Aýyl damymaı, memleket damymaıdy

 

Túıini tarqatylmaǵan másele

Senat Tóraǵasy Máýlen Áshim­baev óziniń kirispe sózinde Mem­leket basshysy aýyl turǵyn­da­ry­nyń tabysyn ulǵaıtý jáne aýyl ınfraqurylymynyń sapa­syn jaqsartý jóninde naqty min­det­ter qoıǵanyn atap ótti. Qa­zirgi tańda Qazaqstan halqynyń 41 paıyzy aýyldyq jerlerde tu­rady.

«Aýyldyń ekonomıkalyq, demografııalyq jáne mádenı áleýeti zor. Sondyqtan búgin tal­qy­lanyp otyrǵan másele memleketimizdiń ary qaraı damýy úshin úlken mańyzǵa ıe. Shyn máninde aýyl damymaı, memle­ket damymaıdy. Sońǵy jyl­dary Qazaqstanda aýyldyq aýmaq­tardy tıimdi damytý úshin mańyzdy qadamdar jasalýda. 2019 jyl­dan bastap «Aýyl – el besigi» jobasy iske asyrylyp keledi. Degenmen búginde jaǵdaı túbe­geıli jaqsaryp ketti dep aıta almaımyz. Qazirgi tańda elimiz­de 6 322 aýyl bar. Ulttyq ekono­mıka mınıstrliginiń baǵa­laýy boıynsha onyń 3,5 myńyn­da nemese 56 paıyzynda ǵana damýǵa qajetti áleýet bar», dedi M.Áshimbaev.

Senat Tóraǵasynyń aıtýyn­sha, aýyldar áleýmettik já­ne tur­mystyq jaıly ınfra­qu­­ry­lym jaǵynan artta qalyp otyr. Áli kúnge deıin aýyz sýdy tasyp ishetin aýyldar je­­­terlik.

«Aýyldardyń 69 paıyzy ınternetke qosylǵan degen aqparat bar. Biraq ınternet bar jerlerdiń ózinde baılanys sapasy syn kótermeıdi. Ár besinshi aýylda bilim berý nysandary jóndeýdi qajet etedi. Densaýlyq saqtaý mekemeleriniń de jaǵdaıy máz emes. Olardyń úshten birine jóndeý jumystaryn júrgizý kerek. Kadr tapshylyǵy da úlken másele.

Aýyl turǵyndarynyń tabys deńgeıi tómen ekenin bilemiz. Aýyldan kóshý qarqyny da báseńdemeı otyr. Negizinen jas­tar, eńbekke jaramdy adamdar ketip jatyr. Sonyń saldarynan halyqtyń qartaıý úderisi be­leń alyp keledi. Aýyldaǵy eń bas­ty máselelerdiń biri – jumys­syzdyq. Qysqa merzimde oqytý jáne qaıta oqytý sııaqty múmkin­dikter qarastyrylsa da, qazirgi ju­myspen qamtý baǵdarlamalary turǵyndardy tolyq qamtı almaý­da.

Aýyldaǵy kásipkerlik te tıisti deńgeıde damymaı otyr. 2019 jyldyń qorytyndysy bo­ıynsha aýyldyq jerlerde jumys isteıtin 412 myń shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektisi bar. Bul elimiz boıynsha shaǵyn jáne orta kásipkerlik kóleminiń 31 paıyzyna teń. Alaıda aýyldaǵy kásipkerler shyǵarǵan ónimniń úlesi barlyq shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń 14 paıyzyn ǵana quraıdy.

Oǵan burynnan qordalanyp qalǵan máseleler ǵana sebep emes. Aýyldyq aýmaqtardy damy­týǵa qatysty memlekettik basqa­rý­daǵy qazirgi tetikterdiń osaldyǵy da osyǵan ákelip otyr. Ortalyq deńgeıde de, jer­gilikti deńgeıde de aýyl damýyn basqarýdyń jáne úılestirýdiń keshendi tásili joq ekenin jıi estip kelemiz. Aýyldardy memlekettik qoldaý túrli baǵdarlamalardyń tasasynda qalyp, naqty júrgizilmeı keledi. Sondyqtan júıeli saıasat qajet. Bul jóninde Memleket basshysy birneshe ret aıtqanyn jaqsy bilesizder. Ol úshin ortalyq memlekettik organdar jergilikti bılik organdarymen birlesip, konstrýktıvti jumys júrgizgen jón», dedi Máýlen Áshimbaev.

Senat Tóraǵasy aýyldardy saqtaý jáne damytý – ult­tyq qaýipsizdikke de qatysty másele ekenin atap ótti. Bul, ásirese qazirgideı syn-qaterler kezeńinde óte ózekti. Ásirese shekara mańyndaǵy eldi mekenderdi saqtaý asa mańyzdy máselelerdiń biri. M.Áshimbaevtyń aıtýyn­sha, aýyldyq aýmaqtardy damy­týǵa tyń serpin berý – tıisti mem­le­kettik organdardyń aldynda turǵan negizgi mindet.

 

Halyq azaıyp barady

Budan keıin sóz kezegin alǵan Agrarlyq máse­leler, tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaq­tardy damytý komıtetiniń hatshysy Aqylbek Kúrishbaev aýyl­dyq jerlerdiń búgingi ahýalyna, halyqtyń turmys-tirshilik, áleýmettik jaǵdaıyna nazar aýdardy.

«2011 jyly bizde aýyl hal­­­qy­nyń úlesi 45,4 paıyzdy qurasa, qazir bul kórsetkish 41,3 paıyzǵa teń. Ásirese onyń ekonomıkalyq belsendi bóligi úlesiniń kúrt tómendeýi alań­da­tady. Máselen, sońǵy 10 jylda eńbekke qabiletti jastaǵy adam­dar sany 4,1-den 3,8 mln adamǵa deıin tómendegen. Jyl­dan jylǵa halyqtyń aýyl­dyq jer­­den kóshýi ósip kele jat­qa­nyn jetkizdi. О́tken jyly jar­ty mıllıonǵa jýyq adam aýyl­dan qalalarǵa qonys aýdar­ǵan.

Buryn aýylda bala týý deń­geıi qalaǵa qaraǵanda árqashanda joǵary bolatyn. Al sońǵy alty jylda bul kórsetkish aýyldyq jerlerde tómendep ketti. Sta­tıstıka málimetteri boıynsha, 2019 jyly aýyldaǵy jan basyna shaqqandaǵy tabys aıyna 45 829 teńgeni quraǵan (qalada – 66 207 teńge). Al biz júrgizgen saýaldama nátıjeleri boıynsha aýyl turǵyndarynyń tabystaryn baǵalaý odan da az, aıyna 35 349 teńge ekenin kórsetti. Aıta ketý kerek, biryńǵaı jıyntyq tólemdi tóleýshi 3,6 mln adamnyń 2 mln nemese 56,2 paıyzy aýyldarda turady.

Sondaı-aq tabysy kúnkóris deńgeıinen tómen, az qamtylǵan otbasylar sany aýyldyq jerlerde 6,6 paıyz, bul qalaǵa qara­ǵanda 2,5 ese kóp. Osylaısha elimizdiń kedeı jáne kúnkórisi tómen otbasylardyń negizgi bóligi aýyldyq eldi mekenderde turady», dedi A.Kúrishbaev.

Senator aýyldyq aımaq­tar­daǵy bilim berý salasy men den­saýlyq salasyndaǵy ózekti máselelerge de toqtaldy. Budan bólek aýyl­dyq jerlerde júr­gizilgen saýal­nama qorytyndysy jumyssyz­dyqtyń basty másele ekenin kór­setken. О́kinishke qaraı, memleket tarapynan uıym­­das­tyrylǵan kóptegen baǵ­dar­la­manyń júzege asyrylýy jos­par­daǵydaı bolmaı otyr.

«Birinshiden, aýyldyq aýmaq­­­tardy damytý máse­le­lerin­de ortalyq jáne jergi­lik­ti atqa­rýshy organdardyń jumys­tary naqty úılestirilmegen jáne bul proseske jergilikti ózin-ózi bas­qarý organdary men jer­gilikti qoǵam­dastyqtar tartyl­maǵan. Ekin­shiden, solar­dyń bárin eko­no­mıkanyń agrar­lyq sektoryn damytýdyń mem­le­ket­tik saıasatymen tikeleı baı­la­nys­tyra alatyn biryńǵaı júıeniń is jú­zinde joqtyǵy», dedi senator.

Budan keıin depýtat jobany biryńǵaı úılestirýdegi máse­lelerge toqtaldy. Onyń aıtýyn­sha, memlekettik organdardyń jumysynda alshaqtyq bar. Olardyń árqaısysy óz jumys ýchaskesine ǵana jaýap beredi. A.Kú­rishbaev senatorlardyń parla­menttik tyńdaýǵa ázirlik kezinde Ulttyq ekonomıka mı­nıstrligi, salalyq memlekettik organdar men ákimdikter usynǵan statıstıkada aıtarlyqtaı aıyr­mashylyq baıqaǵanyn atap ótti.

Qordalanǵan máselelerge keńinen toqtalǵan senator aýyl­dyq aımaqtardy damytý jumys­taryn tıimdi júrgizýge arnalǵan usynystarǵa toqtaldy. A.Kúri­sh­baevtyń sózine súıensek, Úkimet birinshiden aýyldyq aımaqtardy damytý baǵdarlamasynyń tu­jyrymdamasyn túbegeıli qaıta qarastyrýy qajet.

«Ekinshiden, aýyldyq aı­maq­tardy damytý máselelerin basqarýdy Ulttyq ekonomıka mınıstrligi qaramaǵynan alyp Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­­ligine berý kerek. Sebebi aýyl óndirisi men aýyl­dyq turǵyndarǵa ońtaıly jaǵdaı jasaý ortaq máseleniń quram­das bóligi jáne ony bólip-aıyrý­dyń qajeti joq. Sonymen qatar bul – búkil álemdik tájirı­be. Eýropanyń kóptegen memle­ke­tinde Kanada, Aýstralııa, Reseı jáne Belarýs sekildi agrarlyq elder­de aýyldyq jerlerdi damytý máselesimen Aýyl sharýashy­ly­ǵy mınıstrligi aınalysady.

Úshinshiden, ulttyq jobany qarjylyq qamtamasyz etý qa­ǵı­dattaryn túbegeıli qaı­ta qaras­tyrǵan jón. Bul jerde aýyl­dyq jerlerdiń ınfra­qu­ry­lymyn damytý prosesine qatys­qan mem­lekettik emes qurylym­dar­dyń shyǵyndaryn sýbsıdııalaý (birlesip qarjylandyrý) arqyly osy iske jeke kapıtaldy barynsha tartýdyń mańyzy asa zor.

Tórtinshiden, aýyldyq eldi mekenderdi jikteý kezinde óndi­risti damytý áleýeti men jańa jumys oryndaryn qurý múm­kindigi basty kórsetkishter bolýy tıis. Aýylsharýashylyq óndi­risti, aýyldyq aımaqtardy damytý úshin aýyl bıznesin qoljetimdi tómen ári uzaqmerzimdi nesıemen qamtamasyz etý óte mańyzdy. «Báıterek» jáne «QazAgro» hol­dıngteri birikkennen keıin, olardyń basty qyzmet etý nysany aýyl men aýyl sharýashylyǵy bolady degen úmittemiz. Ol úshin jańa qarjy júıesiniń negiz­gi quryltaıshysy Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrligi bolý kerek dep sanaımyz. Qosalqy sharýa­shy­lyqtardyń kooperasııasyn, aýyldaǵy mal basyn jaıylym jáne jem-shóppen qamtamasyz etý máselesin túbegeıli she­shý qajet.

Besinshiden, aýyldyq aımaqty damytýdyń strategııalyq baǵyty sıfrly tehnologııalardy engizý bolyp tabylady: telemedısına, qashyqtan oqytýdyń zamanaýı túrleri, onlaın konsaltıng pen qyzmet, aýyl sharýashylyǵy salasyn sıfrlandyrý», dedi senator.

Budan keıin Ulttyq ekonomıka mınıstri Rýslan Dálenov baıandama jasap, aýyldardaǵy qazirgi ahýaldy baıandap berdi. Vedomstvo basshysynyń aıtýyn­sha, keıingi 10 jylda aýyl turǵyndarynyń sany 310 myń adamǵa kóbeıgen, al qala tur­ǵyn­darynyń sany 2 mıllıonǵa artty. Bunyń basty sebebin ýrbanızasııamen baılanystyrǵan mınıstr aýyl sharýashylyǵy salasy keıingi jyldary damyp kele jatqanyn alǵa tartty. Áıtse de, aýyldyq aımaqtarda qor­dalanǵan másele jeterlik.

«Saraptama nátıjesi kór­set­kendeı, ár besinshi aýyldaǵy (21 paıyzy) mektepter men bala­baqshalardy, ár úshinshi aýyl­daǵy aýrýhana, ambýlatorııa neme­se feldsherlik-akýsherlik pýnkt­terdi jóndeý qajet. Eki myń­nan astam aýyldy sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý kerek. Son­daı-aq 30 myńnan astam jer­gi­likti joldarǵa kúrdeli jón­deý jasalýy tıis», dedi R.Dále­nov.

 

Memlekettik qoldaý jalǵasa beredi

Kelesi baıandama ja­saǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Sapar­han Omarov agro­ónerkásip­tik keshendi memle­kettik qol­daý sharalaryna toq­taldy. Vedomstvo basshy­nyń sózine súıensek, agroóner­kásip­tik ke­shenniń básekege qabi­­let­ti­ligin arttyrý maqsa­tynda 2021 jylǵa deıingi mem­leket­tik baǵdarlamasyn iske asyrý jalǵasa beredi. Ony iske asy­rý kezeńinde salany damytý boıyn­sha qajetti sharalar qabyl­dandy.

«Memlekettik qoldaý kóle­mi tek sońǵy úsh jylda 1,5 ese ulǵaıyp, 2020 jyly 350 mlrd teńgege deıin jetti. Bul rette sýbsıdııalardyń 95 pa­ıyzdan astamyn tikeleı aýyldyq jerlerde ornalasqan agro­óner­kásiptik keshen sýbektileri alady. Agroónerkásiptik keshen­degi sýbsıdııalaý barynsha ońaılatyldy jáne tolyqtaı avtomattandyryldy. Bul sýbsıdııa berý prosesiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi.

Memlekettik qoldaý sharalaryn jetildirý sheńberinde ósimdik sharýashylyǵyndaǵy barlyq sýbsıdııalar biryńǵaı qaǵıdalarǵa biriktirilgen. О́sim­dikterdi qorǵaý quraldaryn sýbsıdııalaý keńeıtildi. Endi, gerbısıdter ǵana emes, pestı­sıdterdiń basqa da túrleri sýb­sıdııalanady. Basty jańalyq­tardyń biri – sýbsıdııalardy kúntizbelik jyl aıasynda emes, tuqymdar, tyńaıtqysh, pestısıdter satyp alynǵan kúnnen bastap 12 aı boıy alýǵa bolady.

Fermerler úshin qolaıly jaǵdaı jasaý maqsatynda mal sa­typ alýǵa kredıt berý kezinde kepil saıasaty ońtaılan­dy­ryldy. Máselen, kepilge maldyń ózi (85%) alynady, bul rette anyq kepilmen qamtamasyz etý nebári 15%-dy quraıdy.

Qoı sharýashylyǵymen aınalysatyn fermerlerdi yntalandyrý maqsatynda qoı­lar­dyń asyl tuqymdy analyq basymen seleksııalyq, asyl tuqymdyq jumys júrgizý nor­ma­tıvteri ulǵaıtyldy. Asyl tuqymdy otandyq jáne ımport­talǵan iri qara mal basyn jáne qoı basyn satyp alýǵa arnalǵan normatıvter keńeıdi», dedi mınıstr.

Sondaı-aq S.Omarov agro­ónerkásiptik keshendi damytý jóninde jańa ulttyq jobany ázirleý boıynsha aýqymdy mindet turǵanyn jetkizdi. Onyń negizgi mindeti ishki naryqty áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarymen molaıtý.

«Bul másele boıynsha 2023 jyldyń sońyna qaraı ishki naryqty negizgi tamaq ónim­derimen tolyqtaı molyqtyrýǵa múmkindik beretin Ishki naryqty otandyq azyq-túlik taýarlarymen barynsha qamtý jónindegi keshendi jospardyń jobasy ázirlengenin atap ótkim keledi.

1 mln aýyl turǵynynyń tabysyn turaqty arttyrý, eńbek ónimdiligin 2,5 ese kóterý, óńdelgen agroónerkásiptik keshen óniminiń eksportyn 2 esege ulǵaıtý basymdyqtary bar.  Osy mindetterdi iske asyrý úshin qoljetimdi qarjylandyrý, jer qatynastary, agrarlyq ǵylymdy damytý, salany sıfrlandyrý, veterınarlyq jáne fıtosanıtarııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý máseleleri, sondaı-aq shıkizattyń ǵana emes, onyń óńdelgen ónimderiniń de eksporttyq áleýetin damytý máseleleri pysyqtalyp jatyr.

Ekinshi mindet – aýyldaǵy kooperasııany yntalandyrý sharalaryn ázirleý. Munda zákirlik kooperasııamen qatar usaq fermerler men jeke qosalqy sharýashylyqtar bir-birimen ózara kooperasııalanatyn kóldeneń kooperasııany da damytý josparlanǵan. Kooperasııany damytýǵa yntalandyrý úshin ınvestısııalyq sýbsıdııalaýda basymdyq jáne joǵary normatıvter túrin­de memlekettik qoldaý shara­lary qoldanylady. Mal sharýa­shylyǵyn sýbsıdııalaý qaǵı­dalary aıasynda daıyndalǵan aýyl sharýashylyǵy shıki­zaty­nyń qunyn arzandatý kózdel­gen. Sondaı-aq aýyl sharýa­shy­lyǵy kooperatıvteri úshin barlyq salyqtar boıynsha 70% jeńildik beretin arnaıy salyq rejimi jumys isteıdi», dedi mınıstr

Budan bólek parlamenttik tyńdaý barysynda Jambyl oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev sóz sóılep, aımaqta atqarylyp jatqan ıgi isterge keńinen toqtaldy. Onyń aıtýynsha, Jambyl oblysynda bıylǵy 9 aıda aýyl  sharýashylyǵy ónimi 273 mlrd teńgege óndirilip,  103,4 paıyzǵa ósken.

Jambyl oblysy turǵyn­darynyń turmystyq tabysyn arttyrý jobasyna 10 aýdannan 11 pılottyq aýyldyq okrýgten 25 eldi mekenniń turǵyndary qatysty. Atalǵan jobanyń 5 baǵyty boıynsha jalpy 8,5 mlrd teńge nesıe qarajaty ıge­rildi. Onyń ishinde mal sharýa­shylyǵyn damytý jáne mal satyp alý baǵyty boıynsha 6 905 mln teńgege 45 032 bas mal satyp alyndy», degen B.Sapar­baev óńirdegi oń bastamalar týraly áńgimelep berdi.

Tyńdaýǵa qatysýshylar aýyldyq aýmaqtardy jáne agroónerkásiptik keshendi damytý jónindegi memlekettik saıa­satty ázirleý jáne iske asyrý máselelerine toqtaldy. Sondaı-aq Jambyl oblysyndaǵy aýyl sharýashylyǵy koope­ra­sııasynyń bastapqy jobalaryn iske asyrý nátıjeleri, aýyldyq aýmaqtaryn damytýdyń qazirgi zamanǵy tásilderi aıtyldy.

Aýyldyq eldi mekenderde ekonomıka men kásipkerlikti damytý máseleleri kóterildi. «Atameken» Ulttyq kásip­ker­ler palatasy tóraǵasy Aby­laı Myrzahmetov aýyl kásip­kerligin qoldaý sharalaryn atap ótti. Odan basqa kooperasııany damytý jáne aýyldaǵy agro­bıznestiń aǵymdaǵy problemalaryna qatysty máseleler kóterildi.

Parlamenttik tyńdaýǵa orta­lyq jáne jergilikti memlekettik organdardyń basshylary, bız­nes-qoǵamdastyqtyń ókil­deri, sondaı-aq agrosaıasat jó­nindegi sarapshylar – Senat janyndaǵy Jas sarapshylar klýbynyń músheleri qatysty.

Senatorlar parlamenttik tyńdaýdyń nátıjesi boıynsha elimizdiń Úkimetine birqatar usynym ázirledi. Onyń ishinde «Aýyl – el besigi» jobasyna aýyldyq aýmaqtardy damytý jónindegi jekelegen ult­tyq joba mártebesin berý qajet­tigi aıtylǵan. Sondaı-aq «Aýyl – el besigi» jobasyn iske asyrý jónindegi fýnksııa­lardy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń qaramaǵyna berý jáne basqa mınıstrlikter men mekemelerdiń aýyldyq aýmaqtardy damytý jónindegi qyzmetin úılestirý jónindegi ókilettikterimen mınıstrlik janynan arnaıy bólimshe qurýdyń mańyzy aıtyldy.

Budan bólek aýyldyq jer­ler­diń áleýmettik jáne ınje­nerlik ınfraqurylymyn da­mytý prosesine agrobıznes atynan jeke kapıtaldy olar­dyń osy maqsattarǵa jumsa­ǵan shyǵyndaryn sýbsıdııalaý arqyly barynsha tartý jónin­degi tetikterdi kózdeı otyryp, «Aýyl – el besigi» jobasyn qarjylandyrýdy qajetti deń­geıge deıin ulǵaıtýǵa usynys jasaldy.

Sondaı-aq agroqury­lym­dardyń mamandar daıarlaý jónin­degi shyǵyndaryn sýbsıdııa­laýdy, aýyl sharýashylyǵy ma­man­dyqtary boıynsha memle­kettik granttar bólý úshin aýyl­dyq kvotalar úlesin keminde 30%-dan 50%-ǵa deıin ulǵaı­týdy kózdeıtin jas mamandardy aýylǵa jumysqa tartý jónindegi keshendi sharalardy iske asyrý, «Serpin» jobasy aıasynda ońtústik oblystardyń jastaryn soltústik óńirlerdiń joǵary oqý oryndary men kolledjderinde oqytýǵa kvotany ulǵaıtý.

Aýyldyq kooperasııa já­ne jeke qosalqy sharýashy­lyq­tardyń áleýetin paıdalaný, onyń ishinde sýbsıdııalaý baǵdarlamalary men salyqtyq jeńildikter boıynsha kooperasııany yntalandyrý jónindegi tetikterdi júzege asyrý.

Aýyldyq kooperasııa jáne jeke qosalqy sharýa­shy­lyq­tardyń áleýetin paıdala­ný, onyń ishinde sýbsıdııalaý baǵ­dar­lamalary men salyqtyq jeńil­dikter boıynsha koope­rasııa­ny yntalandyrý jó­nin­degi tetikterdi damytý jónindegi ke­shendi sharalar ázirleý jazylǵan.