Abaı – qazaqtyń aınasy

Bir tarıhı tulǵa beınesiniń birneshe ret sahnalanýy keıipker bolmysynyń qaıshylyqqa toly bolyp, dramaǵa suranatyndyǵyna ǵana baılanysty emes, akter men rejısserdiń tul­ǵaǵa ýaqyt bıiginen kóz salyp, kórkemdigi joǵa­ry jańa spektakl jasaýǵa umtylysynyń to­las­tamaıtyn tabıǵatynan izdegen jón sekildi. Belgili akter, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Bolat Ábdilmanovtyń araǵa jıyrma jyl salyp, eshqashan eskirmeıtin, kerisinshe, zamanmen birge jańaryp, bıiktep otyratyn Abaı beınesinde ekinshi márte oınaǵany da sol shyǵarmashylyq tolysý tájirıbesiniń arta túskenine baılanysty bolǵany anyq.

1988 jyly dál osyndaı qońyr kúzde Ǵ.Músi­repov atyndaǵy №86 qazaq orta mektebiniń 9 synyp oqýshylary ákemteatrǵa Á.Mámbetov sahnalaǵan «Abaıdy» tamashalaýǵa kelgenimiz kúni búgingideı kóz aldymyzda. Sahnalyq qoz­ǵalysy jyldam, qyzyldy-jasyl kıingen keıip­keri mol, shym-shytyryq shıelenisti oqıǵalarǵa toly spektakldiń ár detali jasóspirim júrekti tebi­rentkeni sondaı, «Abaı» degende áli kúnge deıin qaz-qalpynda sol qoıylym kóz aldymyz­da qylań berip ótedi. Jalt-jult etken janary sahnanyń jaryǵymen shaǵylysa, halyq arasynan shyǵyp, endi qaıta halyqqa bet­tep bara jatqandaı, birte-birte dóńgelene bıik­tep bara jatqan joldy qýalaı, ekpindeı basyp, jas urpaqqa amanat aıtyp qol bulǵaǵan Abaı – Ábdilmanovtyń kúresker beınesi bala kóńi­limizde óshpesteı bolyp tańbalanyp qaldy. Qa­lyń qazaqtyń kókeıinde Abaı bolyp jattalyp qalǵan sol kúresker beıne jyldarmen birge kemeldenip, keýdesin qazynaǵa toltyryp, tolys­qan shaǵynda «Abaı jumbaǵynyń» sheshi­min su­rap, kórermen ortasyna qaıta oralýy teatr ále­min­de kúnde bola bermeıtin sırek jaǵdaı­dyń biri.

«Abaı joly» romanynyń jelisimen, Abaı­dyń óz qarasózderi men óleńderi boıynsha jazylǵan kompozısııalyq qoıylymnyń sahnalyq nusqasyn jasaǵan belgili jazýshy-dramatýrg Madına Omarova men B.Ábdil­manovtyń ózi bolǵannan keıin avtorǵa aınalǵan akter pesany óz boıyna, óziniń Abaıdy osylaı oınasam degen arman-ańsaryna laıyq­tap jazyp shyqqanyn da qoıylymnyń basty erek­shelikteriniń qatarynda ataýǵa bolady. Ekin­shi ereksheligi, rejıssýranyń, tutas shyǵar­ma­shylyq toptyń formalyq izdeniske boı urǵany. Jas rejısser Árıdash Ospanbaevanyń sahnalaýyndaǵy «Abaı jumbaǵy» Abaı týraly burynǵy klassıkalyq spektaklderden múlde ózgeshe. Árıdash – táýelsiz Qazaqstannyń tól per­zenti, HHI ǵasyrdyń jańashyl jastarynyń biri. Son­dyqtan bolar, onyń materıaldy kórý, for­maǵa salý ádis-tásili zamanaýı, sony, dástúr­li sahnalyq sheshimnen sanaly túrde bas tartqan. HIH ǵasyrda ómir súrip, qazaqtyń keleshegi úshin kúıinip, kókiregi qars aırylǵan «Abaı» spektaklin jańashyl jastyń, qazaq balasynyń óz ınterpretasııasynda berýi, sóz joq, barsha óner salasyndaǵy mamandar úshin de, kúlli qazaq qaýymy úshin de qyzyqty bolǵany daýsyz. Dramatýrg Madına Omarova: «Abaıdyń jumbaǵy» – ǵasyrlar toǵysynan týǵan spektakl. Olaı deıtin sebebimiz – Abaı HIH ǵasyr, Áýezov HH ǵasyrdyń basy, Bolat aǵa ekeýmiz HH ǵasyrdyń sońy, al Árıdash HHI ǵasyr qazaqtarymyz. Osyndaı mıksten, túrli dáýir qazaqtarynyń shyǵarmashylyǵynan týǵan ózgeshe týyndy boldy bul. Jaqsy maǵy­nasyn­daǵy eksperıment jasadyq dep oılaımyn», deıdi spektakl ıdeıasyn tarqatqan áńgi­me­sinde.

О́tken ǵasyr, búgingi ýaqyt, bolashaq «Abaı­dyń jumbaǵynda» qatar ómir súredi. Abaı qaı dáýirde de bizben birge júredi. Ár urpaqtyń zaman­dasy, olar ómir súrgen dáýirdiń ajyramas, aınymas serigi. Keshegi kúni kúresker Abaı­dy keıiptegen B.Ábdilmanov osy joly da aqyn­nyń tulǵalyq sýretin dál taýyp, danalyq, oı­shyldyq tunǵan baısaldy beınede kórindi. Jalpy, qoıylymǵa akterlerdi tańdaý barysynda burynǵy qalyptasqan steorotıpti barynsha syndyrýǵa tyrysqan áreket baıqalady. Kórermen sahnadan nazdana qaraıtyn, qımyl-qozǵalysy názik Toǵjandy emes, Dınara Úseno­va keıiptegen erkin, erke, batyldaý minez arýdy kórip «nesi bar, alýan qyrly Abaıdyń júregin jalyndaǵan jastyq sezimin jasyra almaǵan jigerli qyz jaýlamasa, basqaǵa kóńili burylmas edi-aý» degen oı qaldyrady. Zere obrazyndaǵy Gúlshat Tutovanyń epıkalyq keń tynysty sheberligi pesa salmaǵyn arttyra túsedi.

Drama avtorlary burynǵy keńestik senzýramen burmalanǵan tarıhı jaıttardy, Qunanbaı tárizdi negizsiz qaralanǵan ǵazız tulǵalardy aqtap, ony qazirgi táýelsiz el turǵysynan óz tuǵyryna qondyrýdy maqsat etken, olardyń bul ıdeıasyn Qunanbaı beınesinde kóringen Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Saıat Merekeuly salmaqty minezben oryndap shyqty.

Spektaklde Abaıdy bala kezinen, Zere men Uljan tárizdi qos anasyna erkelep júr­gen sátinen bastap, azamattyq kózqarasy aıqyn­dalyp, ult aqyl-oıy, rýhanııat kósemi deńgeıine kóterilgenge deıingi kezeńder tutastyqta emes, Abaı ómirindegi negizgi, erekshe oqıǵalardy jeke kórinister túrinde alyp, ekspress sholý táriz­di kórermen nazaryna jalt etkizip usyný kózdelgen. Oqıǵa jelisi Abaıdyń óz óleńderimen órile otyryp, fılosofııalyq mazmunynyń zamanaýı ssenografııalyq tyń tásildermen ba­ıytyla túskeni – spektakldiń utymdy tusy. Ssenografııa demekshi, sahna «oıǵa tunyp turdy», kózge kóringenniń bári akterge qosylyp «oınady», qysqasy, sahna «sóıledi». Bul M.Áýe­zov teatrynda kópten beri kórinbeı ketken jańashyldyq. Teatrdyń qoıýshy sýretshisi Murat Saparovtyń shyǵarmashylyq izdenisinen týǵan dekorasııa spektakl jetistiginiń elý paıyzyn qurady desek, bul sózimiz ushqary bolmas. Meılinshe mınımalızmge baǵyndyrylsa da, sahnada birneshe ret tehnıkalyq turǵydaǵy asa kúrdeli amal-tásilder oryndaldy. Ádettegi óli dekorasııanyń izi de bolǵan joq. Ssenografııa tolyqtaı mátinmen baılanystyryldy. Abaı­dyń ıyǵyna artqan aýyr júkti, júregin kernegen batpandaı qaıǵysyn, kúıinishin aq, qyzyl tústi aýyr atlas shymyldyqtardyń «kóterip turýy», al aqynnyń «sóz uqpaıtyn nadannan kún­de jeńilip» kóńili jermen-jeksen bolǵan sát­terde sol shymyldyqtardyń bir mezette úzi­lip, sýsyp jerge túsýi rejısser men sýretshi oıy­nyń ǵajap úılesimin kórsetti.

Spektakl sahna tóbesine ilingen úlken domalaq aınanyń túbinde ótedi. О́mirdiń, qoǵamnyń shyndyǵyn, adamdardyń sumdyǵyn osy aına kórsetip tur. О́zimizdi ózimizge kórsetip tur. Syrtqa keri shaǵylysyp túsken ishki shyn­dyǵymyzdyń júzine qaraý múmkin emes, júrek daýalamaıdy, al qaraýǵa batyldyǵy jetse, kózi­men sher shuqıdy. Iаǵnı Abaı – bizdiń aınamyz. Bizdiń shyndyǵymyz. Búkil kemshiligimizdi, qate­ligimizdi ishimizden sýyryp alyp, alaqanǵa salǵandaı etip kórsetedi. «Aına – Abaı álemi. Ekinshi, tóbeden bárin kórip, baqylap turǵan kóz tárizdes. Bárin kórýshi, bilýshi Allanyń kózi deseńiz de, Abaıdyń kózi deseńiz de, bárine saıady. Keıde ol shańyraqtyń da qyzmetin at­qarady. Al dramanyń sharyqtaý sheginde kórer­menge «al endi óz ishki jan dúnıeńe de bir mezet kóz salshy, sen qandaısyń – tazasyń ba?» degen ısharany tuspaldaıdy deıdi sahna sýretshisi Murat Saparov.

«Abaıdyń jumbaǵy» – kópshilik sahnamen molynan qamtylǵan, kórkemdik bıigi joǵary, án-bımen tolyqtyrylǵan keń tynys­ty, aýqymdy qoıylym. Abaı sekildi ulttyq dramatýrgııanyń klassıkalyq beınesine kóterilgen tarıhı iri tulǵany jańa ýaqyt talabyna saı beıneleý jolyndaǵy teatrdyń súbeli tabysy.

ALMATY