Ǵylym men tehnıkanyń damyǵan zamanynda kez kelgen jumysty ınternet arqyly oryndaý qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. Alaıda kúndelikti kúıbiń tirshilik dep tehnologııanyń zııandy jaqtaryn tıimdi tustarynan ajyrata almaı jatamyz. Bul ásirese tehnologııa ǵasyrynda týǵan óskeleń urpaq úshin asa mańyzdy.
Qazirgi tańda ınternetke táýeldilik álemdegi eń basty máselelerdiń birine aınalyp otyr. Jasóspirimderdiń kópshiligi vırtýaldy álemmen shekten tys áýestenedi. Osyǵan baılanysty «Jas Ulan» biryńǵaı balalar men jasóspirimder respýblıkalyq uıymy ınternetke táýeldiliktiń aldyn alý maqsatynda «ReStart» jobasyn bastady. Shildede bastalǵan joba qarasha aıynyń sońyna deıin jalǵaspaq. Negizgi maqsaty – jastarǵa, balalar men ata-analarǵa vırtýaldy keńistiktiń qaýipsizdik erejelerin túsindirý.
Joba sheńberinde jastar men balalardyń ınternetke táýeldiligin anyqtaý ádistemesin ázirlep, túrli taqyryptar boıynsha taldaý jumystaryn júrgizý úshin sarapshylar pýly quryldy. Topqa psıhologııa, áleýmettaný, quqyq, aqparattyq qaýipsizdik salasyndaǵy bilikti mamandar tartyldy. Qazirgi ýaqytta sarapshylar jastar men balalardyń ınternetke táýeldiligin anyqtaý ádistemesiniń jobasyn ázirlep, ony tájirıbeden ótkizip jatyr. Nátıjesinde, ınternetke táýeldi jastardyń bazasy jasaqtalady.
Sarapshylar ınternetke táýeldilikti anyqtaý boıynsha álemdik tájirıbedegi qoldanystaǵy ádistemelerge taldaý jasady. Qazir 14-29 jas aralyǵyndaǵy jastar arasynda áleýmettik zertteý júrgizilip jatyr. Osy arqyly ınternet qaýipsizdigine qatysty máselelerdiń búgingi jaı-kúıin taldap, deńgeıin aıqyndaýdy kózdeımiz. Mamandar ata-analarǵa arnap balalarymen qandaı jumys júrgizýge bolatyny jazylǵan nusqaýlyqtar daıyndaıdy. Ýákiletti memlekettik organdarǵa usynystar ázirleý maqsatynda azamattardy jelide qorǵaýǵa baǵyttalǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamalaryna, normatıvti-quqyqtyq aktilerine de taldaý jasalyndy.
28 shilde jáne 7 tamyz aralyǵynda tájirıbeli sarapshylar, pedagog-psıhologter, ortalyq jáne jergilikti memlekettik organdar ókilderi, jastar men jasóspirimder jáne ata-analardyń qatysýymen qoǵamda ınternetke táýeldiliktiń týyndaý sebepteri men aldyn alý máselelerin talqylaý maqsatynda 4 onlaın-kezdesý ótti. Pikir alańdarynyń nátıjeleri boıynsha memlekettik organdar men bilim berý mekemelerine arnaıy usynystar ázirlendi.
Sondaı-aq Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetimen birlese otyryp, mektep psıhologteri men ádiskerlerine arnap oqytý semınaryn ótkizdi. Atalǵan sharaǵa elimizdiń túkpir-túkpirinen 7647 mektep psıhologi men ádiskeri qatysyp, atalǵan baǵyt boıynsha biliktilikterin arttyrdy.
Bul rette kóp ýaqytyn onlaın ótkizetin jastar da nazardan tys qalǵan joq. Olarǵa arnalǵan medıa saýattylyq kýrstary 7 qyrkúıek pen 2 qazan aralyǵynda uıymdastyryldy. Qazaqstannyń IT salasyndaǵy bedeldi oqý orny – Halyqaralyq IT ýnıversıtetiniń tájirıbeli mamandary qatysýshylarǵa ınternet, telefon, áleýmettik jeli, jalǵan aqparat, kıberqaýipsizdik taqyryptarynda 40 saǵat dáris oqyp, tájirıbelik sabaqtar júrgizdi.
Odan bólek bos ýaqytyn tıimdi paıdalaný, ómirlik qundylyqtarynyń qalyptasýy men ózin-ózi damytý boıynsha baǵdar beretin elimizdiń tanymal tulǵalary men bilikti mamandarynan 39 mentor jasaqtaldy. Olar jastarǵa kóshbasshylyq, kásip tańdaý, bıznes, jýrnalıstıka, sheshendik óner, ǵylym, medısına, kıno ındýstrııa jáne ózge de baǵyttar boıynsha keńes berip, qoldaý kórsetedi.
Internettiń jaǵymsyz tustaryn qoǵamda ashyq kórsetý de asa mańyzdy. Sol sebepti keshendi jobalar qatarynda fotokórme uıymdastyrý da bar. Osy maqsatta respýblıkalyq fotokórmege qatysý úshin qyrkúıek aıynda baıqaý jarııalanǵan edi. О́ńirlerden 195 avtordan 532 jumys kelip tústi. Qazir olar baǵalanyp jatyr. Bizge kelgen týyndylardy fotograf Ospan Álı jáne dızaıner, ıllıýstrator Ańsaǵan Mustafa sekildi tulǵalardan jasaqtalǵan komıssııa qaraıdy. Al úzdik jumystar aımaqtarda ótetin fotokórmege qoıylady.
Bastamalardyń keıbiri jastardy ınternetsiz ómir súrýge beıimdeýge baǵyttalǵan. Sol sebepti 17 qazanda barlyq óńirlerde «Oflaın kún» aksııasyn ótkizýdi josparlap otyrmyz. Aksııaǵa 800-den astam jas qatysady. Olar kúni boıy ınternet pen gadjetterden bas tartyp, sol kúndi sportqa, qaıyrymdylyqqa arnaıtyn bolady. Bir kúndik aksııanyń nátıjesi «Oflaın ómir» marafonyna jalǵasady.
Bul tusta jastarǵa quqyqtyq jáne psıhologııalyq kómek te qajet. Sol maqsatta konsýltasııalyq kómek kórsetý telefon jelisi tamyz aıynan bastap iske qosylǵan. Bul jerde ınternette qysym kórgen jandar quqyqtyq, psıhologııalyq keńes ala alady. 17 tamyz ben 30 qarasha aralyǵynda telefon nemese whatsapp jelisi arqyly habarlasýǵa bolady.
Sońǵy jyldary jastardyń ınternetke, mobıldi telefonǵa asyra táýeldiligi ata-analar men mamandardy alańdatyp otyr. Sol sebepti de jastar uıymdary qolǵa alǵan bastamalardyń bir bóligi osy máseleni sheshýge baǵyttalǵan. Joǵaryda aıtylǵan jobalardan bólek, medıa saýattylyqty arttyrý boıynsha respýblıkalyq chempıonat, ulttyq tárbıe men mádenıetti nasıhattaý maqsatynda lager jumysyn uıymdastyrý josparlanyp otyr. Azamattyq bastamalardy qoldaý ortalyǵynyń kómegimen júzege asyrylyp jatqan jobanyń nátıjesi qarasha aıynda belgili bolmaq.
Bul ózekti másele bir jobamen shektelmeıtini anyq. Áleýmettik beınerolıkter men sıýjetter arqyly jastardyń sanasyna tehnologııanyń zııany men qaýpi jaıly aqparatty únemi sińirip otyrý kerek. О́ıtkeni qazir qoǵamda ınternet pen gadjetterdiń tek jaǵymdy tusyn nasıhattaý beleń alǵan sekildi. Joǵaryda aıtylǵan keshendi jospar osy maqsatta jasalǵan qadamdardyń bastamasy bolmaq.
Dınara SADÝAQASOVA,
«Jas Ulan» biryńǵaı balalar men jasóspirimder uıymynyń tóraǵasy