Pıramıda pishindi sulý shyńdy kórgende qart tarıhqa qadaý-qadaý iz qaldyrǵan alyp tulǵalardyń sulbasy elesteıdi. Siz, múmkin zańǵar kókke umsynyp, myzǵymastaı melshıip turǵan quzdar qanshama dep sózimizge kelispessiz... Biraq ol ózgeden oqshaý, basqadan dara. Quddy, has sheberdiń qolymen músindelgendeı. Kózdiń jaýyn alatyndaı mármárli bir betine toqtalmaǵannyń ózinde, basynda udaıy mańǵaz bulttyń «jipsiz baılanyp» qala beretinin eskerseńiz de jetkilikti. Jipsiz baılaný demeı ne deısiz: bult damyldasa tabıǵattyń myń-mıllıon dybystan quralǵan teńdessiz sımfonııasy oryndalyp jatqandaı bolady. Sonda japondyqtar jabyla áspetteıtin Fýdzııama taýy qyzyq emesteı, bizge!
Táýbe, qazaq dalasy ǵasyr tolǵaǵynda ne bir alyp perzent-taýlardy dúnıege ákeldi. Baıaǵy bir tarǵalańda basynan myń taılaǵy bosqan Qarataýdy aıtyńyz; Tutas túrkige altyn taq bolǵan, Asanqaıǵysha aıtqanda, at tuıaǵymen shalǵanda arǵy sheti men bergi sheti alty aılyq aýmaqty alatyn qart Altaıdy atańyz; Haýana men Adamata jumaqtan qýylyp, jer betindegi ystyq ta, qaǵyr mekenge tap bolǵanda Alladan tilegen tileginiń qudiretimen kez bolǵan «ıranbaǵy» – Alataýdy aınalyp-tolǵanyńyz; has sulýdyń janaryndaı Seksen kóldi kókireginde terbep, bulyqsyǵan Býrabaıdy baýyryna basqan Aqan seriniń Kókshesin eske túsirińiz; Ushar bıigin ular jaılaǵan, dalanyń dara perezenti han Joshy jatqan Ulytaý syndy, taǵy basqa taýlardy oımen ólshep, sanamen saralap kórińizshi: qazaq úshin qaı-qaısysy da teńdessiz bıik taýlar. Al biz sóz etkeli otyrǵan qazaq jeriniń eń bıik núktesi atanǵan Hantáńiri she?
Uly dalada bıiktigi 6 myń metrden asatyn on eki taý bar bolsa, olardyń arasyndaǵy eń bıigi osy Hantáńiri. Álgi bir Nıýton shal aıtty deıtin «ózine deıingilerdiń ıyǵynda turǵan bıik tulǵadaı» shúbásiz, sheksiz asqaq. Bálkim, sodan bolar, osy bir taý jaıly oqtyn-oqtyn oı qydyrtqanda, bir qudiretti sezimniń besigine bólenetinińiz. Kókke tyrmysqan kóp-kóp seńgirdiń ishinen, hakimshe bolǵanda, saýsaǵyn aspanǵa jaıyp, aıǵa talpynǵan jas júrektiń sulý bir sýretin kóretindeısiz. Talpyný demekshi, taý balasynyń taýǵa qarap ósetini aqıqattan bolsa kerek. О́ıtpese «Hantáńiriniń etegi – Raıymbek batyrdyń mekeni» dep bul halyq bátýáli sózin bosqa rásýa etpek pe? Bolmasa osy taýdyń eteginde erjetken aqıyq aqyn Muqaǵalı Maqataev: «...Taý deıtin alyp júrek ana týǵan, men – taýlyqpyn! Taýdan men jaratylǵam...», dep aıtar ma edi, aıtpas pa edi, kim bilsin?!
Baǵzydan jetken bádiznamalarǵa súıensek, Hantáńiri – tutas túrkige ortaq taý desedi. Oǵan da dálel joq emes: zertteýshilerdiń paıymynsha, osy ataýdyń «han» jáne «táńir» degen eki sózden quralýy beker emes-ti. Áýeli alǵy syńary týraly sóz jarystyrsańyz, at basyn tup-týra túrkilik dáýirge tirep tańyrqaısyz. Sóıtesiz de, «han» sóziniń kádimgi ózińizdiń tól sózińiz ekenine senesiz.
Al ekinshi syńary she? Ol týraly salǵyrt sóıleý túgili ústirt oılaýǵa qaqyńyz joq. Nege deısiz be? Eń aldymen áńgimeniń aýanyn sál-pál árirekke buryp kórelik. Osy taý Narynqol, Kegen óńirlerinde 1960 jylǵa deıin jergilikti turǵyndar tilinde «Hanteńgir» dep atalyp kelipti. Muny nege aıtamyz? О́ıtkeni bizdiń baılamymyzsha, «Hanteńgir» – qasıetti sóz bolǵan. Siz, tipti, muny orystyń «Han tengır» degen sózimen shatastyrmaýǵa tıissiz.
Tom-tom tarıhnamany qal-qaderinshe aýdaryp-tóńkergen tarıhshy mamandar Hantáńiri ataýynyń ekinshi syńaryndaǵy teńgir (táńiri) ejelgi shýmer tilinde dınger – «qudaı», «aspan» degendi bildiretinin alǵa tartady. Al kóne túrki tilinde táńiri – «aspan», «qudaı», «ámirshi», «bıleýshi»; Mońǵol tilinde tenger – «aspan», «kók» degen maǵynalarǵa ıe ekendigin aıtady. Osy oraıda túrkitanýshy ǵalym Amanqos Mektepteginiń myna bir pikirin aıta ketýge tıispiz. Ol: «Alataýdyń áýelgi aty – Táńirtaq... Táńirtaqtyń bıik shyńy – Hantáńiri... Qazaqtyń «Qudirettiń kúshin kórem deseń, taýǵa bar» deýi beker aıtylmaǵan. Ejelgi dáýirde Hantáńiri ısi túriktiń syıynatyn qasıetti orny bolǵan. Túrikterdiń ózderi de olardyń ata-babalary ejelgi ýaqyttarda Hantáńiri taýynda jáne Altaıda turypty», deıdi.
Buǵan qosa búginde osy taýdyń shyǵys bóligine ıeligi júrgen Qytaıdyń osydan 1200 jyl burynǵy jazbalarynda da mol derek kezdesetin kórinedi. Olar óz tildik stıline qaraı bizden basqasha atasa, Aspantaýdyń ońtústigindegi bizben atam zamannan tóskeıde maly qosylǵan aıyrqalpaqty aǵaıyn tilinde bul taý «Kan-Tengırı» dep atalady. Ol ol ma, kún batar aldy osy shyńnyń basyna damyl alǵan keshki nur quddy qarǵa aýnaǵan saıyn kúreńite túsetin qyrdyń qyzyl túlkisindeı ǵajaıyp túske oranady. Jergilikti qazaq osy tańǵajaıyp kóriniske qarap bul bıikti «Qantaý» dep áspettese, kórshi qyrǵyz aǵaıyn «Qantoo» dep ulyqtaıdy.
Iá, túrkiniń taýy ekenine dálel atynan bul da az deseńiz, taǵy bir mysal aıtalyq. 1964 jyly Qazaq Ǵylym akademııasynyń kóne jazba eskertkishterdi zertteýge jasaqtalǵan ekspedısııasy osy óńirde bolyp qaıtady. Akademık I.Keńesbaev basqarǵan zertteýshi top Hantáńiri taýynyń bir tarmaǵy, Labasy taýynyń batysyndaǵy 20 shaqyrym jerdegi Qarqara ózeni boıynan kóne túrki jazýy bar tas músindi tapqan bolatyn. Ony sol ekspedısııa músheleri Ǵ.Musabaev pen Ǵ.Aıdarov taldap oqyp, onyń osydan eki jarym myń jyl buryn bolyp ótken Alasha hanǵa arnalǵanyn, kóne túrki alfavıtimen jazylǵanyn rastaǵan.
Jalpy, Soltústik Jer sharyndaǵy eń bıik núkte – Hantáńiri túrkiniń taýy ekeni daýsyz. Budan soń «qart Taıan-Shannyń júregi, kók aspannyń tiregi» bolǵan Hantáńiriniń keýde tusyńyzdaǵy alar orny bıiktemeı kórsin?!