«Egemen Qazaqstan» basylymy Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen álemdegi mańyzdy da ózekti taqyryptar jóninde biregeı kontent ázirleıtin Project Syndicate jobasy maqalalaryn jarııalaýdy jalǵastyrady.
Búgingi nómirde oqyrmandar nazaryna jahandyq máselege qatysty eki maqala usynyp otyrmyz. Eýropalyq klımat qorynyń tóraǵasy Loýrens Týbıana klımat ózgerisine qatysty paıymymen bólisedi. Avtordyń aıtýynsha, Qytaı pen Eýropalyq odaq jahandyq jylynýdyń aldyn alýǵa qatysty naqty málimdeme jasady.
Berilgen ýáde qanshalyqty oryndalmaq? Bul turǵyda Loýrens Týbıana Qytaı bıligi de, Eýropalyq odaq sheneýnikteri de naqty jospar usynýy qajet dep esepteıdi. О́ıtkeni kómirtegi gazyn shyǵarý mólsherin azaıtýǵa mindetteme alǵan memleketterdiń uzaq merzimdi josparyna qazirgi saıası sheshimder keri áserin tıgizbeýi tıis. Avtordyń bulaı oı tolǵaýyna keıingi jyldary birqatar memlekettiń Parıj kelisiminen shyǵýy sebep bolyp otyr. Loýrens Týbıananyń pikirinshe, AQSh halyqaralyq kelisimderden shyqqanyna qaramastan, jahandyq baǵyt aıqyn. «Nóldik» mólsher – basty maqsat.
Avtordyń maqalasy BUU Bas Assambleıasy 75-sessııasynyń jalpysaıası debattarynda sóz sóılegen Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń sózimen úndes shyǵyp otyrǵanyn aıta ketken jón.
«Klımattyń ózgerýi – bizdiń órkenıetimizge qater tóndirip otyrǵan taǵy bir ekzıstensıaldy daǵdarys. Bul másele qaýip tóndirip qana qoımaıdy, sonymen qatar basqa qaterler úshin «qozǵaýshy kúsh» qyzmetin de atqarady. Adamzat balasy bul jahandyq syn-qaterge tótep berýge áli de qaýqarsyz. Degenmen, koronavırýs indetinen keıingi qaıta qalpyna keltirý kezeńinde qorshaǵan ortany qorǵaý taqyrybyn halyqaralyq kún tártibiniń basty máselesi retinde kóterý múmkindigine ıe bolyp otyrmyz. Biz BUU-nyń klımatty jaqsartýdyń alty oń qadamy atty jospary aıasynda kúsh biriktirýge mindettimiz», degen edi Memleket basshysy.
Jahandyq taǵy bir másele – qyzdardyń bilim alýy IýNESKO Jahandyq bilim alýdy baqylaý ortalyǵynyń dırektory Manos Antonınıstiń maqalasynda talqylanady. Avtor qazirgi tańda qyzdardyń bilim alýy jeńildegenimen áli de túıtkilder jeterlik ekenine toqtalady. Ásirese ómir súrý deńgeıi tómen memleketterde bilim salasyndaǵy genderlik teńsizdik órship tur. Oǵan qosa, kedeı elderde erte júktilik te azaıar emes. Avtordyń aıtýynsha, bilim salasyndaǵy genderlik teńdikke qol jetkizý úshin áli de atqarylatyn jumys kóp.
PARIJ – 1995 jyly Beıjińde ótken Áıelder jónindegi tórtinshi álemdik konferensııaǵa qatysýshylar álemniń túkpir-túkpirindegi áıelder men qyzdardyń quqyǵyn qorǵaýǵa ýáde bergen bolatyn. Sol ýádeniń negizinde qol qoıylǵan tarıhı qujat – Beıjiń deklarasııasy men Áreket alańynyń bir bóligi shartaraptaǵy búkil qyzǵa bilim berý edi. Taıaýda IýNESKO-nyń Jahandyq bilim alýdy baqylaý-zertteýi osy ýáde qanshalyqty oryndalǵanyn anyqtady.
Shırek ǵasyr ótkennen keıin, 11 qazandaǵy Halyqaralyq qyzdar kúninen keıin zertteýdiń nátıjesi jarııalandy. Soǵan sáıkes, 1995 jylǵa qaraǵanda bastaýysh jáne orta mektepte oqyp jatqan qyz balalardyń sany 180 mıllıonǵa kóp. Sondaı-aq mektepte oqyp, aıaqtap jatqandary da kóbeıgen. Joǵary bilim salasynda da jaqsy jańalyq bar. Burynǵy býynǵa qaraǵanda ýnıversıtetterde tálim alyp júrgen qazirgi býyn qyzdary 3 esege kóp. Máselen, Marokkoda 90-jyldary ýnıversıtette oqyp jatqan 100 jigitke shaqqanda 30 qyzdan kelse, qazir ekeýi teń.
Bilimniń qoljetimdiligimen birge nátıje de mańyzdy. Munda da aıtarlyqtaı ilgerileý bar. Orta jáne joǵary tabysy bar elderdiń 50 paıyzynda qyzdar men uldar matematıkadan birdeı kórsetkishke qol jetkizse, 25 paıyzynda qyzdardyń nátıjesi asyp túsken.
Alaıda kedeı elderdegi qyzdardyń jaǵdaıy áli de máz emes. 2018 jyly álemdegi mektep jasyndaǵy, biraq oqýǵa múmkindigi joq 59 mıllıon balanyń 12 mıllıony múldem synyp tabaldyryǵyn attamaǵan. Oqýǵa barýy da ekitalaı. Osy 12 mıllıonnyń 75 paıyzy qyz bala. Jıyrmadan asa elde (onyń kópshiligi Sahara mańy memleketteri) kedeı otbasynan shyqqan qyzdardyń orta mektepti aıaqtaýy óte qıyn.
Munyń basty sebepteriniń biri, ondaǵy mektepter áli kúnge deıin jynystyq qysym jasalatyn, zorlyq-zombylyq kórsetiletin qaýipti jer bolyp otyr. Kóptegen elde erte júktilik saldarynan qyzdar mektepke bara almaıdy, nátıjesinde kedeıshilik sıkli qaıtalanady. 1995 jylǵa qaraǵanda 2020 jyly 15-19 jas aralyǵyndaǵy qyzdardyń erte júktilik deńgeıi úsh esege azaıǵanymen, áli kúnge joǵary deńgeıde tur. Ásirese, Sahara mańy memleketterinde 18 jasqa tolǵan qyzdardyń shıregi ana atanyp úlgergen.
Sondaı-aq mektepterde jynystyq saýat jóninde túsindirý de óte mańyzdy. Konsýltasııanyń bul túri stýdentterge qatarlastarynyń jasaǵan zorlyq-zombylyǵy men qysymyna qarsy turýǵa kómektesip qana qoımaı, erte júktilikti tómendetedi. Keıingi birneshe jylda jaqsy nátıje kórip otyrmyz. Mysaly, Serra-Leone bıligi júkti qyzdardyń mektepke barýyna salynǵan tyıymdy joıdy. Biraq Ekvatorlyq Gvıneıa jáne Tanzanııada júkti qyzdar men jas analardyń bilim alýyna tyıym salynǵan.
Asa mańyzdy bolmaǵanymen basqa kedergiler de qyzdardyń mektepke barýyna múmkindik bermeıdi. Máselen, pákistandyq Rabıa Nýsrat bala kezden ınjenerlik oqýdy armandaǵan. Ata-anasynyń uldar az baratyn pándi tańdaýǵa shaqyrǵanyna qaramastan, ol otbasynda da, Pákistanda da ınjener mamandyǵy boıynsha dıplom alǵan alǵashqy qyz atandy. Biraq qyzdardyń bári birdeı alǵan betinen qaıtpaıtyn tabandy emes. Oǵan qosa, ǵylym, tehnologııa, ınjenerlik jáne matematıkada genderlik teńdikti ustanýǵa kómektesetindeı muǵalimder men ustazdar jetispeıdi. EQYU elderinde ǵylym men matematıkada joǵary nátıje kórsetken qyzdardyń 14 paıyzy ǵana ǵylym men ınjenerlik salada jumys istese, uldardyń úlesi 26 paıyzdy quraıdy.
Mektep oqýlyqtarynda da qyzdardy bilimnen shekteıtin genderlik normalar bar. Ádette mátinder men sýretterde áıelder dástúrli úıdegi qyzmeti men bedeldi emes kásipterde beınelense, er adamdar kúshti kóshbasshy retinde kórsetilgen. Mundaı arhaıkalyq stereotıpterge zamanaýı oqý materıaldarynda oryn joq, olardy alyp tastaý kerek.
IýNESKO-nyń zertteýi bilim berý salasyndaǵy basshylyq oryndarda áıelderdi kóbeıtýdiń mańyzyn kórsetedi. Bilim berý – áıelderge arnalǵan kásip. Onda eńbek naryǵyndaǵy múmkindikke qaramastan, genderlik teńsizdik bar. Alaıda másele munymen bitpeıdi. Orta jáne joǵary tabysy bar 48 elde orta mekteptegi muǵalimder men basshylyq arasyndaǵy genderlik aıyrmashylyq 20 paıyzdy quraıdy. Áıelderge basshylyq berý qyzdardyń quqyǵyn avtomatty túrde ósirmeıdi. Biraq olar zańnama, saıasat arqyly, qyzdarǵa úlgi kórsetý jolymen áleýmettik jáne genderlik normalardy ózgerte alady.
Keler jyly álem elderi Urpaq teńdigi forýmynda áıelderdiń jańa býynynyń quqyǵy týraly deklarasııaǵa qol qoımaq. Bul jańa deklarasııada negizgi bilim salasyna basymdyq beriledi. Sebebi qyzdar oqshaýlanýdyń zııanyn basqalarǵa qaraǵanda kóp tartyp otyr. Ásirese, koronavırýs pandemııasy ony órshitip jiberdi.
Búginge deıin qol jetkizgen nátıjege qýanǵan durys. Áıtse de, bilim salasyndaǵy genderlik teńdikke qol jetkizý úshin áli de atqarylatyn jumystyń kóp ekenin esten shyǵarmaǵan abzal.
Manos ANTONINIS,
IýNESKO Jahandyq bilim alýdy baqylaý ortalyǵynyń dırektory
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org