Qala kelbeti qalaı ózgeredi?

Túrkistan qalasy Bas jos­par­ynyń jobasy qaralǵan Úki­met otyrysynda baıandama jasa­ǵan oblys ákimi О́mirzaq Shókeev halyq ósimi de eskerilip otyr­ǵanyn atap ótti. Naqtyraq aıt­saq, turǵyndar sany aldyńǵy jyly 165 myń bolǵan qalada búginde 176,2 myń adam turady. Bas josparǵa sáıkes qala hal­qynyń sany 2025 jylǵa deıin 250 myńǵa, 2035 jylǵa deıin 350 myń adamǵa deıin ósip, 2050 jyly 500 myńǵa jetetini boljanǵan. Oblys ortalyǵy Túrkistanǵa kóshirilgen kúnnen bastap qalanyń negizgi kapıtalyna shamamen 400 mlrd teńge ınvestısııa baǵyttaldy. Qalanyń jobasy negizinen ákimshilik-iskerlik, rýhanı-mádenı ortalyq, qalyptasqan turǵyn aýdandar, jańa qurylys aýdandary men alańdary, óndiristik aımaqtar, tabıǵı-rekreasııalyq syndy fýnksıonaldyq aýmaqtarǵa bólinedi.

Bas jospar boıynsha qalanyń shyǵys baǵytynda jańa ákim­shilik-iskerlik ortalyq orna­la­­sýda. Ol 1450 gektar aýmaq­ty qamtıdy. Bul aýmaqta tur­ǵyn­darǵa arnap bilim berý, den­saý­lyq saqtaý, mádenı jáne sport nysandary, halyqqa qyz­met kórsetý ortalyqtary, tur­ǵyn úı, ákimshilik ǵımarattar keshenderi, bıznes ortalyqtary, kompanııalardyń keńseleri, bank­ter jáne basqa da nysandardy ornalastyrý kózdelgen. Búginde ákimshilik-iskerlik ortalyǵynda josparlanǵan 14 nysan tolyq aıaqtalǵan. О́tken jyldyń basynda qalanyń turǵyn úı qory 3,8 mln sharshy metrdi qurady, onyń basym bóligi – bir qabatty úı-jaı túrindegi turǵyn úıler. Al 2025 jyly turǵyn úı qoryn 6,1 mln sharshy metrge, 2035 jyly bul kórsetkishti 9,8 mln sharshy metr­ge deıin jetkizý josparlanǵan. Jalpy aýmaǵy 290 gektar bolatyn rýhanı-mádenı ortalyqta Áziret Sultan qoryq murajaıy (88 ga), Kerýen saraı (22 ga), Tuńǵysh Prezıdent saıabaǵy (38 ga) tárizdi iri jobalardyń qurylysy júrgizilýde. Jeke salymshylar tarapynan 3 bes juldyzdy qonaqúı salynady. Búgingi tańda rýhanı-mádenı orta­lyqtaǵy Bas josparda jo­ba­lanǵan 10 nysannyń 6-ýy to­lyq aıaqtaldy, qalǵan nysandar osy jyldyń aıaǵyna deıin paıdalanýǵa beriledi.

Jobada qalany jasyl je­lek­­tendirý máselesine erekshe kóńil bólingen. Qazirgi tańda qalada jalpy paıdalaný aýma­ǵyn­daǵy kógaldandyrý 187 gektar bolady. Bul kórsetkish 1 539 gektar nemese bir adamǵa shaqqanda 44 sharshy metr jasyl jelekti quraıdy, bul normadan anaǵurlym joǵary. Klımattyq erekshelik eskerile otyryp, tujy­rymdamaǵa sáıkes qala syrtynda kógaldandyrýdyń úzdiksiz júıesin jáne Syrdarııa ózeniniń tabıǵı ósimdikter dúnıesimen qosylýyn qamtamasyz etetin jasyl beldeýdi qalyptastyrý kózdelgen. Kógaldandyrýdyń jalpy aýdany 12 973 gektarǵa deıin jetkizilmek.

Budan basqa, qala turǵyn­darynyń ómir súrý deńgeıi men sapasyn jaqsartý maq­sa­tynda qajetti ınjenerlik ınfra­qu­ry­lym júıeleri men talapqa saı áleýmettik nysandar boı kóteredi. Jobaǵa sáıkes 2025 jylǵa deıin qalada barlyǵy 17,2 myń oqýshyǵa arnalǵan 15 mektep jáne 44 mektepke deıingi mekeme jumys isteıdi. Sonymen qatar 10 densaýlyq saqtaý nysany, onyń ishinde aýysymyna 900 kelýshige arnalǵan 3 emhana qarastyrylǵan. 2035 jylǵa deıin barlyǵy 40 myń oqýshyǵa arnalǵan 28 mektep jáne 15 myń orynǵa arnalǵan 53 mektepke deıingi mekeme, sondaı-aq aýysymyna 3 600 kelýshige arnalǵan 9 ambýlatorııalyq-emhanalyq keshen nysany josparlanǵan.

Bas jospary jobasynda halyq sanynyń jáne týrıster aǵynynyń artatyny eskerile otyryp, 2035 jylǵa deıingi qalanyń turmys-tirshiligin qamtamasyz etýdiń barlyq negizgi parametrleri aıqyndalǵan. Bul oraıda kólik aǵynyn qaıta bólý jáne bos aýmaqtardy ıgerý maqsatynda kóshe-jol jelisi qaıta salynady. Tozǵan bir qabatty turǵyn úılerdi ishinara buzyp, tarıhı ortalyqtardy bólip, halyqaralyq áýejaımen, temir jol jáne avtovokzaldarmen jalǵastyratyn aınalma joldar salý josparlanǵan. Kólik aǵynyn jaqsartý úshin uzyndyǵy 1 069 shaqyrym qoldanystaǵy magıstraldyq kóshelerdi keńeıtý jáne jańadan salý kózdelgen. Qala aýmaǵy boıynsha kólik jol aıryqtary men jol ótkelderiniń sany 24-ke deıin ulǵaıtylady. Avtobýs baǵyttarynyń uzaqtyǵy 533 shaqyrymnan 850 shaqyrymǵa deıin artady. Halyqaralyq áýejaıdyń jolaýshylardy qa­byl­daýy saǵatyna 250 jolaý­shyǵa, temir jol vokzaly táý­li­gine 5 myń jolaýshyǵa, al avto­vokzal táýligine 15 myń jolaý­shy­ǵa deıin qabyldaı alady dep boljanyp otyr.

Bas josparda qalany sýmen qamtý máselesi de qaras­ty­ryl­ǵan. Búgingi tańda qalanyń sý tutynýy táýligine 35 myń tekshe metrge deıin jetedi. Qara­shyq, Biresek-Hantaǵy jáne Myrǵalymsaı ken oryndarynyń jerasty sýlarynyń jalpy qory táýligine 177 myń tekshe metrdi quraıdy. Halyq sanynyń 350 myń adamǵa deıin ósýin eskere otyryp, Bas jospar sheńberinde Iqansý-Qytaı ken ornynyń jerasty sýlary esebinen qorlar keńeıtiledi jáne uzyndyǵy 163 shaqyrym sý qubyry jeli­leri salynady. Bul aýyz sýdy kúndelikti tutyný kólemin táýli­gine 197 myń tekshe metrge deıin art­tyrady.

Sý burý máselesi de ózekti. Búgingi tańda qalada qýaty táý­ligine 20 myń tekshe metr káriz­dik-tazartý qurylǵysy jumys isteıdi. Bas jos­par aıasynda jobalyq qýaty táýligine 25 myń tekshe metr bolatyn qosymsha 3 kárizdik-tazartý qurylǵysy salynady, sondaı-aq odan ári jańǵyrtýdy eskere otyryp, onyń qýaty táýligine 125 myń tekshe metr­ge deıin jetkiziledi. Qosymsha uzyndyǵy 139 shaqyrym bolatyn káriz jelileri salynady. Qalany jylýmen jabdyqtaý 2 ortalyqtandyrylǵan qazan­dyq­pen jáne jalpy qýaty 486 Gkal/saǵat bolatyn 100 shaǵyn qazandyqpen qamtamasyz eti­le­di. Jobada 2 jańa bý-gaz qondyrǵysyn salý jáne qol­da­nys­taǵy qazandyqtar men jylytý peshterin tabıǵı gazǵa aýystyra otyryp, jańǵyrtý kózdelgen. Bul jylýmen jabdyqtaýdy 1775 Gkal/saǵatqa deıin arttyrady. Búginde qala Beıneý – Shymkent magıstraldyq gaz qubyrynan AGTS-«Túrkistan» jáne AGTS-«Eski Iqan» gaz taratý stansalary arqyly «kó­gil­dir otynmen» qamtamasyz etiledi. Al 2050 jylǵa qaraı bul stansalardyń ónimdiligin jy­lyna 215 mln tekshe metrge deıin arttyrý josparlanǵan. Qala­ny elektr energııasymen qamtamasyz etý máselesi boıynsha da birqatar shara iske asyrylady. Qazirgi ýaqytta qalanyń elektr tutyný kólemi – 83 mln kVt/saǵat. Qosymsha elektrmen jabdyqtaýdyń balamaly kózi retinde kún elektr stansasynyń qurylysy kózdelgen. Budan basqa kóshelerdi jaryqtandyrý, sýdy jylytý úshin kún panelderi qoldanylady.

Túrkistan oblysy