Qolda bar múmkindikter iske qosylsyn

Elbasy Nursultan Nazarbaev Jambyl oblysyndaǵy jumys saparynyń ekinshi kúnin Taraz qalasyndaǵy kóne shahardyń ornyna jasalyp jatqan arheologııalyq qazba jumystarymen tanysyp, oblys ortalyǵyndaǵy jańadan turǵyzylǵan Tóle bı eskertkishine gúl shoqtaryn qoıýdan bastady.

Elbasy Nursultan Nazarbaev Jambyl oblysyndaǵy jumys saparynyń ekinshi kúnin Taraz qalasyndaǵy kóne shahardyń ornyna jasalyp jatqan arheologııalyq qazba jumystarymen tanysyp, oblys ortalyǵyndaǵy jańadan turǵyzylǵan Tóle bı eskertkishine gúl shoqtaryn qoıýdan bastady.

KО́MBE ASTYNDAǴY KО́NE ShAHAR

Taraz – kóne shahar. Onyń 2000 jyl­dyq mereıtoıy IýNESKO kóleminde atalyp ótkeni belgili. Odan beri de onshaqty jyl óte shyǵypty. Ýaqyt endi sol kóne shahardyń ornyna arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizip, sol qundy jádiger arqyly oblystaǵy týrızm salasyn damytýǵa da den qoıý kerek ekenin kún tártibine shyǵaryp otyr.

Osyǵan oraı oblys ákiminiń sheshi­mimen kóne shahar ústine Keńes ókimeti tusynda ornalasqan «qanbazar» qala syrtyna kóshirilip, tarıhı oryndy zertteý jumystary bastalǵan. Kóne shahar jurtyndaǵy zertteý jumystary bıylǵy maýsymda, negizinen, sıtadel men shahrıstandy qazyp, zerttep, zerdeleýge jumyldyryldy.

Tarıhı orynda júrip jatqan arheo­lo­gııalyq qazba jumystary elimiz­diń tarıhy men mádenıetine jáne ǵy­lymyna ne beredi? Kóne Taraz shah­rıs­tanynyń X-XII ǵasyrlarǵa tán qa­batyna júrgizilgen arheologııalyq qazbalardyń nátıjesinde qalanyń Qarahanıdter dáýirindegi kezeńi muqııat zertteledi. Sonymen qatar, jádiger-qala qurylystary mýzeılendirilgen nysan túrinde týrısterdiń qyzyǵa tamashalaýyna múmkindik týǵyzbaq. Kóne qalashyq ornynda úsh aı júrgizilgen arheologııalyq qazba jumystary kezinde jer qabatynan kóptegen artefaktiler shyqty. Sıtadel aýmaǵyndaǵy bir aýmaqtan ondaǵan sferakonýstar tabyldy. Qazirgi kezde keramıkalardyń óńdelgen bólshekteriniń ózi 33 myń danany qurap otyr. Onyń ishinde 107-si tutas saqtalǵan. Sondaı-aq, 33 kóne tıyn aqshany, 26 shyny buıymdaryn jáne súıekten jasalǵan 5 artefaktini qundy olja deýge bolady.

Prezıdent N. Nazarbaev kómbe astynda jatqan kóne shahardaǵy arheologııalyq jumys nátıjelerimen tanysqannan keıin qazaq halqynyń dana tulǵalarynyń biri – Tóle bıdiń 350 jyldyq mereıtoıy aıasynda turǵyzylǵan baba eskertkishine gúl qoıdy. Qoladan quıylǵan, bıiktigi 10,5 metr eskertkish oblys ortalyǵyndaǵy halyq tyǵyz ornalasqan Tóle bı men Jeltoqsan kósheleriniń qıylysyndaǵy kórikti tusqa qoıylǵan.

Eskertkish aldyndaǵy alańda Elbasy qala turǵyndarymen áńgimelesti.

JÚREGIŃIZ JÚZ JASASYN, JAMAǴAT!

Memleket basshysy keshe, sondaı-aq, Taraz qalasyndaǵy jańadan ashylǵan jekemenshik «Júrek» kardıologııalyq ortalyǵymen tanysty.

Onyń jobasynyń jalpy quny 1,5 mıllıard teńge bolsa, qural-jab­dyq­tarynyń quny 800 mıllıon teńgeni qu­raıdy. Klınıkanyń stasıonary – 80, kardıologııa bólimi – 50, kardıo­hı­rýrgııa bólimi – 20, jansaqtaý bólimi – 10 adamǵa arnalǵan. Jańa kardıo­hırýrgııa ortalyǵynyń halyqqa kórse­tetin medısınalyq kómekteriniń qatarynda ota jasaýdan bastap manıpýlıasııa, zertteýlerdiń kóptegen túrleri bar. Ortalyqtyń shtaty 135 adamnan quralǵan, onyń ishinde dárigerler quramy – 27, al orta medısınalyq quram 54 mamannan turady.

Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Qazaqstan júrek-qan tamyrlary aýrýy boıynsha birinshi orynda tur», dep alańdaýshylyq bildirgeni belgili. Sondyqtan bolar, Elbasy Jambyl óńirindegi «Júrek» kardıologııalyq ortalyǵyn júrek-qan tamyrlary aýrýymen kúresýdegi taǵy bir qutty qadam retinde baǵalap, rızashylyq bildirdi.

О́ŃIRDIŃ О́RKENDEÝ ÁLEÝETI JETKILIKTI

Elbasy, sonymen qatar, memlekettik ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy aıasynda ústimizdegi jyly «Qazfosfat» JShS iske qosqan kúkirt qyshqyly zaýytynyń jumysymen tanys­ty. Jańa zaýyttyń óndiristik qýaty jylyna 600 myń tonna kúkirt qyshqylyn quraıdy. Jobanyń quny – 14 mıllıard teńge. Zaýyt Germanııanyń, Chehııanyń, Reseıdiń, Japonııanyń jáne elimizdiń zamanaýı qural-jabdyq­tarymen jaraqtalǵan. Zaýytta 138 adam turaqty jumyspen qamtylǵan.

N.Nazarbaev, sondaı-aq, óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna baılanysty atqarylyp jatqan jumystarǵa baılanysty osy jerde keńes ótkizip, habarlama jasaý úshin sózdi oblys ákimi Qanat Bozymbaevqa berdi. Oblys ákimi sońǵy jyldary áleýmettik-ekonomıkalyq damýda Jambyl óńiriniń aıtarlyqtaı tabystarǵa qol jetkizgenine toqtaldy. Bul iste, ásirese, oblysty órkendetýdiń 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan keshendi baǵdarlamasy úlken septigin tıgizipti. Sońǵy úsh jylda óńirdegi ishki jalpy ónim – 33 paıyzǵa, ótken jyly 9,8 paıyzǵa artqan. Bul kórsetkish jalpy oblys boıynsha 764 mıllıard teńgeni quraǵan. Oblys úshin buryn bolmaǵan joǵary kórsetkish. О́tken 2012 jyly jan basyna shaqqanda eseptik kórsetkish 719 myń teńgege jetip, 2009 jylmen salystyrǵanda eki esege artypty.

О́ńirdegi ishki jalpy ónim aımaqtaǵy aýyl sharýashylyǵy, qurylys, saýda, kólik jáne baılanys sııaqty salalar boıynsha qamtamasyz etilgen. Úsh jylda ónerkásip ónimderiniń ósimi 44 paıyzdy, onyń ishinde óńdeý ónerkásibi 7,9 paıyzdy quraǵan. Osynyń bári ekonomıkalyq damýdyń údemeli ındýstrııalyq-ınno­va­sııalyq baǵdarlamasyn júzege asyrý barysynda qolǵa alynǵan. Baǵdarlama sheń­be­rinde oblysta búginde 38 ınvestısııalyq joba júzege asyrylýda eken. Onyń jalpy qarjysy 546 mıllıard teńgeni qu­ra­ǵan. Bul qosymsha 7 myń jumys ornyn ashýǵa múmkindik bermek. Búginde 29 joba júzege asyrylyp, olarda 4 myń jumys orny qurylǵan. Onyń ishinde ústimizdegi jyly 8 joba júzege asyrylyp, 600 adam jumyspen qamtamasyz etilgen. Olarǵa tartylǵan qarjy kólemi 21 mıllıard teńgeni qurapty. Bir aıta keterligi, atal­ǵan 38 jobanyń 19-y, ıaǵnı 66 paıyzy aýdan­darda júzege asyrylyp otyr.

Jurtshylyqpen kezdesý barysynda Qazaqstan Prezıdenti ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń aralyq nátıjelerin atap ótti.

– Indýstrııalyq baǵdarlama aıasynda úsh jyl ishinde – 600, bıyl 150 kásiporyn iske qosyldy. 250 myń ju­mys orny ashyldy, bul – bizdiń tur­ǵyn­dar sanyn eskergende óte jaqsy nátıje. Biz bul kásiporyndardy iske qosý úshin 2,2 trln. teńge jumsadyq. Búginniń ózinde olar 2,5 trln. teńgeniń ónimderin berýde, ıaǵnı is júzinde ózin ózi aqtady. Indýstrııalandyrý jaı ǵana aıasy tar maqsat emes, onyń bas­ty mindeti – Qazaqstanda, Keden odaǵy elderinde jáne onyń aýmaǵynan tys jerlerde suranysqa ıe bolatyn ónimder shyǵarý. Indýstrııalandyrýdyń ekinshi «besjyldyǵy» óndiretin ónimderi naryqta suranysqa ıe bolatyn ınnovasııalyq nysandar, jańa kásiporyndar qurýdy qarastyratyn bolady, – dedi Nursultan Nazarbaev.

Memleket basshysy búginde elimizde barlyq negizgi salalyq baǵdarlamalar ázirlengenine toqtaldy.

– Shaǵyn jáne orta bıznes úshin túr­li jeńildikter usynylady. Mem­lekettiń «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda mol qa­ra­jat bólýge múmkindigi bar. Búginde biz shamamen jartysynyń paıyzdyq mól­sher­lemesine sýbsıdııa bólemiz. Osynyń barlyǵyn paıdalaný kerek. Sondaı-aq, memleket «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy boıynsha azamattardyń jańa mamandyqqa ıe bolyp, jumysqa ornalasýyna múmkindik beredi. Densaýlyq saqtaý jáne bilim berý jónindegi salalyq baǵdarlamalar qabyldandy. Respýblıkada mektepter men aýrýhanalar qurylysy jalǵasýda, óıtkeni, birinshi kezektegi maqsat – azamattardy áleýmettik qamtamasyz etý. Turǵyn úı qurylysy baǵdarlamasy aıasynda jeńildik arqyly jekemenshik turǵyn úı satyp alý úshin jaǵdaı jasalǵan, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.        

Nursultan Nazarbaev oblysta jumys belsendi júrgizilip jatqanyn atap ótip, ákimdiktiń óńirdi damytý jónindegi qyzmetine oń baǵasyn berdi.

Sonymen qatar, Qazaqstan Prezıdenti ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn qarqyndy iske asyrýdy jalǵastyrý qajettigine nazar aýdaryp, zor keleshegi bar aýyl sharýashylyǵy máselelerimen keshendi túrde aınalysýdy, sondaı-aq, jol boıyndaǵy apattardy azaıtýǵa baǵyttalǵan aldyn alý jumystaryn júıeli júrgizip, oǵan qatysty kózqarasty qataıtýdy tapsyrdy.

BILIMDI MYŃDY JYǴADY

Oblystyń bilim salasyndaǵy qıyn túıinderiniń biri apatty jaǵdaıdaǵy mektepterdi joıý bolatyn. Bul týraly Elbasy da eskertip aıtyp júr. О́kinishke qaraı, búgingi tańda óńirde apatty jaǵdaıdaǵy 19 mektep bar. Jáne olardyń sany óse túsýde. Sebebi, oblystaǵy 458 mekteptiń 94-i samannan salynǵan. 2009-2012 jyldar aralyǵynda oblysta qurylys jáne qaıta jańǵyrtý esebinen 18 mektep paıdalanýǵa berilse, onyń 12-si apatty jaǵdaıdaǵy jáne 5-eýi úsh aýysymdy mektepterdiń ornyna paıdalanýǵa berildi. Tek bıyldyń ózinde oblysta 12 mekteptiń qurylysy júrgizilýde. Nátıjesinde 8 apatty jáne 2 úsh aýysymdy mekteptiń máselesi sheshilmek.

Oblystaǵy bilim salasynyń biraz jetistikterge jetkenine toqtalǵan oblys ákimi: «Osy jyly Ulttyq biryńǵaı testileý qorytyndysy boıynsha oblystyń ortasha kórsetkishi 75,02 balldy qurap, respýblıkalyq kórsetkishten 0,52 ballǵa joǵary boldy. Eger 2009 jyly biz respýblıka boıynsha sońǵy orynda bolsaq, qazir bel ortaǵa kóterildik», degen bolatyn. Osy tusta Nursultan Nazarbaev: «Bel orta deısiń be? Ol qaı tus?» degen. Oblys ákimi: «8-oryn», dep jaýap berdi.

Elbasy elimizde mektep, aýrýhana jáne taǵy basqa ǵımarattar kóptep salynyp jatqanyn, oǵan qajetti qarjynyń kóptep bólinip jatqanyn aıta kelip, bul turǵyda, tipti, Keńes ókimetiniń jetpis jylynda júrgizilmegen qurylystar júrgizilgenin eskertip ótti.

ANA. BALA. DENSAÝLYQ

Oblysta «Balapan» baǵdarlamasy da qarqyndy túrde iske asyrylýda. Osy baǵdarlama sheńberinde óńirde sońǵy 4 jylda 55 balabaqsha jáne 130 shaǵyn ortalyq paıdalanýǵa berilipti. Aǵymdaǵy jyly 11 balabaqshanyń qurylysy júrgizilýde eken. Oblysta analardyń týý kórsetkishi de joǵary. Jylyna 28 myńnan astam sábı dúnıege kelýde. Mysaly, 2009 jyly – 27 080, 2010 jyly – 27 493, 2011 jyly – 28 640, 2012 jyly – 28 517 jáne 2013 jyldyń 6 aıynda 14 082 sábı jaryq dúnıe esigin ashypty.

Oblysta densaýlyq saqtaý salasyn qarjylandyrý kólemi sońǵy úsh jylda 42 paıyzǵa artqan. Turǵyndardy tegin jáne jeńildetilgen dári-dármekpen qamtamasyz etýge baǵyttalǵan bıýdjettik qarjy kólemi 2,6 esege ulǵaıǵan. Sońǵy tórt jylda oblysta 44 densaýlyq saqtaý nysany paıdalanýǵa berilipti. Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy maman-kadrlardyń tapshylyǵy da sheshilýde eken. 2011 jyldan bastap dárigerlerdiń shetelde tájirıbeden ótý daǵdysy qalyptasyp, olar Reseıde, Latvııada jáne Izraılde daıyndyqtan ótip qaıtypty. Oblys qarjysy esebinen medısınalyq joǵary oqý oryndarynda búginde 87 aýyl túlekteri bilim alyp otyrǵan kórinedi. Olar ýnıversıtetti aıaqtaǵan soń óz aýyldaryna kelip, jańa aýrýhanalar men ambýlatorııalarda jumys istemek.

Atqarylǵan maqsatty sharalar arqasynda óńirde ana óliminiń deńgeıi eki eseden astam, náreste ólimi 25,6 paıyzǵa azaıǵan. Sonymen qatar, ókpe aýrýynyń deńgeıi 13,2 paıyzǵa tómendepti. О́ńir turǵyndarynyń ortasha ómir súrý jasy sońǵy on jylda 2,5 jylǵa ósip, 70 jasqa jaqyndasa, týý kórsetkishi 63,3 paıyzǵa artqan.

Elbasy keńes barysynda birqatar sala basshylaryn tyńdap, mysaly, «Eýrohım» sııaqty úlken jobanyń óńir áleýetin jaqsartýǵa úles qosatynyna, sondyqtan tıisti mınıstrlikter, ákimdikter bul kompanııamen birlesip jumys atqarýy kerektigine toqtaldy. Sonymen birge, oblysta bir kezderi qurylys jumysy táp-táýir bastalyp, biraq iske qosylar kezde san túrli syltaýlar aıtyp, jumys isteýden taıqyp shyǵa kelgen Moıynqum sement kompanııasy men onyń jumys isteýin uıymdastyra almaı otyrǵan basshylardy syn tezine alyp, «Búginde Astana, Almaty sııaqty qalalardaǵy iri qurylys nysandaryna sement jetpeı jatyr. Al basqa jaqtyń sement jasaý­shylary baǵany ósirýde. Sender nege osy zaýytty jedel iske qosyp, atalǵan qurylys nysandaryn arzan sementpen qamtamasyz etpeısińder», dedi.

Iske jaýapty basshylardyń aıtýynsha, atalǵan sement zaýyty kelesi jyldyń ekinshi jarty jylynda iske qosylmaq. Sondaı-aq, Elbasy Jambyl oblysynda sýarmaly alqaptardyń tıimdi paıdalanylmaı otyrǵanyn jáne jasandy sý bógenderiniń jasalmaýyn synǵa alyp, tabıǵaty qolaıly mundaı óńirde kókónis, jemis-jıdek, sút, jumyrtqa ónimderin elimizdiń basqa óńirleri men shet elden tasymaldamaı-aq halyqty qamtamasyz etýge bolatynyn eskertti.

Elbasy Nursultan Nazarbaev óńirge jasaǵan eki kúndik jumys sapary barysynda oblysta atqarylyp jatqan jumystarǵa oń baǵasyn bere kelip, keıbir kemshilikterdi joıý jolynda jumys isteýdi tapsyrdy.

Kósemáli SÁTTIBAIULY,

«Egemen Qazaqstan».

Jambyl oblysy.

Sýretterdi túsirgender

S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.