Marshaldyń qazaq aýylynda qalǵan anasy

Taldyqum qazir Shalqar aýyldyq okrýgine qaraıdy. Mal-janǵa jaıly, qum ishinde otyrǵan qazaqy, qonaqjaı aýyl. Kózge tosyn kórinetini – aýyl irgesindegi temir mola. «Týhachevskaıa Marfa Petrovna (Keńes Odaǵy mar­shalynyń anasy)» degen jazýy bar.

1941-1945 jyldary maıdandarda basshylyq jasaǵan 41 marshal men generaldyń aty-jóni belgili. Osy jyldar ishinde 600 general soǵysta ólgen. Bul tizimde marshal Týhachevskıı joq. Ol Qyzyl Armııa men flottyń stalındik repressııa tyrnaǵyna ilikken iri áskerı shendi ofıserleri tiziminiń basynda tur.

1920-1930 jyldary KSRO áskerı salasynda ózara baqtalas eki qýatty top boldy. Birinshi topta marshaldar Klıment Voroshılov pen Semen Býden­nyı. Mıhaıl Týhachevskıı aınalasyna ekinshi top shoǵyrlandy. 1935 jyly Týhachevskıı eń joǵarǵy áskerı shen – Keńes Odaǵynyń marshaly ataǵyn ıelendi. 1936 jyly Qor­ǵanys halkomynyń birinshi orynbasary qyzmetine taǵaıyndaldy. 1936 jyly qabyldanǵan áskerı doktrına avtory da sonyń ózi bolatyn. 1937 jyly 1 mamyr merekesinde Stalınniń dál janynda júrdi. Sodan keıingi bir aı ishinde bári de astan-kesten bolady. «Troskısterdiń antıkeńestik áskerı uıymy» degen aıdar taǵylǵan is boıynsha M.Týhachevskıı, Kıev áskerı okrýgy qolbasshysy I.Iаkır, Belorýssııa áskerı okrýgy qolbasshysy I.Ýborevıch, Frýnze atyndaǵy áskerı akademııa bastyǵy I.Kork, áskerı korpýs komandırleri R.Eıdeman, V.Pýtna, V.Feldman, V.Prımakov, qorǵanys halkomynyń birinshi orynbasary Iа.Gamarnık (ózin ózi atyp óltirgen) aıyp­taldy. 11 maýsymda ótken jabyq sot májilisinde «satqyndyq, shpıonaj, áske­rı tóńkeris jasaýǵa daıyndalǵany úshin» barlyǵy da atý jazasyna kesildi. Úkim sol kúni túnde oryndalǵan.

Qazirge deıin jarııalanǵan derekter boıynsha reseılik zertteýshiler birneshe nusqa usynady. Reseı ǴA bas ǵylymı qyzmetkeri, professor Iýlııa Kantordyń pikirinshe «Týhachevskıı isi bastan-aıaq oıdan shyǵarylǵan, saıası tapsyrys­pen jasalǵan jalǵan is. Qylmystyq is materıaldary aıyptalýshylardyń óz «qylmystaryn» moıyndaýynan ǵana turady. Aıyptaý hattamalarynda qara­qoshqyl daqtar kóp, onyń adam qany ekenin saraptama dáleldedi. Iаǵnı uryp-soǵý jáne barlyq otbasy músheleri men týystaryn qurtamyz dep qysymmen qol qoıdyrǵan» deıdi. Ekinshi nusqa boıynsha NKVD jetekshisi Ejovtyń tapsyrmasymen Týhachevskııdiń german barlaý qyzmetimen baılanysy týraly qujattar aldyn ala daıyndalǵan» deıdi. Úshinshi nusqada Voroshılovtyń óz baqtalasy týraly Stalınge jetkizgen negatıv materıaldary aıtylady. Marshal jáne onyń áıelderi týraly kelesi nusqada shyndyq pen ósek-aıań mıdaı aralasyp ketken. Mıhaıl Týhachevskıı úsh ret zańdy nekede bolǵan. Marshaldyń ómiri men qyzmetin shuqshııa zerttegen adamdar onyń serilik júrisiniń sanynan jańylǵan. Bir mysalǵa ǵana toqtalaıyq. Ol Úlken teatrdyń solısi Vera Davy­dova. Vera óz memýarynda jıyrma jyl boıy Stalınniń súıiktisi bol­ǵanyn jazǵan. Al Vera men marshaldy tanystyrǵan «eski dosy» Klıment Vo­roshılov eken. Murtty kósemdi qatty ashýlandyrǵan nárseniń biri retinde osy baılanys aıtylady.

«Týhachevskıı isi» armııa men flotty jaıpap ótken repressııalar tizbeginiń basy edi. Resmı málimetter boıynsha 1937 jyldyń maýsymy men 1938 jyl­dyń qarasha aıy arasynda polkovnık­ten marshalǵa deıingi 1800 ofıser sottalǵan.

Otbasy men týystaryna kesirin tıgizbeý úshin jasamaǵan qylmysyn moınyna alǵandar atylyp ketti. Biraq tiri­lerge kómegi bolmady. 1935 jyly qabyldanǵan «Otanyn satqandardyń otbasy músheleri týraly» (chleny semı ızmennıkov Rodıny) KSRO zańy bar edi. 58-shi bappen sottalǵan adamnyń otbasy músheleri de 5 jyl Sibirge aıdalatyn. 1937 jyldan bastap jaza 8-10 jylǵa deıin qataıtyldy. Stalın 1942 jyly qol qoıǵan «óte qupııa» qaýlyǵa sáıkes jaý jaǵyna ótken, nemisterge qyzmetke turǵan, shpıondyqpen aınalysqan adamdardyń otbasy músheleri túgel 5 jylǵa jer aýdarylatyn boldy.

Smolensk gýbernııasynyń tur­ǵyny, kedeılengen dvorıan Nıkolaı Týhachevskıı ata-anasynyń jalǵyz uly bolatyn. Ákesi erte qaıtys bolǵan. Jas pomeshık qarapaıym sharýa Petr Mılohovtyń bes qyzynyń biri (Aksınıa, Nastıa, Olga, Alıona, Mavra) Mavraǵa úılengen. Bul nekeden tórt ul, bes qyz týǵan. Mıhaıl úshinshi uly.

1937 jyly Mıhaıl Týhachevskıı atylǵan soń otbasy músheleri men týys­tary túgel sottalǵan. Áıeli Nına Grınevıchti áýeli jer aýdaryp, keıin birneshe ret sottaǵan. 1941 jyly 16 qazanda Astrahan lagerinde Gamarnık, Ýborevıchtiń áıelderimen qatar atylǵan. Qyzy Svetlanany jetim balalar úıine jibergen. Kámelet jasqa tolǵan soń «Keńes bıligine qarsy nasıhaty úshin» degen syltaýmen 5 jylǵa sottaǵan. 1948 jyly ekinshi ret sottap, jer aýdarǵan.

Marshaldyń eki aǵasy Nıkolaı men Aleksandr atyldy, áıelderin jer aýdar­dy.

Úlken qaryndasy Olga 8 jylǵa Kemer oblysyndaǵy Sıblagqa jibe­rilgen. 1948 jyly «qoǵamǵa qaýipti element» retinde qaıta sottap, Kolymaǵa jer aýdarǵan. Merzimi bitpeı turyp 1952 jyly 10 jylǵa taǵy sottaǵan. 1956 jyly aqtalyp Máskeýge oralǵan.1957 jyly tolyq aqtalǵan. 1995 jyly qaı­tys bolǵan. Kúıeýi Lev Geıman 5 jylǵa sottalǵan.

Ekinshi qaryndasy Elızaveta 8 jyl­ǵa jer aýdarylyp, 1945 jylǵa deıin ALJIR-de bolǵan. 1947 jylǵa deıin Nurada jumys istegen. 1948 jyly «qoǵamǵa qaýipti element» retinde qaıta sottap, Magadanǵa 5 jylǵa jer aýdarǵan. 1953 jyly bostandyq alǵan. 1956 jyly tolyq aqtalǵan. 1998 jyly ómirden ótken. Elızavetanyń kúıeýi Iýrıı Arvatov 1937 jyly atylǵan.

Úshinshi qaryndasy Marııa 8 jylǵa Kemerovoǵa jer aýdaryldy. 1948 jyly qaıta sottalyp, 5 jylǵa Magadanǵa jibergen. 1957 jyly tolyq aqtalǵan. Marııa 1995 jyly qaıtys bolǵan. Kúıeýi Maksım 1938 jyly atylǵan. 1926 jyly týǵan qyzy Marıanna ınstıtýttyń sońǵy kýrsyn bitirer kezde 1951 jyly 8 jylǵa Krasnoıarskige jer aýdarylǵan.

Tórtinshi qaryndasy Sofıa 5 jyl­ǵa sottalyp, Qazaqstanǵa jer aýda­rylǵan. Shamamen 1939 jyly Ońtústik Qazaqstan, Aqbastaý aýylynda (burynǵy Glınkovo) ólgen.

Bulardan basqa marshal Týhachev­skıımen baılanysta bolǵan birneshe áıel sottalǵan. Azamattyq nekede bolǵan áıeli Iýlııa Kýzmınanyń sottalyp, lagerge ketkeni belgili. Ári qaraı onyń da, marshaldan týǵan 11 jasar qyzynyń da taǵdyry belgisiz. Rejısser Natalıa Sas ta sottalyp, Moskvaǵa Stalın ólgen soń qaıta oralǵan.

Taldyqumda jerlengen marshaldyń anasyna qaıta oralaıyq.1989 jyly KSRO prokýratýrasyna Olga Týha­chevskaıanyń jazyqsyz qýǵyn kórgen anasyn aqtaý týraly ótinish aryzy túsedi. 1957 jyly «Týhachevskıı isi» boıynsha sottalǵan adamdar túgel aqtalǵan bolatyn. Sondyqtan otbasy músheleri men týystaryn aqtaýǵa kedergi bolarlyq syltaý joq. Biraq Mavra Petrovna qashan, qaı jerde ólgeni týraly resmı málimet kerek. Prokýratýra Aqtóbege suraý salady. Bir jyl ishinde biraz nárse anyqtalyp, Máskeýge jaýap jiberilgen.

Kóp jumbaqtyń jaýaby basqa jolmen Týhachevskııdiń qaryndastaryna da jetken. Hrýshevtiń «jylymyq jyldary» jáne Gorbachevtyń qaıta qurý saıasaty kezinde repressııa qurbandary júzdep aqtalyp jatty. Taǵdyrlas, muńdas jandar bir-birin izdep, bastan keshken beınetterin ashyq aıta bastaǵan ýaqyt. Qyzdarǵa anasymen birge bolǵan Pelova Hana Markovna hat jazady. Ol Astrahanda jáne Qazaqstanda mar­shaldyń anasymen birge bolǵanyn, bastan ótken oqıǵalaryn jipke tizip jazǵan eken.

68 jastaǵy Mavra Petrovnany áýeli Astrahanǵa jer aýdarǵan. Nemister Stalıngrad túbine jaqyndap qalǵan kezde sottalǵandardy túrmege jınap, etappen jan-jaqqa jibere bastaǵan. Barjaǵa tıelgen kóp adamdy 15 táýlik Edil ózeniniń aǵysymen júzip Kaspıı teńizine ákelgen. Barjadan kemege mingizip, Túrikmenstannyń Krasnovodsk portyna jetkizgen. Kelesi kúni júk vagondaryna mingizip, ashtyq pen shólden ábden qaljyraǵan, tońǵan baıǵustardy jeltoqsan aıynda Shalqar stansasyna ákep túsirgen. Kelesi kúni qarly aıazda toǵyz saǵat júrip Taldyqumǵa jetken. Eriksiz kelgen onshaqty adamdy kolhozshy Sáten Ordabaevtyń eki bólmeli jertólesine ornalastyrǵan.

«Bir bólmede bizdiń otbasynyń bes múshesi, taǵy bir balaly áıel jáne Mavra Petrovna boldy. Jolda bárimiz qatty tońdyq. Betimizdi, aıaq-qolymyzdy úsitip aldyq. Qazaqtar bizge tańyrqaı qarady. Sosyn qoı etin ákelip berdi. Mavra Petrovnanyń saýlyǵy kúrt nasharlady. Ystyq shaı berip tósekke jatqyzdyq» dep jazady Hana Pelova. Aýyl turǵyndarynyń áńgimesi osy málimetti tolyqtyra túsedi.

«Osy mola bala kezimizden bar. Aýyldyń úlken kisileri aıtyp otyratyn. «Soǵys kezinde bir top adamdy soldattar alyp keldi. Soldattar ketken soń bardyq. Bir-eki adamnyń aıaq-qolynda kisen bar eken. Aýyl ustasy kisenin alyp tastady. Ár úı jaǵdaıyna qaraı azyq-túlik jınap berdi. Sodan keıin de kómektesip turdyq. Olar da qarap otyrmaıdy. Shulyq, qolǵap toqyp beredi. Anda-sonda áskerı kıimdi adamdar kelip olardy tekserip ketetin. Eki ıyǵyn kórsetip jylaı beretin kempir boldy. Syrqattanyp qaıtys bolypty. Aýyl adamdary jertóleniń syrtyna aparyp jerledi. Stalın ólgennen keıin jer aýdarylyp kelgenderdi soldattar alyp ketti. Keńes Odaǵy ydyraý­dan buryn bireýler izdep keldi. Sol kempirdiń qyzy men kúıeý balasy eken. Jerlengen ornyn kórsettik. Qabirin qorshap, basyna aty-jónin jazyp qoıdy. Marshaldyń anasy ekenin sonda ǵana bildik. Iyqtaryn kórsetip jylaıtyny pogon taqqan balasyn meńzegeni eken ǵoı». Bul aýyl adamdarynyń jadynda qalǵan, ákelerinen estigen derekter.

Sodan beri de otyz jyldan astam ýaqyt ótti. Zaman, qoǵam ózgerdi. О́zger­megen «Tiriniń qadirin bil, ólgen­niń qabirin bil» deıtin qazaqy qaǵıda. Tal­dyqum aýylynyń adamdary qabirdi kútimge alǵan. Jylyna birneshe ret aınalasyn tazalap, temir qorshaýyn jaltyratyp syrlap qoıady eken. Eshkimniń amanaty nemese tapsyrmasy emes. Bú­kil otbasy saıasattyń qurbanyna aınalyp, ul-qyzdary men nemereleri toz-toz bolǵan, ýaıym-qaıǵy men beınetten 72 jasynda kóz jumǵan repressııa qurbanyna degen qurmet. Qazirgi ýaqytta Mavra Petrovnanyń ul-qyzdary da, nemereleri de ómirden ótken. Qazaq aýy­lynyń irgesinde, topyraq buıyrǵan jerde marshaldyń anasynyń súıegi qaldy. Sonda bul kempirdiń memleket aldynda qandaı qylmysy bar? Eshqandaı qylmysy joq. Bolshevıkter qurǵan surqııa qoǵamnyń saıasaty sondaı boldy. Ol saıasat ózine jan-tánimen qyzmet etken qyzyl marshal Týhachevskııdiń ózin de, aınalasyn da túgel jalmap tyndy.

Aıshýaq DÁRMENULY,

tarıhshy