Senatorlardy aýyldyń jaǵdaıy alańdatady

 

Birlesken tergeý toptary qurylady

Zań jobasynyń maqsaty – Qazaqstan men Ýkraına arasynda kómek týraly suraý salý berilgen sátte suraý salýshy taraptyń quzyretti organdarynyń ıýrısdıksııasyna jatatyn qylmystar týraly qylmystyq ister boıynsha barynsha quqyqtyq kómek kórsetý múmkindigin berý úshin Shartty ratıfıkasııalaý. Bul qujatqa 2018 jylǵy 29 qazanda qol qoıylǵan.

– Jalpy, qazir eki el arasyndaǵy qylmystyq ister boıynsha quqyqtyq kómek 1993 jylǵy Mınsk konvensııasyna sáıkes júzege asyrylady. Alaıda atalǵan konvensııaǵa qol qoıylǵan ýaqyttan beri zańnama men sot-tergeý tájirı­besi ózgerdi. Ýkraınada da kóptegen ózgeris bar. Konvensııa men usyny­lyp otyrǵan shart arasynda eshqan­daı qaıshylyq joq. Kerisinshe olar bir-birin tolyqtyrady, biraz normany naqtylaıdy, – dedi zań jobasy jó­ninde baıandama jasaǵan Bas prokýror­dyń orynbasary Marat Ahmet­janov.

Onyń sózine súıensek, Shart kúdikti men aıyptynyń kinásin dáleldeýge baǵyttalǵan keshendi prosessýaldyq áreketterdi júrgizýdi qarastyrady. Qu­jattyń ekonomıkalyq-áleýmettik jáne saıası turǵyda keri áseri joq. Ony iske asyrý bıýdjetten qosymsha qarjy talap etpeıdi.

– Qujat eki eldiń quzyrly organdaryna kúdikti men aıyptalýshynyń kinásin dáleldeý boıynsha keshendi tergeý jasaýǵa quqyq beredi. Mundaı ekijaqty Shart 27 elmen bar. Bul kelisimniń bir­qatar ereksheligin aıtar bolsaq, qujat quqyq qorǵaý organdarynyń ýkraı­nalyq áriptesterimen tikeleı baıla­nys jasaýǵa múmkindik beredi. Bul eki tarap úshin de mańyzdy norma jáne qylmyspen kúres baǵytynda ózara senimdi bildiredi. Odan basqa tergeý jumysynyń jedeldigin arttyrady. Taǵy bir erekshelik, Shart boıynsha qajet jaǵdaıda birlesken tergeý toptaryn qurýǵa bolady, – dedi M.Ahmetjanov.

Osy Shartty ratıfıkasııalaý Ýk­raına tarapymen qylmystyq-quqyqtyq saladaǵy ekijaqty sharttardyń tolyq toptamasyn jasaqtaýdy aıaqtady. Qujatqa qatysty Senat Tóraǵasy da óz pikirin bildirdi.

– Ýkraına – Qazaqstannyń mańyzdy seriktesteriniń biri. Eki el arasyndaǵy qarym-qatynas ózara yntymaqtastyqqa jáne dostyqqa negizdelgen. Bizdiń elderimizdiń mádenı-gýmanıtarlyq baılanysy da dáıekti túrde damyp keledi. Aldaǵy ýaqytta ózara qarym-qatynasty odan ári nyǵaıtýǵa eki memleket te múddeli. Osy turǵydan kelgende, búgin qabyldanyp otyrǵan zań quqyq qorǵaý salasy boıynsha yntymaqtastyqty arttyrýǵa múmkindik beredi dep senemiz, – dedi Senat Tóraǵasy.

Shartta qylmystyq ister boıynsha quqyqtyq kómek rásimderi, suraý salýdyń nysany men mazmuny, berý sharttary, kómek kórsetýden bas tartý úshin negizder jazylǵan.

«Shartty ratıfıkasııalaý kúdik­tiler men aıyptalýshylardyń qyl­mys jasaýdaǵy kinásin dáleldeýge baǵyttalǵan is-áreketterdi keshendi júrgizýge yqpal etetin bolady, sondaı-aq Qazaqstan men Ýkraınanyń quzyretti organdarynyń tikeleı ózara is-qımyl jasaýǵa ókilettik beredi, – dedi senator Nurlan Beknazarov.

 

Aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrý kerek

Sonymen qatar depýtattar Senat otyrysynda birqatar saýal jarııalady. Álı Bektaev Premer-Mınıstrdiń atyna depýtattyq saýal joldap, «Aýyl – el besigi» jobasyn iske asyrý kezindegi olqylyqtar men osy baǵyttaǵy ózekti problemalarǵa nazar aýdardy.

Á.Bektaevtyń aıtýynsha, jobaǵa engizilgen tirekti jáne spýtnıktik eldi mekenderdi irikteý qaǵıdalary túsi­niksiz. Búginde bul tizimge 3561 eldi me­ken engizilgen. Olar negizinen aýdan or­talyqtary men olardyń aınalasyn­daǵy aýyldar. Al shalǵaıdaǵy eldi mekenderdiń qamtylýy nashar.

– Eń soraqysy, «Aýyl – el besigi» jobasyn daıyndaý barysynda turǵyndardy turaqty jumyspen qamtý máselesi eskerilmegen. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men «QazAgro» aksıonerlik qoǵamynyń qarjy ınstıtýttary osy jobadan tys qalǵan. Agroónerkásiptik keshendi damytýǵa 2019 jyly 448 mıllıard teńge bólindi. Onyń 1,6 mıllıard teńgesi ǵana aýyldarda turaqty jumys oryndaryn ashýǵa arnalǵan 22 jobaǵa jumsalǵan. Al 2020 jyly aýyldyq jerlerde ashylatyn 20 myń jumys ornynyń tek 800-i turaqty bolmaq. Bul orta eseppen ár tórt eldi mekende bir ǵana turaqty jumys orny qurylady degen sóz, – degen Á.Bektaev osy baǵyttaǵy ınvestısııalyq jobalardyń áleýmettik tıimdiligi tómen ekenin jetkizdi.

Depýtattyń sózine qaraǵanda, bul jumystar «Nurly jol», «Nurly jer», «Eńbek», «Bıznestiń jol kartasy-2025» sekildi memlekettik baǵdarlamalarmen úılestirilmegen. Sondaı-aq aýyldardyń ınfraqurylymdyq problemalaryn túbegeıli sheshýge arnalǵan bastamalar júıeli josparlanbaǵan. Osyǵan oraı senator ózin tolǵandyrǵan birqatar mańyzdy máselege toqtaldy.

– Jobany daıyndap, iske asyrar aldynda aýyldyq eldi mekenderdiń óńirlik standarttar júıesine sáıkestigin zertteıtin, jergilikti turǵyndardyń ómir súrý deńgeıin anyqtaıtyn keshendi jumystar júrgizildi me? Osy jobaǵa engizilgen áleýeti bar 1173 tirekti, 2388 spýtnıktik eldi meken qandaı krıterıılermen anyqtaldy? – dedi ol.

Sonymen qatar depýtat Úkimet basshysynan atalǵan jobany ulttyq baǵdarlama retinde qaıta qabyldaýǵa jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý saıa­satyna jaýapty retinde Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligin qaıta bekitýge qatysty pikir bildirýin surady.

Senator Aqylbek Kúrishbaev Palata otyrysynda Premer-Mınıstrdiń atyna depýtattyq saýal joldap, agro­óner­kásip kesheni boıynsha statıstıkany jetildirý máselesin kóterdi. Depý­tat eginnen jınalǵan ónimniń anyq kóle­mi, tuqymnyń shynaıy sapasy, egistik jáne jınaý jumystarynyń dál mer­zimi týraly naqty aqparattyń joq ekenin alǵa tartty. Sondaı-aq mal sharýa­shylyǵynda janýarlar týraly málimetterdi tirkeý jumystarynyń negizgi bóligi áli de qaǵaz nusqada jınalatynyna, sonyń saldarynan kóptegen qatelik jiberiletinine ekpin berdi.

Senat depýtaty jergilikti ákimderdiń jumysyn baǵalaýdy statıstıka derek­terine táýeldi etý aýyldaǵy jaǵdaı týraly jalǵan aqparat berýge jol ashatynyn aıtty. Mal sharýashylyǵynda janýarlar týraly málimetterdi burmalaý sýbsıdııalardy zańsyz alýǵa múmkindik týǵyzatynyna nazar aýdaryp, osy máse­lelerge qatysty birneshe usynysyn jet­kizdi.

– Birinshiden, egin sharýashylyǵynyń jaı-kúıi týraly obektıvti derekter alý úshin sıfrlandyrý múmkindikterin barynsha paıdalaný kerek. Meniń oıymsha, aýyl sharýashylyǵynyń sıfr­landyrý máselesimen Esep komıteti muqııat aınalysýy tıis. Ekinshiden, mal sharýashylyǵynda adam faktory yqpalyn tolyqtaı joıa otyryp, janýarlardy esepke alý men veterınarlyq qujattamany júrgizýdiń búkil júıesin sıfrly formatqa kóshirý asa mańyzdy, – dedi A.Kúrishbaev.

 

Jambyldyq dıqandar sýǵa muqtaj

Senator Dınar Nóketaeva Premer-Mınıstrdiń orynbasary Eraly Toǵja­novtyń atyna depýtattyq saýal joldap, elimizde dárilerdi tirkeý mehanızmi kúrdeli ekenine nazar aýdardy.

Depýtat kóptegen shekteýlerdiń, sondaı-aq preparattardy tirkeý kezindegi qıyndyqtardyń saldarynan dári-dármekterdiń kóterme jáne bólshek saýdasymen aınalysatyn bıznes nysandary shyǵynǵa batyp otyrǵanyn aıtty. D.Nóketaevanyń sózine qaraǵanda, olar­dyń keıbiri bankrot bolýdyń aldynda tur. Bul jaǵdaı halyq tarapynan suranysqa ıe preparattardyń, onyń ishinde onkologııalyq aýrýlarǵa, qant dıabetine, joǵary qan qysymyna jáne basqa da sırek kezdesetin dertterge qajet dári-dármekterdiń tapshylyǵyn týdyrýy múmkin. Senator qazirgi qolda­nystaǵy zańnamada memlekettik tirkeý­den ótpegen dári-dármekterdi satýǵa tyıym salynatynyn atap ótti.

– Qazaqstanda dárini tirkeý merzimi óte uzaq ýaqyt alady. Osyny eskere otyryp, tirkelmegen dárilik zattardy elimizge ákelgen jaǵdaıda ýákiletti organ aıqyndaıtyn tártippen beriletin qorytyndynyń, ıaǵnı ruqsat berý qujatynyń negizinde tirkeý joldaryn qarastyrý qajet, – dedi depýtat.

Senat depýtaty Ábdáli Nuralıev Premer-Mınıstr Asqar Mamınniń atyna depýtattyq saýal joldady. Onda senator Jambyl oblysynyń dıqandary kótergen sýarmaly aǵyn sý týraly máseleni arqaý etti.

Jambyl oblysynda paıdalanatyn aǵyn sýdyń 80 paıyzy kórshiles Qyrǵyzstan aýmaǵynan bastaý alyp, Shý, Talas transshekaralyq ózenderi arqyly beriledi. Senator oblysta sýarmaly jerdiń kólemi 229 700 gektar ekenin aıta kelip, júzege asyp jatqan aýqymdy sharalarǵa qaramastan, sýmen kamtamasyz etý máseleleri óte ózekti ári shekaralas memlekettiń sý saıasatyna táýeldi ekenin málimdedi.

«QAZSÝShAR» Respýblıkalyq mem­lekettik kásiporny Jambyl fılıalynyń málimeti boıynsha, 2020 jyly jalpy aýdany 122 myń ga bolatyn 1025,0 mln tekshe metr sý úshin aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerimen sý jetkizý týraly kelisim jasaǵan. Biraq bıylǵy sáýir aıynan qyrkúıek aıyna deıin 79,6 myń gektar alqap 550,3 mln tekshe metr sýmen qamtamasyz etilgen. Jospardy oryndamaýdyń basty sebebi – transshekaralyq ózenderden keletin sýdyń jetispeýi, – dedi Á.Nuralıev.

Qazirgi tańda Jambyl oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy mamandarynyń esebi boıynsha 2020 jyldyń vegetasıalyq kezeńinde sý kóleminiń tómen bolý saldarynan oblysta barlyǵy jalpy quny 1 mlrd 300 mln teńgeni quraıtyn 36,4 myń tonnadan astam ónim alynyp, sharýalardyń kúnkóris deńgeıi tómendegen.

Senator osy aıtylǵan máselelerdi eskere otyryp, Úkimet basshysyna óńirdegi transshekaralaryq Shý, Talas ózenderiniń sý qorlaryn eki memleket arasynda bólýge baılanysty birqatar usynys jasady:

– Qyrǵyz Respýblıkasy aýma­ǵyn­daǵy sý qoımalaryna elimizdiń sý tutynýshylarynyń táýeldiligin azaıtý maqsatynda Jambyl oblysy aýmaǵynda Shý, Talas ózenderiniń boıynda jos­parlanǵan 3 jańa sý qoımasynyń qurylysyna 2021 jylǵa arnalǵan Respýblıkalyq bıýdjetten qarjy bólý, Qazaqstan Respýblıkasy men Qyrǵyz Respýblıkasy arasyndaǵy kelisim negizinde retteletin memleketaralyq sý kanaldary arqyly sý berýdiń kelisilgen kestelerin oryndaý boıynsha tetikter qurý, kelisimderdi pysyqtaý, shekaralas memleketterden keletin sý resýrstarynyń kólemin monıtorıngteý, sýdy keshendi paıdalaný men qorǵaýdyń basseındik shemalaryn naqtylaý, jańartý boıynsha sıfrlandyrý sharalaryn qabyldaý kerek dep sanaımyz, – dedi Á.Nuralıev.

Senat depýtaty qalyptasqan jaǵ­daıdyń mańyzdylyǵyna baılanysty usynystardyń eskerilýin jáne Úkimet tarapynan tıisti sharalar qabyldaýdy surady. Depýtattyq saýalǵa Senat depýtattary Á.Nuralıev, Q.Qojamjarov, Á.Mamytbekov, B.Orynbekov qol qoıdy.

 

Elektrondy kitaphananyń kemshiligi kóp

Senat depýtaty Rysqalı Ábdikerov Premer-Mınıstr Asqar Mamınge depýtattyq saýal joldady. Onda senator elimizdiń Mádenıet jáne sport mınıstrligi 2007 jyly mem­le­kettik baǵdarlama aıasynda ashqan Qazaqstan ulttyq elektrondy kitapha­nasy kazneb.kz portalyndaǵy sıfrlan­dyrylǵan elektrondy kitaptardyń sapasyn synǵa alǵan. Ondaǵy elektrondy kitaptardyń 3D nusqasyn oqý qıynǵa soǵady, mátinderi anyq emes, bulyńǵyr, keıbir aýdıo-kitaptar múldem ashylmaıdy.

Qazirgi ýaqytta portaldyń seg­men­ti ádebıettiń 60 myńnan astam elektrondy kóshirmesin qamtıdy. Onyń ishinde balalarǵa arnalǵan elektrondy kitaptar sany 5 551 danany qurap otyr. Degenmen, búginde Qazaqstanda shyǵatyn barlyq basylymdardyń elektrondy nysany kazneb.kz portalynda jarııalanbaı otyr. Máselen, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi shyǵaratyn oqýlyqtardyń elektrondy nusqalary tolyqtaı qamtylmaǵan.

Búginde elimizdiń kitaphana qorynda jalpy 112 mıllıonnan astam basylym bar. Solardyń 1,5 mıllıonǵa jýyǵy ǵana elektrondy nusqada. Bul – kitaphana qorynyń jalpy kóleminiń nebári 1,3 paıyzyn qurap otyr. Respýblıka bo­ıynsha 3 940 kitaphananyń 1 892-si, ıaǵnı 48 paıyzy ǵana ınternet jelisine qosylǵan. Bul árıne jetkiliksiz, ásirese, qazirgi qashyqtan oqytý jaǵdaıynda.

– Osyǵan oraı, «Kitaphana isi týraly» zań jobasyn ázirleýdi, Bala­larǵa arnalǵan Qazaqstan Ulttyq elek­trondy balalar  kitaphanasy portalyn ashýdy, Qazaqstanda basylyp shyǵarylatyn barlyq jarııala­nym­dardyń mindetti danasynyń elektrondy nysanyn kazneb.kz portalyna joldaý boıynsha naqty júıesin qalyp­tas­tyrýdy, kitaphanalardy Braıl qarpi, úlkeıtilgen qarip, sondaı-aq zamanaýı sıfrly jáne DEIZI (DAISY) nysa­nyndaǵy kitaptarmen jetkilikti túrde qamtamasyz etýdi qaras­ty­rýyńyzdy ótine­miz, – dedi senator.

Senat depýtaty Súıindik Aldashev «Beıneý-Shalqar» baǵytyndaǵy avtomobıl jolynyń qurylysyn 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan «Nurly jol» ınfraqurylymdyq damý memlekettik baǵdarlamasyna qosýdy usyndy.

Úkimet basshysynyń atyna joldaǵan saýalynda depýtat qazirgi tańda «Qu­ryq» teńiz porty Qazaqstannyń eksport­tyq áleýetin arttyrýda mańyzdy ról atqa­ratynyn atap ótti. 2016 jyly elimizdiń kólik-logıstıkalyq ınfraqurylymyn damytý maqsatymen «Quryq» teńiz parom kesheni salynyp, paıdalanýǵa berildi. Keshenniń temirjolmen júk tasymaldaý qýaty jylyna – 4 mıllıon tonnany, al avtomobıl jolymen júk tasymaldaý jylyna 2 mıllıon tonnany quraıdy.

– Portqa júk jetkizý merzimin jáne soǵan baılanysty shyǵyndardy qys­qartý úshin 2016 jyly «Shalqar-Beı­neý» temirjoly salynyp, paıdalanýǵa berildi. Joldyń uzyndyǵy 471 shyqy­rym. Bul «Quryq» portyna baratyn joldy 500 shaqyrymǵa deıin qys­qar­týǵa múmkindik berdi. Degenmen, áli kúnge deıin portqa avtomobıl jolymen júk jetkizetin ońtaıly baǵdardy tań­daý máselesi sheshilmeı keledi, – dedi S.Al­dashev.

Sondaı-aq senator búginde avtojol arqyly atalǵan portqa júk jetkizý úshin «Yrǵyz – Aqtóbe – Maqat – Beıneý – Quryq» baǵytyn júrip ótip, qosymsha 1250 shaqyrym artyq jol júrýge týra keletinine nazar aýdardy.

Osy rette depýtat «Nurly jol» baǵ­darlamasynyń II kezeńi aıasynda 2020-2025 jyldary 11 myń shaqyrym avtomobıl jolyn qaıta jóndeý jáne salý boıynsha 30 jobany iske asyrý josparlanǵanymen, «Beıneý-Shalqar» jobasyn qarjylandyrý kózi anyqtalmaǵanyn atap ótti. Sondyqtan «Quryq» portyna júkti jyldam jetkizý máselesi ashyq kúıinde qalyp otyr.

Sonymen qatar senator «Shalqar – Beıneý» temirjolyn salǵan kezdegi joba­lyq jumystardyń materıaldaryn jáne atalǵan temirjoldyń ınfra­qurylymyn paıdalaný arqyly bul jobany qysqa merzimde ári az shyǵynmen iske asyrýǵa bolatynyn jetkizdi.

S.Aldashev atalǵan jol qurylysy el azamattaryna Kaspıı teńiziniń jaǵa­laýyna qysqa baǵytpen jetýge múm­kin­dik berip, ishki týrızmniń damýyna jaǵdaı týǵyzatynyn da sóz etti.

Senator Álimjan Qurtaev beısenbi kúni plenarlyq otyrysta agrarlyq sala­daǵy eń mańyzdy máselelerdiń birin kóterdi. Senator 10-15 kúnde egin jı­naýǵa daıyn otyrǵan Túrkistan obly­syn­daǵy maqta egýshi dıqandardyń qıyn jaǵdaıyn Úkimet basshysyna jetkizdi.

– Tıisti oryndar arqyly maqta baǵasy rettelip, dıqandardyń shyǵyn­ǵa batyp qalmaýyn qadaǵalaýdy tapsy­rýyńyzdy suraımyz, – dedi depýtat. Senatordyń aıtýynsha, óńirdegi maqta zaýyttary monopolıster sııaqty. Iаǵnı zaýyt basshylyǵy maqta baǵasyn ózderi bekitedi, al dıqandardyń buǵan kónbeýge amaly joq. Sebebi, maqtany zaýyttan basqa eshkim qabyldamaıdy.

Depýtattyń saýalynda Lıverpýl maqta bırjasyndaǵy baǵaǵa táýeldilik te sharýalardyń qaltasyna áser etetini aıtylǵan. Dıqandar 40-50 gradýs aptaptyń astynda erte kóktemnen qońyr kúzge deıin ósirgen osy ónimin shıtin ǵana aıyratyn maqta zaýyttary arqyly shetelderge sý tegin satyp keldi.

– Bylaı aıtqanda, ózderi ósirgen aq maqtadan daıyndalǵan ónim Qazaqstanǵa 5-6 ese qymbat baǵaǵa keledi, – degen senator tıisti oryndarmen maqta baǵasynyń rettelýin, dıqandardyń shyǵynǵa batpaýyn qadaǵalaýdy tapsyrýdy surady.