Adam adamǵa sóz aıtý arqyly qoǵamdyq pikir qalyptasady. Sóz kórkemdele kelip óleń bolyp óriledi. О́leńniń óresi keńip, ózekti máseleni qozǵaýy «jyrǵa» aınalady. «Onyń nesin jyr qylyp otyrsyń?» degen sóz saıyp kelgende – «onyń nesin ózekti másele (problema) qylyp otyrsyń?» – degenge saıady. Iаǵnı ádebıetshi, ǵalym Q.Sydıyqulynyń sózimen aıtqanda «...jan sezimin jyrmen aǵytqan, tebirense telegeı teńizdeı burqap, aq jańbyrdaı aqtarylǵan aqyn-jyraýlar elin eldikke, erlikke úndegen. Qaıǵysyna qabyrǵasy qaıyssa, qýanyshyna júrekjardy jyr tókken. Shyn mánindegi buqara jyrshylary halyqtyń asyl armany men tereń oıyn beınelep, adamgershilikti tý etken!..».
Endeshe, adam adamgershilik úshin oqyp, eńbek etip, urpaq tárbıelep, ómirdiń ózekti máselesin sheshýge talpynbaı ma? Sol úshin de san salaly mamandar daıarlaıtyn daǵaradaı oqý oryndary gýmanıtarlyq júıeni qosa júrgizip, ýnıversıtet (ámbebap joǵary oqý orny) atanady. Sondyqtan tálim men tárbıege toly, ulttyq pedagogıka men ıdeologııanyń qaınar kózi, fılologııa men fılosofııadan turatyn, tarıhty tanyp, tabıǵatty aıalaýǵa negizdelgen «jyr» mamandyǵyna mán berý – ultyn ulyqtap, urpaqqa ulaǵat bergisi keletin árbir azamattyń mindeti. О́ıtkeni kez kelgen sala myqtylarynyń qarapaıym aqyn-jyraýlar sııaqty sóz zergerlerindeı ataǵy Alashqa tarap, aty urpaq jadynda máńgilik saqtalyp jatqan joq. Sol sóz zergerleriniń atyn óshirip, sanadan sylyp tastaý baǵytynda qanshama qıturqy aıla-sharǵy jasalǵanymen «aıyrǵan altyn ispettes tot baspaıdy», qaıralǵan qanjar ispettes «qap túbinde jatpaıdy».
Adamdy adamgershiliginen aıyryp robot retinde ǵana kórgisi keletin saıasattyń eń eleýsizi «jyrshy» degen sózdi joıyp, «termeshi» degen termındi qaldyrýy.
«...Birińdi qazaq biriń dos, kórmeseń istiń bári bos!» degen syńaıda – eldik, erlik, yntymaq, birlik, izet-qurmet, qadir, qasıet t.s.s. adamgershilik asyl is-áreketterdi, jalpy ómir talabyn óleńmen aıtqan aqyn-jyraýlar men ahýn-oqymystylar elin tastap eńirep, qara basy qańǵyp ketti. Oǵan dálel Qalnııaz, Qaıyp, Qarasaı, Qoıbas, Zákárııa, Orazmaǵambet, Ybyraıym ahýn, Súgir, Uzaqbaı, Murat, Búrkitbaı, Aqsultan t.s.s. Mańǵystaý aımaǵynda aqyn túgil, adam qaldyrmaý maqsatyndaǵy saıasat salqynyn tıgizbeı qalmady.
«...Belgisi eńbekshiniń qolda azbary, salyndy sondyqtanda oraq, balǵa...» – dep jyrlaǵan Elbaı, 31 jasynda otarlaýshylyqtyń oǵynan opat bolsa, «...Jambyl men jamyrasyp jaz ómirde qyrandaı bolat topshy samǵap ótken...» Sáttiǵul da «Bissimillá» dep bastap eliniń erligin jyrlaıtyn bolǵandyqtan astanaǵa (ortalyqqa) jıi shaqyrtyla bergen joq. Dál osy turǵyda Muryn jyraýdy 1941 jyly Almatyǵa shaqyryp, «Qyrymnyń qyryq batyryn» jazyp alǵannan basqa, birde-bir Mańǵystaý aqyn-jyraýlary Respýblıkalyq álde Búkilodaqtyq baıqaý-sharalarǵa, 1975-1980-jyldarǵa deıin (40 jyl) qatysyp kórgen joq. Uzaqbaı, Súgir, Búrkitbaı, Aqsultan, Álqýat, Janjigitter sol kezderde bar edi ǵoı.
Bul saıasattyń salqyny sanasyna sińip, sodan minezge aınalǵan ádet. Qysqasha aıtqanda, ólkelik ónerimizdiń ógeılik kórip, óńmeninen ıterilip, ózekke tebilýin toqtatyp, óresin órge júzdirip, óziniń laıyqty ornyn alýy úshin men astanada, ınternat jataqhanasynda jatqanyma 6 jylǵa aıaq basty...
Bizdiń aımaqtyń aqyn-jyraýlary óte bilimdi bolǵan. Abyl álippeniń ár áribin óleńge aınaldyrsa, Qashaǵan:
«...Men – muhıt jatqan tereńmin,
Shamshyraq janǵan túbinde.
Asylyq bolar Izbasjan
Talasqan bizben bilimge...» deıdi.
Nurym men Qashaǵannyń, Sáttiǵul men Súgirdiń t.b. hat arqyly astarly (jumbaq) aıtystary saýatsyz adamdardyń sózi emes. Bulardan keıingi jyrshy atanyp júrgender tabıǵı talant ıeleri. О́ıtkeni medrese oqýy joıyldy, KSRO oqýy eýropalyqtan basqa eshbir ultta mádenıet joq dep eseptep, dástúrli ónerdi dáripteýge tyıym saldy. Sondyqtan ánshilik, jyrshylyqqa beıimi bar ónerpazdar bul turǵyda eshqandaı bilim ala almady. Keıbiri namys úshin emes, tabys úshin, saldyr-salaqtaý bolsa da jyrshy atandy. Arasynda atalar sózin óreskel burmalap, óz sózimen óńdep, shyndyqqa janaspaıtyn qııanat jasaǵandar da bar. Aımaqtyń abyroıyn arttyrý maqsatynda aqyn-jyraýlarymyzdy ardaqtap, dástúrli ónerimizdi dáripteý – ata-saltyn arymen qorǵaıtyn azamattardyń mindeti dep senetin bolsaq – oqýsyz ǵylym tul, bilimsiz óner tul. Kez kelgen talapkerdiń alysqa baryp bilim alýǵa múmkindigi bola bermeıdi. Sondyqtan Aqtaý qalasyndaǵy Sh.Esenov atyndaǵy memlekettik tehnologııalar jáne ınjınırıng ýnıversıtetinde oqyp, jergilikti jerde bilim alǵanǵa ne jetsin?!
Jalpy, dástúrli ónerdi dáripteýshi jastardyń joǵary bilim alǵannan keıin bári birdeı sahnada sarnap otyrýy mindet emes. Magıstratýrany bitirip, doktorantýrada oqyp, babadan qalǵan baǵaly dúnıelerge ıelik etse. Bizdiń aqyn-jyraýlarymyzdyń bir shyǵarmasy – birneshe doktorlyq dıssertasııaǵa júk bolady. Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetin «jyr» mamandyǵy boıynsha tórt bala bitirdi. Magıstratýraǵa talpynyp júrgen talaptary da bar.
Ázirge Sh.Esenov atyndaǵy memlekettik tehnologııalar jáne ınjınırıng ýnıversıtetinen tek jyrǵa bola arnaıy fakýltet ashpaı-aq, fılologııa fakýlteti janynan «dástúrli óner kafedrasy» dep ashylsa jón bolar edi. Ol jyr, aıtys, án, kúı bólimderinen turady. О́ıtkeni jyrshy-kórkem oryndaýshy, ánshi, aspapty sheber meńgergen, aqyn, jatkesh, sazger, psıholog, tipti akter da bola bilýi kerek. Oǵan oqytýshy mamandar jetkilikti. Respýblıkaǵa tanymal óner ókilderin shaqyryp, sheberlik synybyn ótkizip turýǵa da bolady.
Amandyq KО́MEKULY,
Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń «Dástúrli óner» kafedrasynyń aǵa oqytýshysy, Mádenıet qaıratkeri