalana otyryp, ekonomıkanyń dástúrli salalary qaıta qurylady.
AgriTech – sıfrlyq tehnologııalardy qoldaný, aqyldy fermalar elementterin engizý, tuqymdyq jáne genetıkalyq áleýetti damytý arqyly aýyl sharýashylyǵy salasyn qaıta qurý, sondaı-aq qorshaǵan ortany jáne tabıǵı resýrstardy qorǵaý salasyn sıfrlandyrý baǵyty. Tórtinshiden, GovTech tehnologııalyq platformasyn damytý arqyly memlekettiń fýnksııalaryn halyq pen bızneske qyzmet kórsetý ınfraqurylymy retinde qaıta qurý josparlanǵan. Iаǵnı halyq pen bıznestiń suranysyn boljaý, sondaı-aq derekterdi berý, saqtaý jáne óńdeýdiń joǵary jyldamdyqty ári qorǵalǵan ınfraqurylymy damytylýǵa tıis.
Smart city – qala ortasynyń sapasyn jaqsartýǵa, teńgerimdi qala qurylysyna jáne turaqty qalalyq damýǵa baǵyttalǵan qaıta qurý baǵyty. Altynshy baǵyt – ishki ister organdaryn sıfrlandyrý arqyly bul qurylymnyń ashyqtyǵyn arttyryp, sıfrlyq ınfraqurylymmen qamtamasyz etý.
– FinTech – bank jáne qarjy salalaryndaǵy klıenttermen ózara is-qımyl jasaý úshin ınnovasııalyq tehnologııalar men sıfrlyq servısterdi qoldana otyryp, qarjylyq qyzmetter men elektrondyq saýdany damytý baǵyty. Segizinshi baǵyt – jasandy ıntellektini damytý. Búginde derekterdiń qarqyndy túrde kóbeıgenine baılanysty ony dástúrli analıtıkalyq quraldarmen tıimdi paıdalaný múmkin emes. Sol úshin sheshim qabyldaý men qyzmet kórsetýde jasandy ıntellektiniń kómegimen jańa sapaly deńgeıge kóshý qajet, – deıdi Sıfrlandyrý departamenti dırektorynyń orynbasary.
Toǵyzynshy baǵyt, ınnovasııalyq ekojúıe boıynsha tehnologııalyq kásipkerlik pen ınnovasııanyń damýyna jaǵdaı jasaý úshin bıznes, ǵylym salasy jáne memleket úsheýiniń arasynda baılanys ornatylady. Memleket ınnovasııalardy generasııalaýǵa, beıimdeýge jáne óndiriske engizýge qabiletti ekojúıeniń katalızatory rólin atqarady.
R.Shaýhınanyń aıtýynsha, osy toǵyz baǵyt sheńberinde 21 mindet pen 200-den astam is-shara josparlandy, onyń qalaı júzege asyp jatqany, qol jetkizilgen alǵashqy nátıjeler taıaý jyldar ishinde aıqyn kórinýge tıis.
Sıfrlandyrýdyń negizgi tiregi sapaly ınternet ekeni túsinikti. Úkimettiń ótken aptadaǵy selektorlyq otyrysynda Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Baǵdat Mýsın baıandama jasaǵan bolatyn. Mınıstrdiń ınternet jelisin damytý úshin elimizde eki aýqymdy joba iske asyrylyp jatqanyn aıtty. Birinshi joba boıynsha memleket-jekemenshik áriptestigi arqyly 2,4 mln adam turatyn 1260-qa jýyq aýylǵa optıkalyq ınternet jelisi tartylýda. Byltyr 56 aýylǵa optıkalyq jeli jetken bolatyn, bıyl barlyǵy 944 aýyl qosylady. Bul jumysqa 75 mlrd teńgege jýyq ınvestısııa tartyldy.
Ekinshi joba – 250 adamnan kóp turǵyn bar 928 aýyldy 3G jáne 4G, FWA tehnologııasy boıynsha mobıldi ınternetke qosý. Oǵan elimizdegi uıaly operatorlar belsene atsalysýda. Jumysty oıdaǵydaı aıaqtaý úshin mobıldi operatorlarǵa arnaıy salyq tólemderin tómendetý sııaqty jeńildikter jasalǵanyn aıta ketý kerek.