Internet ǵasyrynyń damýymen qarýly kúshterdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselesi de ózekti bola tústi. О́ıtkeni qazirgi tańda túrli tásilderdi jetik meńgergen hakerler kez kelgen sátte kıbershabýyl jasaýy múmkin. Sol sebepti mundaı kórinbeıtin jaýdan qorǵaný úshin álem elderi túrli baǵdarlamalardy qolǵa alyp jatyr. Osy oraıda, Qazaqstan 2017 jyly «Qazaqstan kıberqalqany» kıberqaýipsizdik tujyrymdamasyn qabyldaǵany belgili.
Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýynda «Kıberqylmyspen kúrestiń ózektiligi barǵan saıyn arta túsýde. Úkimet pen Ulttyq qaýipsizdik komıtetine «Qazaqstan kıberqalqany» júıesin qalyptastyrý sharalaryn qabyldaýdy tapsyramyn» degen bolatyn.
Sodan beri bul baǵytta aýqymdy jumys atqaryldy. Máselen, 2017 jyly Úkimet arnaıy tujyrymdama ázirledi. Onyń maqsaty – jahandyq básekege qabilettilik jaǵdaıynda Qazaqstannyń turaqty damýyn qamtamasyz etetin, elektrondy aqparattyq resýrstar, aqparattyq júıeler men aqparattyq-kommýnıkasııalyq ınfraqurylymyn syrtqy jáne ishki qaýipterden qorǵalýyna qol jetkizý jáne sol deńgeıde ustaý.
«Qazaqstannyń Kıberqalqany» jobasyn daıyndaý kezinde Malaızııa, Shvesııa, Estonııa, Lıtva, Ulybrıtanııa, Germanııa sekildi elderdiń tájirıbesi zerttelgen. Jobanyń basty maqsaty – álemdik bácekelectik ýaqytynda elimizdiń tupaqty damyyn qamtamacyz etip, elektpondy aqpapat recypctapyn, aqpapattyq-kommynıkasııalyq ınfpaqurylymdy syptqy, ishki qayiptepden qopǵalyyn baqylap, bir deńgeıde ustap turý. Tujyrym eki kezeńge bólingen: birinshisi 2017-2018 jyldary júzege asty, ekinshisi 2019-2020 jyldarǵa arnalǵan.
«Kıberqalqannyń» qajettigin mynadan-aq baıqaýǵa bolady. Elimizde 2010 jyldan bastap 2016 jylǵa deıingi kezeńde ınternetti paıdalanýshylar sany 75 paıyzǵa ósip, mobıldi ınternetti paıdalanýshylardyń sany 10 mıllıon qoldanýshyǵa jetti. Iаǵnı, osy aralyqta Qazaqstandaǵy ınternet aýqymy kúrt ulǵaıdy.
Suranys usynysty týyndatatyny belgili. Endeshe, jahandyq jelidegi qazaqstandyqtardyń artýy saldarynan jeńil aqshaǵa qyzyqqan, jeke derekterdi óz múddesine paıdalanýdy kózdeıtin hakerlerdiń de sany artatyny túsinikti. Keıingi jyldary aqparattyq shabýylǵa ushyraǵandardyń artqanyn da statıstıkalyq derekter kórsetip otyr. Mundaıda azamattardyń qaýipsizdigin qorǵaý, jeke málimetiniń taralyp ketpeýin qamtamasyz etý qajet.
Kıberqylmys jónindegi álemdik statıstıkaǵa kóz júgirtsek, hakerlerdiń ońaı shaǵylar jańǵaq emes ekeni anyq ańǵarylady. Máselen, 2018 jyly Iran hakerleri AQSh-taǵy 144 ýnıversıtet pen 33 kásiporynǵa kıbershabýyl jasap, 3,4 mıllıard dollardy qoldy etken. Al 2016 jyly DAISh-tyń (Qazaqstanda tyıym salynǵan terrorıstik uıym) bir sodyry PayPal júıesi arqyly 8700 dollardy jymqyrǵan. Aıta berseńiz, mundaı mysal óte kóp. Business Information Industry Association keltirgen málimetterge súıensek, 2009 jyldan beri kıbershabýyl kólemi 440 paıyzǵa ulǵaıǵan.
Kıber shabýylmen kúresýdiń bir qıyndyǵy mynada. Ádette memleketke syrttan shabýyl jasalsa, qarsylasyńnyń kim ekenin naqty bilesiń. Onyń qandaı kemshiligi men artyqshylyǵy bar ekenin saralaı kele, soǵan sáıkes qorǵanys uıymdastyrasyń. Al kıberqaraqshynyń áreketin boljap, bilý qıyn. О́ıtkeni bildeı bir elge álemniń kelesi túkpirindegi jalǵyz adam jahandyq jeli arqyly qaýip tóndirýi múmkin.
Halyqaralyq elektrobaılanys odaǵynyń (ITU) esebine sáıkes Qazaqstan 2018/2019 Kıberqaýipsizdiktiń jahandyq ındeksinde byltyrǵy reıtıngpen salystyrǵanda (82-oryn) 42-tarmaqqa kóterilip, 40-oryndy ıelendi. Sol arqyly memleket kıberkeńistikten shyǵatyn, qaýipterge qarsy turý daıyndyq deńgeıi joǵary memleketter tizimine kirdi.
«Qazaqstannyń Kıberqalqany» tujyrymdamasy aıasynda Qazaqstannyń Qarýly Kúshteri kıberkeńistik salasynda ulttyq áleýetti qalyptastyrý maqsatynda josparly jumys júrgizip jatyr. Kún saıyn álemdegi barlyq sala mıllıondaǵan kıbershabýylmen betpe-bet kelip otyrǵandyqtan, osy baǵyttaǵy keshendi jumys júrgizý ýaqyt kúttirmeıtin másele. Sondyqtan 2020 jyly Qorǵanys mınıstrligi kıberqaýipterdi tanýdyń jańa júıelerin, maqsatty shabýyl analızatorlaryn, vırýsqa qarsy qaýipsizdik ortalyǵyn jáne basqa da birqatar júıelerdi iske qosty.
Aldaǵy úsh jylda, ıaǵnı 2021-2023 jyldary Qarýly Kúshterdiń aqparattyq (kıber) qaýipsizdik bólimshelerin qazirgi zamanǵy baǵdarlamalyq jáne baǵdarlamalyq-apparattyq quraldarmen, aqparatty qorǵaý júıelerimen tolyq qaıta jaraqtandyrýdy júrgizý josparlanyp otyr.
Áskerı maqsattaǵy aqparattandyrý obektileriniń kıberqaýipsizdigin qamtamasyz etýge saralanǵan tásilder belsendi engizilip keledi. Aqparatty berý arnalaryna tııanaqty monıtorıng jáne kıberqaýipsizdik ınsıdentterine ýaqtyly nazar aýdarylady.
Áskerı maqsatta qorǵalatyn aqparattandyrý obektilerine baǵyttalǵan kıberqaýipsizdik qaterlerin anyqtaý, baǵalaý, boljaý, oqshaýlaý, beıtaraptandyrý jáne aldyn alý rásimderin sapaly jańa deńgeıge shyǵaratyn aqparattyq qaýipsizdiktiń vedomstvolyq jedel ortalyǵyn qurý boıynsha jumys josparlanyp, onyń oryndalýy jolǵa qoıylǵan.
Sondaı-aq semınarlarǵa qatysyp, ǵylymı-zertteý konferensııalaryn, onyń ishinde halyqaralyq deńgeıdegi konferensııalardy únemi ótkizý áskerı ǵalymdarǵa kıberındýstrııanyń sońǵy tendensııalary men ǵylymdy damytý vektorlary týraly habardar bolýǵa múmkindik beredi. Kıberqaýipsizdiktiń ózekti problemalary men qaterleri boıynsha ǵylymı zertteýler júıeli negizde ótkiziledi.
Kıberqaýipterge ýaqtyly den qoıý úshin Qorǵanys vedomstvosymen Aqparattyq qaýipsizdikti ulttyq úılestirý ortalyǵynyń, Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrliginiń Aqparattyq qaýipsizdik komıtetiniń jáne Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń ózara is-qımyly úılestirilgen.
Qarýly kúshterdegi sony jańalyqtar munymen aıaqtalmaıdy. Qazirgi tańda áskerimiz jańa tehnologııalardy da qoldanysqa keshendi túrde engizip jatyr. Jańa aqparattyq tehnologııalardy qoldana otyryp, áskerlerdiń utqyrlyǵyn qamtamasyz etý basqarýdyń avtomattandyrylǵan júıesiniń mindetine aınaldy.
Atap aıtqanda, qazaqstandyq áskerı qarý-jaraqtyń tiziminde PKSA-M avtomattandyrý júıeleriniń zamanaýı dalalyq keshenderi bar. Bul – strategııalyq, jedel-strategııalyq jáne jedel-taktıkalyq býyndaǵy basqarý pýnktteriniń jumysyn avtomattandyrýǵa arnalǵan áskerı maqsattaǵy apparattyq-baǵdarlamalyq keshen. Qurylǵy aqparattyq júıelerdiń jumys isteýin, avtomattandyrylǵan jáne avtomattandyrylmaǵan rejimderde aqparatty jınaýdy, óńdeýdi, saqtaýdy jáne berýdi qamtamasyz etedi.
Jalpy alǵanda, keshen aqparattyq, tehnologııalyq mindetterdi sheshý jáne áskerlerdi basqarý boıynsha aýqymdy múmkindikterge ıe. PKSA-M baılanys arnalaryn qabyldaý men jabýdy (shıfrlaýdy), ashyq jáne jabyq baılanys arnalary boıynsha derekterdi berýdi, keminde 50 paıdalanýshyny qosa otyryp, jergilikti esepteý jelisin óristetýdi júzege asyrýǵa qabiletti. Barlyq qajetti aqparat jedel túrde komandalyq pýnkttiń aıasynda kórsetilip, prınterler men plotterlerde basyp shyǵarylady.
Keshen ýltra qysqa tolqyn dıapazony aqyly radıo baılanyspen jumys isteıdi. Arnaıy baǵdarlamalyq qamtamasyz etý áskerlerdi jaýyngerlik ázirlikke keltirý týraly sıgnaldardy jedel qabyldaýǵa, komandalardyń oryndalýy jáne basqarý organdary, quramalar men bólimder arasynda kúshterdiń bólinýi týraly baıandaýǵa, sondaı-aq jaýyngerlik mindetterdi qoıýdy júzege asyrýǵa jáne olardyń oryndalýyn baqylaýǵa múmkindik beredi.
Qoryta aıtqanda, Qazaqstan qarýly kúshteri kıber shabýylmen kúresýge tyńǵylyqty daıyndalyp jatyr desek qatelespeımiz. M. Áýezovtiń «El bolamyn deseń, besigińdi túze» degen naqylyn búgingi kúnge beıimdep, «El bolam deseń, kıberqaýipsizdigińdi túze» desek artyq aıtqandyq emes.