Amerıkada da naýqastar sany artyp otyr

Buǵan Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy men memleket basshy­lary da alańdap otyr. Degen­men zertteýshiler arasynda jaǵ­daıdy óz erkimen jiberý kerek degen de pikir kezdesedi. Birne­she kún buryn baspasóz máslı­hatynda DDU basshysy Tedros Gebreısýs Amerıka men Eýropada indettiń qaıta beleń alǵanyn aıtyp, memleket basshylaryn kúreste jeńiske jetken elderden úlgi alýǵa shaqyrdy. Indetpen kúreste basty qarý ázirge keshendi sharalar ǵana ekenin taǵy da eskertti. 2020 jyly adam­zat­tyń tirshiligin túbegeıli ózgert­ken bul jaǵdaıdyń áli de tolyq zert­telip bitpegeni belgili. DDU bas­shy­sy­nyń málimdemesi de naqty ǵyly­mı nátıjeler joq bolǵan­dyq­tan tájirıbe júrgizip japa shek­kenshe, tekserilgen sharalarmen qorǵana turýǵa týra keledi degenge saıady.

Keıbir zertteýshiler jaqynda «ujym­dyq ımmýnıtet» taqyry­byn qaıta qozǵaı bastady. Ol boıyn­sha oqý oryndary, bıznes jáne ózge de ón­di­ris oryndary toly­­ǵy­men ashylyp, vırýstyń er­kin ja­ıylýyna jaǵ­daı jasalady. Egde jastaǵy tur­ǵy­ndar men den­saýlyǵy nashar adam­dar ǵana qor­ǵ­alyp, qalǵandary in­det juqty­ryp, tez jazylyp ketýi ke­rek. Bul tujyrymdy qoldaıtyn ma­­man­­dar osylaısha ujymdyq ım­mý­­nıtet qalyptasady degen pikirde.

Alaıda mamandardyń kópshiligi bul qadam odan da kóp adamnyń vırýs juqtyryp, ólim sanynyń kúrt ósýine alyp keletinin alǵa tar­tady. DDU basshysy da bul pikir­ge qarsy shyǵyp, ony tipti etı­kaǵa jatpaıdy dep synady. Ujym­­­dyq ımmýnıtet uǵymy vak­sı­­­na salynǵannan keıin paıda bo­lat­ynyn aıtady. Máselen, qoǵam­­da qyzyl­shaǵa qarsy ımmýnıtet paı­da bolýy úshin halyqtyń 95 paıy­zy vaksına alýy kerek, sonda qal­ǵan 5 paıyzyna indet juq­paı­dy. Sol sebepti ujymdyq ım­mý­­nı­tetke vırýsty erkine jiberý emes, tek vaksına salý arqyly jetýge bolady.

AQSh úkimeti osy ujymdyq ımmý­nıtet teorııasyn qoldap, Aq úı vırýsty baqylaýsyz qaldyr­dy degen pikir aıtylýda. Elde vırýs juqtyrǵandar sany 8 mıl­lıonǵa jýyqtady, al ótken apta­nyń ózinde 6 myńǵa jýyq adam qaı­tys bolǵan. Birneshe apta qatary­nan naýqastar sany úzdiksiz ósip keledi. Árıne jaǵdaı shilde-tamyz aılaryndaǵydaı ýshyǵa qoımaǵanymen, vırýs juqtyrǵan 40 myńnan astam adam kúndelikti anyq­talýda. Mamandar bul qu­bylystyń naqty sebebin aıta almaı otyr. Degenmen Aýrý­lardy baqylaý jáne aldyn alý ortalyqtary júrgizgen zertteý 2 tamyz ben 5 qyrkúıek araly­ǵynda tirkelgen jaǵdaılar boıyn­sha 18-22 jas aralyǵyndaǵy naý­qastardyń 55 paıyzǵa artqanyn anyqtaǵan. Bul indettiń taralýyna oqý oryndarynyń ashylýy sebep bolýy múmkin ekenin bildirse kerek. Odan bólek aýa raıynyń salqyndaýy da áser etýi múmkin.

Jaqynda AQSh prezıdenti Donald Tramp pen onyń jubaıy­nyń jáne ózge de sheneýnikterdiń indet juqtyrǵany belgili. Keminde 11 adamnyń vırýs juqtyrýyna sebep bolǵan basqosýdy uıymdas­tyr­ǵany úshin Aq úıdiń basy daýǵa qalǵan-dy. Elde atyshýly jıynmen baılanysty vırýs juq­tyrǵandar sany áli de artyp keledi. Degenmen aýrýhanadan shyqqan Tramp saılaýaldy naýqa­nyna belsene kirisip ketti. Prezı­denttiń indetten tolyq aıyǵyp-aıyqpaǵany kópshilikti áli de alańdatatyny sózsiz. Vırýstyń qaýipsizdik sharalaryna qulaq aspaı erkinsip ketken AQSh prezıdentine juqqany talaıdy oılandyryp tastady.

AQSh-tyń soltústiktegi kór­shisi Kanadada indet keı óńirler­de ǵana órship tur. El úkimeti jal­pyulttyq qatań sharalardy engizbeıtinin málimdegen. Tek vırýstyń oshaǵyna aınalǵan «qyzyl aımaqtaǵy» mekender ǵana basty nazarda bolady. Degenmen resmı tulǵalar maska taǵýdan bas tartqan turǵyndarǵa qaýiptiń jaqyn ekenin aıtyp, qaýipsizdik sharalaryn ustanýǵa shaqyryp keledi. El halqyn áleýmettik qoldaý sharalary da qarqyndy túrde júzege asyp jatyr. Kanadada vırýs juqtyrǵandar sany 189 myń adamnan asty, al qaıtys bolǵan­dar sany 8 myńǵa jýyq. Qatań sharalar tek baqylaýǵa alynǵan indet oshaqtaryna ǵana qatysty bolady.

Al Latyn Amerıkasy in­det­tiń qursaýynda qalǵany belgili. Qurlyqtaǵy elder koro­na­vırýs eń kóp taraǵan memle­ket­­ter­diń ondyǵyna engen. Máse­len, Brazılııanyń ózinde 5 mln-nan astam naýqas anyqtal­ǵan. Aı­maqtaǵy kedeılik sekil­di áleý­mettik máseleler kún­nen-kúnge ýshyǵyp barady. Chılı zert­teýshileri bolsa el aımaq­tary­nyń birinde vırýstyń mýta­sııalanǵan túri tarap jatýy múmkin dep dabyl qaǵýda. El halqynyń 1 pa­ıyzy ǵana ómir súretin ońtústik aımaqta vırýs juqtyrǵandar sany elde tirkelgen jaǵdaıdyń 20 pa­ıyzyn qurap otyr. Al Argentınada eldegi qıyn jaǵdaıǵa qaramastan úkimetke qarsy sherýge myńdaǵan adam shyǵyp jatyr. Halyqtyń narazylyǵyn týdyrǵan máseleler shash etekten. Kópshiligi úkimettiń daǵdarysty eńserý bo­ıyn­sha áre­ketin quptamaıdy. Al elde vırýs juqtyrǵandar sany 1 mıl­lıon­ǵa jaqyndap keledi. La­tyn Amerıkasyndaǵy jaǵdaı­dy in­detten bólek, birqatar áleý­met­tik máseleler de qıyndatyp tur.    

Vaksınaǵa keletin bolsaq, synaq­tyń 3-kezeńine ótken halyq­ara­lyq iri jobalardyń ekeýi ýaqyt­sha táji­rıbeni toqtatty. Oks­ford ýnıver­sıteti men AstraZeneca farma­sev­tıkalyq kompanııa­sy­nyń synaq­ty toqtata turý týraly ha­bary­nan bir aıdan keıin osy dúısen­bide Johnson&Johnson kompa­nııasy da vaksına synaǵyn ýaqyt­sha toqtatý týraly sheshimin jarııa­lady. Eki jaǵdaıda da volon­ter­lerdiń birinde paıda bolǵan «kút­pegen belgisiz aýrý» sebep bolǵan. Zertteýshiler mán-jaıdy anyqtap jatyr degennen basqa aq­parat berilmeı otyr. Bul in­detti zertteýdi ári qaraı jalǵas­tyrý kerek ekenin jáne ózge vaksına­lardyń muqııat tekserilýi kerektigin kórsetip otyr.