Jumysshylardyń quqyǵyn qorǵaıtyn qujat

Bir patent 8 elde qoldanýǵa jaraıdy

Qujat qaryzdyq eńbek salasynda eńbek etýshi azamattardy áleýmettik qorǵaýǵa, sondaı-aq jumys berýshiler tarapynan olardyń eńbek úshin syıaqy alý quqyǵy saqtalýyn, eńbek jaǵdaılaryn qaýipsizdik jáne gıgıena talaptaryna sáıkes qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.

Depýtattardyń bastamasymen ázir­lengen zań jobasy qaryzdyq eńbek salasyn quqyqtyq rettelmeýine baılanysty azamattardyń Konstıtýsııanyń 24-babynda kepildik berilgen quqyqtaryn buzýshylyqty joıý jáne aldyn alý maqsatynda ázirlendi.

Atalǵan qujatqa qatysty baıandama jasaǵan Májilis depýtaty Qanat Mý­sınniń aıtýynsha, zań jobasynyń normalary qaryzdyq eńbek salasynda eńbek etýshi azamattardy áleýmettik qorǵaýǵa, sondaı-aq jumys berýshiler tarapynan olardyń eńbegi úshin syıaqy alý quqyǵy saqtalýyn, eńbek jaǵdaılaryn qaýipsizdik jáne gıgıena talaptaryna sáıkes qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.

Zań jobasynda Eńbek kodeksine eńbek qatynastary júıesindegi qaryzdyq eńbek salasynyń obektileri men sýbek­tilerin aıqyndaý bóliginde jańa uǵymdar engizý usynylady. Personaldy berý jó­nindegi qyzmetti júzege asyratyn zańdy tulǵalar, onyń ishinde jumys­pen qamtýdyń jekeshe agenttikteri – «ji­berýshi tarap», qaryzdyq eńbekti paıda­lanatyn zańdy jáne jeke tulǵa­lar «qabyldaýshy tarap» retinde aıqyn­dalǵan.

Sondaı-aq «qabyldaýshy taraptyń jumysshylary», «personaldy berý» degen jańa anyqtamalar, «eńbek min­det­teri», «eńbek qyzmetine baılanysty jazataıym oqıǵa» uǵymdary naqtylanǵan ózgeris engiziledi.

Budan basqa, Eńbek kodeksinde qa­byl­daýshy jáne jiberýshi taraptar ju­mysshysynyń quqyqtary men mindetteri eskerilmek. Máselen, qabyldaýshy tarap jumyskerleriniń negizgi jalaqysynan tómen emes jalaqy mólsherin retteıtin normalarmen tolyqtyrý usynylǵan. Budan bólek, taraptardyń quqyqtary, mindetteri men jaýapkershiligi, qaryzdyq jumyskerdiń eńbek qyzmeti ýaqytyndaǵy jazataıym oqıǵalar kezindegi tergep-tekserý tártibin jáne personaldy berý jónindegi qyzmetterdi kórsetý boıynsha qyzmetti júzege asyrý tártibin retteıtin normalar qarastyrylǵan.

Zań jobasynda Kásipkerlik kodeks­ke jáne «Qyzmetker eńbek (qyzmettik) mindetterin atqarǵan kezde ony jazataıym oqıǵalardan mindetti saqtandyrý týraly», «Halyqty jumyspen qamtý týraly» zańdarǵa ózgerister men to­lyq­tyrýlar engizý usynylady.

Zań jobasyn talqylaý barysynda Má­jilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlın qu­­jatqa qatysty óz pikirimen bólis­ti. Onyń aıtýynsha, bul qadam jumys­shy­lar­dyń quqyǵyn qorǵaýǵa septigin tı­gizedi.

«Qaı kezeńde de eńbek máselesi óte mańyzdy. Sondyqtan bul salany árqa­shanda zań deńgeıinde qorǵaý úshin der kezinde naqty qadamdar jasalyp keledi. Sonyń biri – búgingi maquldaǵan zań jobasy. Qujatta qaryzdyq eńbekti retteý normalary engizildi. Bul azamat­tar­­dy jumyspen qamtý jáne olar­dyń áleý­mettik jaǵdaıyn saqtaýǵa baǵyt­talǵan taǵy bir múmkindik», dedi N.Nyǵ­matýlın.

Jalpy otyrysta depýtattar Eýra­zııalyq patent konvensııasyna óner­kásiptik úlgilerdi qorǵaý týraly hatta­many ratıfıkasııalaý týraly zań jobasyn maquldady.

Zań jobasyna qatysty baıandama ja­saǵan Ádilet mınıstri Marat Beketaevtyń aıtýynsha, Hattamanyń maqsaty – óner­tabysqa arnalǵan eýrazııalyq patentterdi tir­keýdiń qoldanystaǵy júıesine uqsas ónerkásiptik úlgilerge qatysty qu­qyq­tardy alýdyń óńirlik júıesin qurý.

«Hattamada ónerkásiptik úlgilerge eýrazııalyq patentterdiń quqyqtyq qorǵaý erekshelikteri, áreket etý qaǵı­dat­tary, ótinish berýshilerdiń, quqyq ıe­le­nýshilerdiń quqyqtary men mindetteri, sondaı-aq Eýrazııalyq patent vedomstvosy júzege asyratyn mindettemeler men ýákilettikter kózdelgen. Atalǵan zań jobasy óńirlik patent júıesin jetildirý maqsatynda engizilip otyr», dedi vedomstva basshysy.

Mınıstrdiń aıtýynsha, halyqaralyq patentteý kezinde ár memlekette jeke ótinim berý jáne jeke tólemderdi tóleý aıtarlyqtaı ákimshilik kedergi keltiredi. Depýtattar nazaryna usynylǵan qujatty qabyldaǵan jaǵdaıda bir patent arqyly 8 elde quqyqtyq qorǵaýǵa múmkindik týmaq.

«Qazaqstandyq ótinim berýshiler úshin óńirlik júıeniń artyqshylyǵy – obek­tini segiz memlekette bir ýaqyt­ta qorǵaý úshin Eýrazııalyq patent vedomstvosyna júginý. Bul júıe eýra­zııalyq aýmaqta saýda jasaý barysynda óner­kásiptik úlgilerdi qorǵaýdyń deńgeıin arttyrýǵa jáne osy júıeniń múshe mem­leketteriniń ınvestısııalyq tartym­dylyǵyn arttyrýǵa múmkindik beredi. О́ńirlik patent Eýrazııalyq naryqqa ba­ǵyttalǵan otandyq taýar óńdirý­shi­leriniń múmkindikterin arttyrady», dedi M.Beketaev.

Hattamany ratıfıkasııalaý nátı­jesinde otandyq taýar óndirýshilerdiń ónerkásiptik úlgisine alǵan patenti Eýra­zııalyq patentteý júıesine qatysýshy 8 memlekette – Armenııa, Ázerbaıjan, Belarýs, Qyrǵyzstan, Qazaqstan, Re­seı, Túrikmenstan jáne Tájikstanda qol­danylýǵa múmkindik bar.

Osy júıeni qurý respýblıkadan tys jerlerde ónerkásiptik úlgilerge qor­ǵaý alý rásimderin jeńildetýge jáne Eý­razııalyq patent uıymynyń Eýrazııalyq patent vedomstvosyna bir ótinim berý jolymen ákimshilik kedergilerdi azaıtýǵa múmkindik beredi.

Urlyq azaımaı tur

Jalpy otyrys barysynda Palata birqatar jańa zań jobalaryn jumysqa aldy. Olar: qylmystyq proseste aza­mat­tardyń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtý týraly kodekske túzetýler engizý, son­daı-aq Ulttyq qordan 2020 – 2022 jyl­darǵa arnalǵan kepildendirilgen trans­fert jáne respýblıkalyq bıýdjet pen bıýdjet zańnamasyn jetildirý máse­le­lerine qatysty zań jobalary.

Sonymen qatar jumysqa alǵan zań jobalarynyń qatarynda Ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly kodekske ekologııa máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly, salyq jáne bıýdjetke tólenetin basqa da min­detti tólemder týraly jáne energııa únem­deý men tıimdiligin arttyrý jáne aýd­andyq, qalalyq jáne aýyldyq bılik deń­geıleriniń derbestigi men jaýapker­shiligin keńeıtý máselelerine qatysty túzetýler engizetin zań jobalary bar.

Sondaı-aq Palatanyń beıindi komı­tet­teri qorytyndy ázirleý mer­zim­derin shyǵarý úshin birqatar ratıfı­kasııalyq zań jobalaryn jumysqa aldy. Olar EAEO taýar men qyzmet kórsetý bel­gileri jáne taýarlar shyǵarylǵan jer­lerdiń ataýlary týraly shartty jáne Qazaqstan men Ázerbaıjan arasyn­daǵy azamattardyń ózara vızasyz jol júrý­leri týraly kelisimge ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly zań jobalary.

Budan bólek, Qazaqstan men Azııa Damý Banki arasyndaǵy Qaryz týraly kelisimdi (Jaı operasııalar) (COVID-19-ǵa qarsy kúres jónindegi belsendi sharalar men shyǵystardy qoldaý baǵdarlamasy) jáne Qazaqstan men Azııa Infraqurylymdyq Investısııalar Banki arasyndaǵy Qaryz týraly kelisimdi (COVID-19-ǵa qarsy kúres jónindegi belsendi sharalar men shyǵystardy qoldaý baǵdarlamasy) ratıfıkasııalaý týraly zań jobalary bar.

Otyrys sońynda Májilis depýtat­tary memlekettik organdar basshylary­na depýtattyq saýal joldady. Premer-Mınıstrdiń orynbasary Roman Sklıardyń atyna saýal joldaǵan Májilis depýtaty Ersultan Bekturǵanov elimizdegi avto­kólik urlyǵyna alańdaýshylyq bildirdi.

«Ishki ister mınıstrligi usynǵan málimetine sáıkes, keıingi 2 jyl jáne 2020 jyldyń 8 aıy ishinde 5 132 kólik urla­nyp, sonyń tek 1 922 kólik ıelerine qaıtaryldy. Jalpy, avtokóliginiń jo­ǵalýy jáne onyń tabylmaı ketýi jábir­lengen kólik ıesine aýyr tıetini belgili. Sta­tıstıkaǵa súıensek, 2019 jyly 1 490 avtokólik urlanyp, onyń 671-i ǵana tabylǵan. Al bıylǵy 8 aıda 1 733 avto­kó­lik urlanyp, 233-i ǵana tabylyp otyr», dedi depýtat.

E.Bekturǵanovtyń aıtýynsha, munyń basty sebepterinińi biri – avtokólik quraldaryn ekinshi rettik esepke alý nemese sheshý kezinde avtokóliktiń shana­ǵy men qozǵaltqyshynyń nómirlik belgi­lerin vızýaldy tekserý júrgizýdi alyp tastaý. Depýtat keltirgen derekterge sú­ıen­sek, keıingi 2 jylda jáne 2020 jyl­dyń 8 aıynda eki rettik sanaqqa qoıyl­ǵan kólik­terdiń sany 2 325 820 qura­ǵan. E.Bek­turǵanov osyǵan baılanysty shanaq­tyń jáne qozǵaltqyshtyń nómir­lik belgileriniń túpnusqalyǵy bóligin­d­e jáne kólikti ekinshi rettik qaıta tirkeý ke­zinde sáıkestigin tekserýdi qaıta iske asyrý múmkindigin qarastyrýdy surady.

Májilis depýtaty Albert Raý Bas prokýrorǵa saýal joldap, zańsyz altyn izdeý­shilerdi qylmystyq jazaǵa tartýdy talap etti. Onyń sózine súıensek, eli­mizde altyn kenderinen shıkizat urla­ǵandar azaıar emes.

«Birqatar aımaqta uzaq jyldan beri altyn shıkizatyn urlaý áreketteri ty­ıyl­­maı keledi. Ásirese Aqmola obly­syn­­daǵy «Qazaqaltyn» taý-ken konser­niniń jaǵdaıy ýshyǵyp ketken. Ol jerde 2015-2020 jyldary aralyǵynda kásip­­orynǵa qarasty nysandarda 32 myń­­nan astam zańsyz altyn izdeýshiler ustalǵan», dedi depýtat.

Buǵan deıin ákimshilik quqyq buzý­shylyq týraly zańnamaǵa ózerister engizilgen-di. Atalǵan qujatqa sáıkes, qorǵalatyn nysanǵa zańsyz kirgeni úshin 15 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde (1 aılyq esptik kórsetkish – 2 778 teńge) aıyppul qarastyrylǵan. Nemese kúdikti eki aptaǵa qamaýǵa alynady. A.Raýdyń sózine sensek, mundaı sharalar jaǵdaıdy túzetpedi, tártip buzýshylar áli de azaıǵan joq.

«Máselen, 2019 jyldyń aqpany men 2020 jyldyń tamyz aıy aralyǵynda 5 700 zańsyz altyn izdeýshiler ustalyp, polısııaǵa tapsyryldy. Olardyń basym bóligi – 4 400 adam tártip buzýshylyqty ekinshi ret jasaǵan. 3697 adam jaýapqa tartyldy», dedi A.Raý.

Depýtattyń aıtýynsha, zańsyz altyn izdeýshiler jarylǵysh zattardy jıi paıdalanady. Buǵan qatysty qyl­mystyq ister de qozǵalǵan. Alaıda altyn izdeýshiler men satyp alýshylardy Qyl­mystyq kodekstiń 196-baby boıynsha jaýapqa tartý múmkin emes. Sebebi altyn shıkizaty «qylmystyq jolmen tabylǵan múlik» bolyp sanalmaıdy.

«Osylaısha, zańsyz altyn aınalymy óndirýshi kompanııalardyń jumysyn qıyndatyp otyr. Ekonomıkaǵa da aıtarlyqtaı shyǵyn keltiredi. О́ıtkeni bıýdjetke tıisti salyqtar men tólemder túspeıdi. Osyǵan baılanysty baqylaýdy kúsheıtip, asyl metaldardyń zańsyz aınalymy úshin qylmystyq jazany engizýdi suraımyz», dedi deptýtat.

Keıbir aýyldarda aýyz sý joq

Depýtat Jambyl Ahmetbekov Pre­mer-Mınıstr Asqar Mamınniń atyna resmı saýal joldap, aýyl turǵyndaryn mazalap otyrǵan aýyz sý máselesin kóterdi. Onyń aıtýynsha, osy salaǵa bólin­gen mıllıardtaǵan teńgege qaramas­tan, áli kúnge «tirshilik nárine» qol jetkize almaı otyrǵan aýyldar jeterlik.

«Májiliske Aqmola oblysynyń Qorǵaljyn aýdany, Qyzylsaı aýyldyq okrýginiń Shalqar aýylynan «Aqsaqaldar alqasy jáne aýyl turǵyndary atynan 51 adam qol qoıǵan ujymdyq hat-úndeý kelip tústi. Halyqtyń suraýy bireý ǵana. Ol – aýyz sý. Aýyz sý – aýamen qatar adam ómiri úshin eń qajetti másele ekendigine eshkim talaspaıdy jáne osy mańyzdy másele úshin «Aqbulaq» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda mıllıardtaǵan qarajat bólindi. О́kinishke qaraı, memleket aýyz sýmen qamtamasyz etý úshin qanshama mlrd qarajat bólse de, halyqty aýyz sýmen qamtamasyz etýge áli kúnge deıin tolyq qol jetkize almaı kelemiz», dedi depýtat.

J.Ahmetbekovtiń keltirgen derek­terine saı, 2014 jyly Qorǵaljyn-Shal­qar baǵytyndaǵy uzyndyǵy 29,5 shaqyrym sý qubyry magıstralynyń 95 paıyzǵa tozǵandyǵy rastaldy. Qubyr júıesi 1970 jyly salynǵan. Osyǵan baılanysty 2015 jyldan bastap aýyz sý aýylǵa avtokólikpen tasymaldanady. Shalqar aýylynyń ishki sý tartý qubyry 2010 jyly salynyp, 2014 jylǵa deıin qoldanylǵan. Alaıda keıinnen qaraýsyz qalǵandyqtan, qazir qaıta jóndeýdi qajet etedi.

«Kúzdiń jaýyn-shashyny kezinde, qystyń boranynda jol jabylǵan kezderde aýyl turǵyndaryn aýyz sýmen qamtamasyz etýde kóptegen qıyndyqtar týyndaıdy. Byltyr qańtardyń qarly borany kezinde avtomobıl joly jarty aıǵa jýyq jabylyp, Qorǵaljyn turǵyndary qar eritip, muz oıyp ishýge májbúr boldy. Bul jaǵdaı respýblıkalyq Qazaqstan-1 telearnasynan kórsetildi. Osy jaǵdaı áli sol kúıinde, ókinishtisi bul úırenshikti jaǵdaıǵa aınalyp barady. Jaǵdaı óte kúrdeli, bizdegi naqtylanbaǵan derekter boıynsha Qorǵaljyn, Birtaban, Shalqar aýyldarynda 6 myńnan astam adam turady. Osy aýyldarda 5 myńǵa tarta iri qara, 3 myń jylqy, 6 myń qoı-eshki, 15 myńǵa tarta úı qusy ósiriledi. Máseleniń áleýmettik mańyzdylyǵyn eskere otyryp, respýblıkalyq bıýdjetten atalǵan eldi mekendi aýyz sýmen qamtamasyz etý úshin qajetti qarajatty bólý múmkindigin qaraýyńyzdy suraı­myz», dedi J.Ahmetbekov.

Depýtat Vasılıı Oleınık Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Álıhan Smaıylovqa joldaǵan saýalynda kásipkerlerdiń quqyqtary men zańdy múddesin qylmystyq-quqyqtyq turǵyda qorǵaý máselesin kóterdi. Onyń aıtýyn­sha, kásipkerler quqyq qorǵaý jáne baqylaýshy organdar tarapynan jasalatyn túrli qysymǵa tap keledi.

«Sotqa deıingi tekserý organdary kásipkerlerdi negizsiz qylmystyq qýda­­laýǵa ushyratqany jıi tirkeledi. Má­se­len, keıingi 4 jylda Qarjy mınıs­tr­­ligine qarasty Ekonomıkalyq tek­se­rý qyzmeti júrgizgen ekonomıka sala­syndaǵy tekserýleriniń 17,3 paıy­zy ne­mese 2069 is toqtatylǵan. Oǵan qosa, kásip­­ker­lerdiń quqyǵy túsin­diril­meıdi jáne keltirilgen shyǵyn qaıtaryl­maı­dy», dedi depýtat.

Úkimet basshysy Asqar Mamınge saýal joldaǵan Iýrıı Tımoshenkonyń aıtýynsha, zeınetaqy qorynan berilgen aqsha alıment pen kredıt boıynsha qaryz úshin óndirilip alynýy múmkin.

Qazirgi tańda Úkimet tıisti qujat­tardy ázirlep, zeınetaqy jınaqtaryn paı­dalanýdy zań júzinde bekitýdi jos­parlap otyr. Alaıda keıbir salymshylar birqatar qıynshylyqqa tap bolýy múmkin.

«Memleket basshysynyń Jol­daý­yn­da aıtylǵan 700 myńnan astam salym­shylardyń arasynda qaryzyn tóleýge mindettelgender bar. Máselen, olardyń arasynda alıment tóleıtinder jáne banktik jáne mıkroqarjylyq uıym­darǵa boryshkerler de engen. «Sot oryn­daýshysynyń mártebesi men atqarý óndirisi týraly» zańnyń 98-babyna sáıkes, zeınetaqy jınaqtary óndirip alý­ǵa jatpaıdy. Degenmen, joldaý bo­ıyn­sha úı alýǵa, emdeýge jáne senim­ger­lik basqarýǵa beriletin aqsha zeınet­aqy tó­lem­deri bolyp sanalady jáne jańa­ǵy zań­da kórsetilmegen», dedi Iý.Tı­mo­shenko.

Depýtattyń aıtýynsha, óndirip alýǵa jatpaıtyn aqshaǵa zeınetaqy jınaq­taryn ǵana emes, zeınetaqy tólemderin de kirgizbese, kóp adam jaýapkershilikke tartylýy múmkin. Máselen, olardyń tólemderin alıment nemese kredıttik qaryzyn jabýǵa mindetteýi yqtımal.

«Osylaısha, zeınetaqy tólemderi maqsatsyz jumsalýy múmkin degen qaýip bar. Sot oryndaýshylar ol aqshany májbúrli túrde óndirip alýy múmkin. Sondyqtan tıisti zańdarda naqty úsh maqsatty kórsetip, zeınetaqy tólemderin de óndirip alýǵa jatpaıtyn aqsha retinde bekitý kerek», dedi Iý.Tımoshenko.