Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda qazaq jerin mekendegen ózge ult ókilderiniń birqatar bóligi ózderiniń tarıhı otandary Reseı men Ýkraınaǵa jáne Germanııaǵa qonys aýdardy. Sonymen birge, ótpeli kezeń dep atalǵan almaǵaıyp shaqta jabaıy ýrbanızasııa úderisiniń de beleń alǵany jasyryn emes. Osyndaı aǵymmen eldiń shalǵaı aýdandaryndaǵy turǵyndar oblys ortalyqtary men óndiristik qalalarǵa qaraı bet burdy. Bir kezde oryn alǵan mundaı kórinisti Batys Qazaqstan oblysynyń soltústik-shyǵys jaq betinde ornalasqan Shyńǵyrlaý aýdanyna qatysty aıtýǵa da ábden bolady.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda qazaq jerin mekendegen ózge ult ókilderiniń birqatar bóligi ózderiniń tarıhı otandary Reseı men Ýkraınaǵa jáne Germanııaǵa qonys aýdardy. Sonymen birge, ótpeli kezeń dep atalǵan almaǵaıyp shaqta jabaıy ýrbanızasııa úderisiniń de beleń alǵany jasyryn emes. Osyndaı aǵymmen eldiń shalǵaı aýdandaryndaǵy turǵyndar oblys ortalyqtary men óndiristik qalalarǵa qaraı bet burdy. Bir kezde oryn alǵan mundaı kórinisti Batys Qazaqstan oblysynyń soltústik-shyǵys jaq betinde ornalasqan Shyńǵyrlaý aýdanyna qatysty aıtýǵa da ábden bolady.
Tipti, dál osy óńirdeı ótpeli shaqta óz turǵyndarynyń teń jartysyna jýyǵyn joǵaltyp alǵan aýdandy Oral óńirin aıtpaǵanda, tutastaı respýblıka ishinen tabý qıynǵa soǵady. Amal qansha, máseleniń mánisi, onyń shyndyǵy men aqıqaty osyndaı. Naqtyraq aıtqanda, toqsanynshy jyldarǵa deıin Shyńǵyrlaýdy mekendegen otyz myńǵa tarta turǵynnyń teń jartysy ózge jaqqa kóship ketken. Jýrnalıstik issapar barysynda osy úrdistiń kúrt toqtaǵanyna tek eki jyl ǵana bolǵanyn bildik.
«Arqada jyl jaqsy bolsa, arqar aýyp nesi bar» degendeı mundaı qýanta qoımaıtyn qubylys pen ishki kóshi-qonnyń ózindik sebepteri bar ekenin de anyqtadyq. Sonyń eń bastysy mundaǵy turǵyndardyń oıdaǵydaı ómir súrip, turmys keshýlerine qajetti – jol, aýyzsý, kógildir otyn problemalarynyń uzaq ýaqytqa deıin túbegeıli sheshilmeı kelgeni deýge bolady. Onyń ústine osy aralyqta munda aýdan basshylary jıi aýysyp otyrǵan. Olardyń aımaqtaǵy qyzmet jasaý merzimi eki-úsh jyldan asa bermeıdi. Sóıtip, Shyńǵyrlaý jerine kelgen basshylar ózderin beınebir ýaqytsha adam retinde sezingen syńaıly.
Jergilikti atqarýshy organ qyzmetinde ornyqtylyq pen sabaqtastyq, baıyptylyq pen turaqtylyq, iskerlik ahýal jetispegen jaǵdaıda kezegin kútip turǵan ister de sheshimin taba almaıtyny tabıǵı jaıt. Tipti, mundaı kórinis turǵyndardyń ákimdik basqarý ınstıtýty ókilderine degen senimderine selkeý túsirýi de ábden múmkin. Qalaı degende de, Shyńǵyrlaý óńirinde táýelsizdik jyldary osyǵan uqsas jaǵdaılar kezdeskeni jasyryn emes.
Áıtse de, sońǵy eki jylda munda óreli ózgerister jasalǵany úlken qanaǵat sezimin týǵyzady. Atap aıtqanda, Reseımen shekaralas aýdanda uzaq jyldarǵa sozylyp kelgen aýyzsý problemasy sheshimin taýypty. Buǵan qosa ár úıdiń aýlasyna tehnıkalyq sý qubyry da tumsyǵyn tirep tur. Ony turǵyndar baý-baqsha ósirýge, turmysqa qajetti basqa da suranystaryn óteýge paıdalanady eken. Sondaı-aq, munda asfalt zaýyty salynyp, aýdan ortalyǵyndaǵy kóshelerge qara jabyndy jol tóselipti. Bul is qarasha aıynyń ortasyna deıin túngi ýaqytta da ekinshi aýysymda júrip jatqanyna kýá boldyq. Kóshelerge asfalt tóseý aldaǵy jyly odan ári jalǵasady eken. Sondaı-aq, óńirde aýyldyq aýmaqtardy gazdandyrýdy tolyq aıaqtaý jumystary aldaǵy 2015 jylǵa belgilengen.
Shyńǵyrlaýda sońǵy eki jylda óz sheshimin tapqan shyraıly ister oǵan baryp tanysqan kez kelgen jandy selqos qaldyra almaıdy. Márege jetken jobalar birinen-biri ásem. Munyń syry nede? Jýrnalıstik issapar kezinde bul saýaldyń da tórkini belgili boldy. Máseleniń mánisi munda elge qajetti áleýmettik mán men mańyzy tereń jobalardyń ýaqytynan buryn aldyn ala oılastyrylyp, tap-tuınaqtaı jasalyp qoıylǵanynda bolyp shyqty. Osyndaı retpen taǵy da 21 joba ázirlengen. Bular aldaǵy úsh jylda júzege aspaq.
Qalaı degende de, aldymen sapaly joba bolmasa sáýletti qurylys ta, alystan kóz tartatyn áleýmettik-turmystyq nysandar da bolmaq emes. Mundaǵy qazirgi atqarýshy organ basshylary osy máselege basa kóńil bólýleri arqyly, qazaqshalap aıtqanda, eki jep bıge shyǵyp otyr deýge de bolady. Ádette, jobalaý-smetalyq qujattardy jasaý úshin yrǵalyp-jyrǵalyp, ýaqytyn bosqa ketirip alatyndar az emes. Al ázir jobany sol sátte qarjylandyrý da qıyn sharýa qataryna kirmeıdi. Osyndaı ilkimdi de úzdiksiz istiń nátıjesinde Shyńǵyrlaý aýdanyna respýblıkalyq transhtyń birinshi kezeńinde Batys Qazaqstan oblysyna bólingen barlyq qarajattyń tabany kúrekteı jıyrma bes paıyzy tıipti. Onyń kólemi 385 mıllıon teńge. Al osy transhtyń ekinshi kezeńinde Shyńǵyrlaýdyń úlesine tıgen Oral óńirine bólingen qarajattyń 33,5 paıyzyn quraıdy.
Aýdanda joǵary oqý oryndaryn aıaqtaǵan jas mamandardy turaqtandyrýǵa jan-jaqty jaǵdaılar týǵyzylǵan. Olarǵa sońǵy eki jyldyń ishinde otyz segiz úı salynyp berilgen. Sondaı-aq, aýdan ákimdigi eldi mekenderde asar ádisimen úıler turǵyzylýyna bastamashy bolyp keledi. Qurylys-montaj jumystarynyń aýqymy boıynsha shyńǵyrlaýlyqtar Oral jáne Aqsaı qalalarynan keıingi oryndy ıelengen bolsa, mundaı tabystardyń arǵy astarynda iske jańasha kózqaras turǵysynan qaraı bilý, kásibı mashyq pen daǵdylar shoǵyrynyń úılesimi jáne bastaǵan isti aıaǵyna deıin jetkizý úrdisi bar dep bilemiz.
Joǵaryda aıtylǵandaı, jobalardyń erte jasaqtalýy aýdan ortalyǵyndaǵy qos qabatty úılerdiń qysqa ýaqyt aralyǵynda kúrdeli jóndeýden ótýine septigin tıgizgen. Buǵan respýblıkalyq bıýdjetten 108 mıllıon teńge qarajat bólingen. Turǵyn-úı kommýnaldyq sharýashylyq júıesindegi nysandardy jańǵyrtý – Elbasy nazarynda turǵan ózekti máselelerdiń biri. Shyńǵyrlaý óńirinde onyń oıdaǵydaı júzege asqany – úlken mereı. Jergilikti bılik ókilderi bizge áńgimelep bergendeı munda alǵashqy ázirde turǵyndar tarapynan keıbir túsinispeýshilikter de kezdesipti. Alaıda, olar búgingi kúni bul istiń nátıjeli, mándi de sándi túrde aıaqtalǵanyna dán rıza ekenine de kóz jetkizip oraldyq. Rasynda da, qaıtadan jańǵyrǵan otyzǵa tarta qos qabatty úıler aýdan ortalyǵynyń ajaryn asha túskeni qandaı jaqsy. Eń bastysy, tyndyrylǵan istiń sapasy men tıimdiligine eshkim ókpe aıta almaıdy.
Sondaı-aq, bul tamasha kórinis tek oblys ortalyǵy men ózge respýblıka qalalaryn ǵana emes, sonymen birge, aýyldyq jerde de turǵyn-úı kommýnaldyq júıesindegi jańǵyrtý jumystaryn tabysty júrgizýge bolatynyn aıqyn kórsetedi. Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Nurlan Noǵaev shyńǵyrlaýlyqtardyń dál osy memlekettik baǵdarlamaǵa oraı tyndyrǵan bastamalaryn ózge óńirlerge úlgi-ónege etip usyndy.
Respýblıka Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń ártúrli deńgeıdegi ákimderge búgingi kúnge qoıyp otyrǵan basty talaptarynyń biri kásipkerlik pen shaǵyn jáne ortasha bıznesti damytýǵa yqpal jasaýy bolyp otyr. «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasy da dál osy maqsatty kózdeıdi. Issapar barysynda Shyńǵyrlaýda atalǵan jaıtqa oraı Elbasy tapsyrmalary oıdaǵydaı oryndalyp, kele jatqanyn kórdik. Ishki ınvestısııalyq qarajattar kólemi munda sońǵy eki jylda on alty ese ulǵaıypty. Bul arada ishki ınvestısııa uǵymy – aýyl turǵyndary ekinshi deńgeıdegi bankter arqyly alǵan nesıelik qarajattar uǵymyn beretinin aıta ketken jón.
Sonyń nátıjesinde aýdan ekonomıkasyn ártaraptandyrý jóninde laıyqty qadamdar jasalyp, aýyl kásipkerleri mal men egin sharýashylyǵyna qosa qus ósirýge, sonyń ishinde bódene ósirýdi kásiptik negizge qoıýǵa, shaǵyn aǵash óńdeý jáne sút ónimderin óńdeý sehtaryn ashýǵa, naýbaıhana, jylyjaı, monsha nysandaryn turǵyzýǵa, jol janyndaǵy servıske, qurama jem shyǵarýǵa, tamshylatyp sýarý arqyly baý-baqsha egýge, turǵyndarǵa kólik qatynas qyzmetterin kórsetýge jáne qyz jıhazyn jasaýǵa bir kisideı jumylyp júr eken. Olardyń qatarynda ózimiz kezdesip oı-pikir almasqan Gúljaz Mahmetova, Aıjan Aısıeva, Ásel Sultanǵalıeva, Iýrıı Ábýbákirov, Aleksandr Rýd jáne Madııar Baıjanov sekildi eren eńbekterimen kózge túsip júrgen shaǵyn jáne ortasha bıznes ıelerin iltıpatpen ataı alamyz.
Aýdandaǵy aýyldyq aýmaqtardy damytý máseleleri de Shyńǵyrlaý aýdanynyń ákimi Aldııar Halelovtiń udaıy nazarynda júrgeni súısindiredi. Árıne, onyń bárin bir mezgilde qamtyp, bir ýaqytta qarjylandyrý esh múmkin emes. Sondyqtan da bul máselege birtindep, kezekpen, satylap kelý tásili tańdalǵan. Soǵan sáıkes bıylǵy jyl Shyńǵyrlaý aýdanynda Belagor aýyly jyly dep belgilenipti. Osy tártippen mundaǵy Mádenıet úıi men balabaqshaǵa kúrdeli jóndeýler júrgizilgen. Ári aýyldaǵy ózge de túıtkildi máselelerdi sheshý joldary qarastyrylǵan. Aýdannyń qurmetti azamaty ataǵy da osy aýyldaǵy abzal jan Klım Bekseıitovke berilgen. Osyndaı retpen aldaǵy jyldary aýdandaǵy ózge aýyldar da qamqorlyqqa alynbaq.
Mine, elimizdegi shalǵaı aýdandardyń biri Shyńǵyrlaýda sońǵy eki jylda sheshimin tapqan isterdiń bir shoǵyry osyndaı.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan».
Batys Qazaqstan oblysy,
Shyńǵyrlaý aýdany.