«Egemen Qazaqstan» basylymy Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen álemdegi mańyzdy da ózekti taqyryptar jóninde biregeı kontent daıyndaıtyn Project Syndicate jobasy maqalalaryn jarııalaýdy jalǵastyrady.
Búgingi nómirde oqyrmandar nazaryna eki maqala usynyp otyrmyz. BUU Bas hatshysynyń orynbasary laýazymyn atqarǵan Shashı Tarýr maqalasynda pandemııa saldarynan BUU-nyń qyzmetine orasan nuqsan kelgenine toqtalady. Avtor álem elderiniń jahandyq múddeden ulttyq múddeni joǵary qoıǵanyna qynjylys bildirip, uıymdy reformalaý kezek kúttirmeıtin másele ekenine ekpin beredi.
Eýropalyq parlamenttegi Ispanııa delegasııasynyń basshysy Lýıs Garıkano búgingi maqalasynda «Breksıtten» keıingi Eýropalyq odaqtaǵy bilim salasynyń jaı-kúıi týraly sóz qozǵaıdy. Onyń paıymdaýynsha, jahandyq deńgeıge shyǵý úshin ýnıversıtetterdegi ǵylymdy damytýǵa erekshe kóńil bólinýi tıis. Osy oraıda, avtordyń maqalasy Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń bıylǵy Joldaýda «Iri bıznes ókilderi óńirlik ýnıversıtetterdiń ǵylymı qyzmetin qamqorlyqqa alsa, nur ústine nur bolar edi», degen sózimen úndes shyǵyp otyrǵanyn atap ótken jón.
NIý-DELI – Birikken Ulttar Uıymy 24 qazanda 75 jyldyq mereıtoıyn toılaıdy. 1945 jyly BUU-nyń tarıhı jarǵysy óz kúshine engen bolatyn. О́kinishke qaraı, uıymnyń osy ýaqytqa deıin atqarǵan jumysyna qaramastan, kópjaqtylyqqa dál qazirgideı qaýip tóngen emes.
Covid-19 pandemııasy deglobalızasııanyń jańa dáýirin bastap berdi. Izolıasıonızm men proteksıonızm kún sanap artyp barady. Kóptegen eldiń bıligi egemendikti, ultshyldyqty jáne derbes sheshim qabyldaýdy joǵary qoıatynyn aıtyp, halyqaralyq kelisimsharttar men saýda kelisimderine kúmánmen qarap otyr. Sondyqtan BUU-da uıymnyń ómirsheńdigine baılanysty másele kóterýine sebep jeterlik.
BUU Bas Assambleıasynyń 22 qyrkúıektegi jıynynda sóılegen sózinde BUU Bas hatshysy Antonıo Gýterrısh Covid-19 indetin aqyrettiń bir belgisi dep atady. Koronavırýstyń shyǵýy, álemge tez taraýy, adam óliminiń kóbeıýi (qazir qaıtys bolǵandar sany mıllıonnan asty), sondaı-aq indetten týyndaǵan qaýip jahandyq saýda aınalymyn kúrt azaıtyp, 1930 jyldardaǵy Uly toqyraýdan keıingi eń alapat daǵdarysqa ákelip otyr. Qazir ekonomıkalyq quldyraý men áleýmettik salanyń buzylýyna baılanysty Turaqty damý maqsattaryna jetý múmkin emes.
Búginde BUU-nyń taǵdyry bulyńǵyr tartyp tur. Tipti BUU qurylǵanda negizgi temirqazyǵy sanalǵan mýltılateralızmge kúmánmen qaraıtyndar qatary kóbeıe bastady. Prezıdent Donald Tramptyń bastamasymen AQSh kópjaqtylyqtan bas tartýǵa kóshti. Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron taıaýda AQSh-tyń halyqaralyq júıeniń sońǵy kepilgeri atanýǵa ynta bildirmeýin qatań synǵa aldy. AQSh-tyń Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynan shyǵatyny týraly Tramptyń keıingi jasaǵan málimdemesi Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin irgesi áýpirimdep júrip qalanǵan kópjaqty júıeniń qulaýyna bastamashy bolýy yqtımal.
Eýropa da pandemııaǵa qatysty qıyndyqtardan zardap shekti. Kezinde qurlyq óńirlik ıntegrasııanyń ozyq úlgisi sanalǵan edi. Alaıda eýropalyq yntymaqtastyq indettiń qarqynyna tótep bere almaı, tez qulady. Osylaısha, shekarasyz Shengen aımaǵy alǵashqylardyń biri retinde qurbandyqqa shalyndy.
Negizinde, Eýropalyq odaqqa múshe memleketter vırýstyń alǵashqy belgileri baıqalǵanda-aq ulttyq kedergi jasap aldy. Qytaıdan keıin indet tez taraǵan Italııaǵa EO-daǵy kórshi memleketter alǵashqyda medısınalyq jabdyqtar jibergen joq. Esesine, qurlyqtaǵy áriptesine tilektestik kórsetýdiń ornyna eksporttyq baqylaý ornatty. Eýropalyq odaqtaǵy kópjaqtylyqtyń abyroıyn qaıta qalpyna keltirý úshin kóp ýaqyt kerek.
Álemdegi kópjaqty qatynasqa Qytaı-AQSh arasyndaǵy shıelenis te syzat túsirdi. Tipti, senimdi lıberaldardyń ózi Batys álemi BUU-dan bas tartqan jaǵdaıda Qytaıdyń kópjaqty júıede top bastaýǵa umtylatynyn aıtyp dabyl qaǵyp otyr. Degenmen, Qytaıdyń mýltılateralızmi rıtorıkalyq mánge ıe. Olar tańdaǵan modus operandi, ıaǵnı prezıdent Sı Szınpın negizin qalaǵan transulttyq ınfraqurylymdyq ınvestısııalyq baǵdarlama – «Bir jol, bir beldeý» jobasy táýelsiz mekeme BUU-nyń kópjaqty baqylaýynsyz júzege asyp, ekijaqty qarym-qatynasty teń dárejede júrgizbeıdi. Osylaısha, áriptes elder baǵynyshty ári qaryzdar bolyp qalmaq.
DDU Ýhanda pandemııa bastalǵanda baqylaýdy kúsheıtýge talpynǵan kezde Qytaı odan bas tartty. Covid-19 vırýsy jahandyq densaýlyq salasyndaǵy tótenshe jaǵdaımen birlesip, kópjaqty kúresý júıesiniń artyqshylyǵyn kórsetti, sondaı-aq halyqaralyq ınstıtýttardyń legıtımdigi álsiregenin ańǵartty.
DDU-nyń pandemııamen kúresýdegi áreketi kóptegen jahandyq ınstıtýt pen olardyń agenttikteri saıasılanǵanyn, úlken kúshke ıe memleketterdiń yqpalynda qalyp, kóshbasshylyq pen maqsaty kemshin soǵatynyn kórsetti. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymyndaǵy basty rólge ıe Qytaı jahandyq densaýlyq salasynyń qaýipsizdiginen góri ulttyq múddeni joǵary qoıdy.
Bul ultshyldyq pen ekonomıkalyq shekteýler Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi halyqaralyq tártip pen BUU-nyń yntymaqtasa áreket etý qabiletine nuqsan keltirgen jalǵyz sala emes. Bálkim, eń qaterli jahandyq sátsizdiktiń bir parasy klımattyń ózgerýin boldyrmaýǵa qatysty shyǵar. Bul másele ǵalymdar men belsendilerdi ǵana mazalaǵandyqtan, jahandyq jylynýdyń áseri anyq baıqala bastady jáne kez kelgen sátte tarıhta kezdespegen apatqa ákelýi yqtımal. Qazirgi tańda, klımat saldarynan kóshkender sany qaqtyǵystan bas saýǵalaǵan nemese ekonomıkalyq múmkindik izdegen bosqyndardan áldeqaıda kóp. Taıaýda ótken Bas Assambleıanyń jıynynda birneshe eldiń basshysy klımattyń ózgerýi týraly aıtqanymen, ony boldyrmaýǵa baǵyttalǵan birlesken kelisim jasalǵan joq. Dál qazirgi 2020 jyl «ne bel, ne belbeý» ketetin ýaqyt ekeni anyq.
Búginde álem eń qaýipti qatermen kúresýde qıyndyqqa tap bolyp otyrǵanyn eskersek, halyqaralyq saıasattyń da daǵdarysqa tirelgenine tańǵalýdyń jóni joq. XX ǵasyrdyń erejesi sanalatyn saýda, baılanys, ınnovasııa, beıbitshilik pen qaýipsizdik birjaqty memlekettik tártiptiń forýmyna aınaldy. BUU Qaýipsizdik Keńesi oǵan turaqty múshe memleketterdiń kúrdeli aıyrmashylyqtaryna baılanysty toqyrap tur.
Áıtse de, BUU qazirgi tańda álemniń burysh-buryshynda mańyzdy jumys atqaryp jatyr. Shamamen 95 myń sarbaz, polısııa jáne azamattyq qyzmetker BUU-nyń bitimgerlik operasııalary men saıası mıssııalarynda qyzmet etip júr. Degenmen, BUU-nyń bitimgerlik bıýdjetine berilýi tıis 8 mıllıard dollar jarnanyń tólenbegen somasy byltyr 1,7 mıllıard dollardy qurady. Dál sol sekildi, BUU-nyń jalpy bıýdjetine 711 mıllıon dollar jarna kem tólendi.
Damýshy elder BUU-nyń negizgi elektorattary retinde qala bermek. Uıym olar úshin jahandyq arenada óz daýsyn estirtýge múmkindik beretin «kúsh teńestirgish», olar kezigetin qıyndyq pen máseleler barshanyń ortaq jaýapkershiligi retinde áreket etedi. Úndistan sekildi memleket BUU-da reforma júrgizýdi suraǵanda uıymnyń kóptegen máseleni sheshýde alǵyrlyq kórsetkenin, reforma jasaıtyn ýaqyt kelgenin moıyndaıdy. Kópjaqtylyq teńsiz álemde múıizdeýge ushyraýy múmkin elderdi qorǵaýǵa baǵyttalǵan.
Biraq Covid-19 indeti BUU-ǵa soqqy jasady. Eger júıe tıimdi jumys istegende, koronavırýs shyǵa sala onyń qaýpi týraly jahandyq dabyl qaǵylyp, vırýstyń aldyn alý men taralýyn shekteýge qatysty úzdik tásilder anyqtalyp, kópshilikke taratylatyn edi, memleketter soǵan beıimdeletin edi.
Onyń ornyna, pandemııa álemniń taǵdyryn talqandaıtyn bás oıynyna berilip ketkenin ańǵartty. Qazirgi daǵdarys aıaqtalǵannan keıin BUU memleketterdi bolǵan jaǵdaıdan sabaq alýǵa bastap, halyqaralyq júıler men ınstıtýttardyń qaıtkende kúsheıtip, radıkaldy túrde reformalaýǵa jol kórsetýi tıis. Áıtpese, BUU-nyń 75 jyldyq mereıtoıy adamzattyń izgi oıynan týyndaǵan ortaq jobany qaýipti vırýstyń joıyp jibergen sáti retinde este qalmaq.
Shashı Tarýr,
BUU Bas hatshysynyń burynǵy orynbasary. Úndistannyń syrtqy ister memlekettik mınıstri,
Adam kapıtalyn damytý memlekettik mınıstri qyzmetin atqarǵan. Qazirgi tańda Úndistan ulttyq kongresiniń múshesi
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org