Shahmattyń tarıhy tereńde jatyr. Baǵzy zamanda bul oıyndy Úndistan men Vızantııada, keıinnen basqa da birqatar elde ermek qylǵan eken. HV ǵasyrda eýropalyq úlgisi jasalyp, bul «klassıkalyq» dep atalatyn boldy. HIH ǵasyrda jańa nusqa júıelenip, túrli jarystar óte bastady. Búgingi tańda tórtkúl dúnıede shahmatqa degen qulshynys erekshe. Sporttyń bul túrinen álemdik táj úshin aıqas, álem jáne qurlyq chempıonattary, Dúnıejúzilik Olımpıada jáne taǵy basqa kóptegen halyqaralyq jarystar úzdiksiz ótip turady.
Ár aı saıyn jańaryp turatyn shahmatshylardyń álemdik reıtıngine zer salsaq, úzdikter tiziminde qazaqstandyqtardy kórip, kóńilimiz bir marqaıyp qalady. Ásirese bizdiń qyzdardyń qarqyny kúshti. Qazirgi kezde qos arýymyz «TOP-20» oıynshynyń qataryna enip otyr. Olar – Dınara Sádýaqasova men Jansaıa Ábdimálik. Ekeýi de, asa iri halyqaralyq dodalarda daralanyp júrgen myqtylar. Máselen, qazan aıynyń sońynda 24 jasqa tolǵaly otyrǵan Dınara Ramazanqyzy bes jasynan bastap osy ónerge den qoıdy. Sol kezdegi Astana qalasyndaǵy H.Omarov atyndaǵy shahmat klýbynda sheberligin shyndady. 2010 jyly – 14, 2012 jyly – 17, 2014 jyly – 28 jáne 2016 jyly 20 jastaǵy qyzdar arasyndaǵy álem birinshiliginde altynnan alqa taqty. D.Sádýaqasova – áıelder arasynda Azııa chempıony atanǵan Qazaqstannyń tuńǵysh túlegi.
20 jastaǵy Jansaıa Ábdimáliktiń de óreli óneri men tolaǵaı tabysyna tamsanbaý múmkin emes. Ákesi Danııar Áshirov balaýsa kezinen óz perzentin shahmatqa baýlı bastady. Alty jasynda Almaty qalasynyń chempıony atanǵannan keıin-aq ol kópshiliktiń nazaryna ilikti. Jansaıanyń odan keıingi júrip ótken joly jarqyn jeńisterge toly. Ol da túrli jas erekshelikteri boıynsha ótken dúnıejúzilik dodalarda daralandy. 2017 jyly Italııanyń Travızıo qalasynda 20 jastaǵy shahmatshylar arasynda uıymdastyrylǵan álem birinshiliginde 17 jasar qazaq qyzy bas júldeni oljalady. Osy jarysta Ábdimálik 11 kezdesýdiń toǵyzynda jeńiske jetip, bireýinde teń oınap, tek bireýinde ǵana utyldy. Árıne, bul – óte keremet kórsetkish!
Shahmat ónerindegi qos shynarymyz jasóspirimder men jastar býyny arasyndaǵy jarystarda jasyndaı jarqyrap, kóptegen tolaǵaı tabysqa qol jetkizdi. Tipten álem birinshilikterinde de san márte daralanǵany jaıynda da joǵaryda aıttyq. Biraz ýaqyttan beri olar áıelder saıysynda ózderin jaqsy qyrynan kórsetip, birqatar dúbirli dodada olja saldy. Qazirgi kezde FIDE reıtınginde Dınara Sádýaqasova 12-orynda (2500 upaı) tursa, Jansaıa Ábdimálik 16-satyǵa (2478) jaıǵasty. Osylaısha qazaqtyń qos sulýy Jer-jahandaǵy eń myqty, eń oıly, eń sheber shahmatshylardyń aldyńǵy leginde júr. Bul jaǵdaı bizdi qatty qýantyp, erekshe tebirentedi. Biraq jankúıerler Dınara men Jansaıa bul belesterdi baǵyndyrýmen ǵana shektelip qalmaıdy dep úmittenedi. Olardyń alar asýlary búgingiden de bıik bolýǵa tıis. Sondaı-aq «TOP-100» shahmatshynyń qatarynda Qazaqstannyń taǵy bir ókili bar. Ol – Bıbisara Asaýbaeva. 16 jasar qyzymyz úzdikter tiziminde 79 oryndy (2378) ıelenýde.
Álemdik reıtıngtiń kóshbasshylary jaıynda aıtar bolsaq, Hoı Ifan aǵaryp alda keledi. Tórt dúrkin álem chempıony degen ataǵy bar 26 jastaǵy áıgili Qytaı sportshysy 2658 upaıdy enshilep otyr. Ony 33 jastaǵy úndistandyq Konerý Hampı men 22 jastaǵy ýkraınalyq Aleksandra Gorıachkına ókshelep keledi. Olardyń qorjynynda 2586 jáne 2582 upaıdan bar. 29 jastaǵy qytaılyq Szıýı Venszıýn (2560) men 30 jastaǵy ýkraınalyq Ekaterına Lagno (2546) tórtinshi jáne besinshi oryndardy ıelenýde. Sonymen qatar Ýkraınanyń maqtanyshtary – Marııa (28 jas, 2544) men Anna Mýzychýkter (30 jas, 2535), grýzııalyq Nana Dzagnıdze (33 jas, 2524), Úndistannyń ókili Harıka Dronavallı (29 jas, 2515), Qytaıdyń túlegi Tan Chjýnı (29 jas, 2510) syndy oıynshylar ozyq ondyqtyń qatarynda.
Áıelderdiń álemdik reıtınginde Reseıdiń – 19, Qytaıdyń – 12, Úndistannyń – 8, Ýkraına men Grýzııanyń – 6, AQSh-tyń – 5, Fransııanyń – 4, Qazaqstan, Armenııa, Ázerbaıjan, Polsha, Ispanııanyń – 3, Majarstan, Mońǵolııa, Túrkııa, Rýmynııa, Bolgarııa, Nıderland, Italııanyń – 2, Germanııa, Belarýs, Lıtva, Shvesııa, Indonezııa, Grekııa, Shotlandııa, О́zbekstan, Anglııa, Kýba jáne Irannyń 1 shahmatshysy bar.
Erler reıtıngindegi Qazaqstannyń jaǵdaıy máz emes. Elimizdiń eń úzdik shahmatshysy Rınat Jumabaev bar-joǵy 91 orynǵa taban tirep tur. 31 jastaǵy Shymkent qalasynyń týmasy qazirgi kezde 2654 upaıdy ıemdenýde. О́kinishke qaraı, ózge jerlesterimizdiń nátıjeleri odan da tómen. Bul jaǵdaı osy sport túriniń basy-qasynda otyrǵan azamattardy oılandyrýǵa tıis. Sebebi búgingi tańda kúlli álemde shahmat qaryshtap damyp keledi. Barlyq qurlyqta bekzada ónerge degen qurmet, «oılylar oıynyna» degen qyzyǵýshylyq aıryqsha. Al osyndaı básekelestik beleń alyp turǵan kezeńde Qazaqstan kóshten qalyp qoısa, eldigimizge syn.
Erlerdiń úzdikter tiziminde Magnýs Karlsen jeke-dara kósh bastap tur. Onyń enshisinde – 2863 upaı bar. Kelesi aıdyń aıaǵynda 30 jasqa tolǵaly otyrǵan Norvegııanyń maqtanyshy 2013 jyly Úndistannyń juldyzy Vıshvanatan Anandtan aılasyn asyryp, álem chempıony atanǵan edi. Sol kezden beri ol eshimige des bermeı keledi. Qarymta matchty qaıta óz paıdasyna sheship, ár jyldary úmitkerler týrnırinde top jarǵan reseılik Sergeı Karıakın men amerıkalyq Fabıano Karýanany qapy qaldyrǵan Karlsenge búgingi tańda teń keler eshkim joq.
Chempıondyq táj úshin tartysta Magnýs Karlsenge ese jibergen Fabıano Karýana FIDE reıtınginde ekinshi oryndy ıelenýde. 28 jastaǵy AQSh-tyń ókili 2828 upaıdy ıemdenýde. 28 jastaǵy qytaılyq Dın Lıjen (2791) úshinshi tuǵyrǵa turaqtasa, 30 jastaǵy fransııalyq Maksı́m Vashe-Lagrav (2784) tórtinshi satyǵa taban tiredi. Olardan bólek, reseılik Iаn Nepomnıashıı (30 jas, 2784) men Aleksandr Grıshýk (37 jas, 2777), ázerbaıjandyq Shahrııar Mamedıarov (35 jas, 2770), amerıkalyq Ýeslı So (27 jas, 2770), armenııalyq Levon Aronıan (38 jas, 2767) jáne Ázerbaıjannyń taǵy bir myqtysy Tımýr Radjabov (33 jas, 2765) úzdik ondyqtyń sanatynda.
Erler arasynda da «TOP-100» tiziminde Reseı sportshylarynyń qatary qalyń. Olardyń 22 oıynshysy úzdikter sanatynda. Sonymen qatar AQSh-tyń – 10, Qytaıdyń – 8, Ýkraınanyń – 7, Anglııa men Ázerbaıjannyń – 5, Armenııa, Majarstan, Fransııa, Úndistannyń – 4, Ispanııa men Germanııanyń – 3, Shvesııa, Polsha, Irannyń – 2, Bolgarııa, Vetnam, Chehııa, Mysyr, Grýzııa, BAÁ, Aýstrııa, Izraıl, Nıderland, О́zbekstan, Latvııa, Rýmynııa, Qazaqstan, Horvatııa jáne Perýdiń – 1 shahmatshysy myqtylar qataryna qosyldy.