«Sońǵy bes jylda Qazaqstannyń memlekettik qaryzy eki esege ósti. Ishki qaryz syrtqy qaryzǵa qaraǵanda eki ese tez ósken. 2020 jyly úkimet naryqtyq ınvestorlardy baǵaly qaǵazdarǵa tartý maqsatynda óteý merzimi bir jylǵa deıingi memlekettik baǵaly qaǵazdardy shyǵarýdy qaıta bastady. Syrtqy qaryz alýda tek dollarmen qaryz alýdan neǵurlym keń valıýta qorjynyna - atap aıtqanda, eýro men rýblge kóshýdiń naqty tendensııasy baıqalady» dep jazady Egemen.kz.
Qaryz ósip keledi
Sońǵy bes jylda memlekettik qaryz 117% -ǵa, 9-dan 19,6 trln teńgege deıin ósti. JIО́ paıyzben alǵanda - 19-dan 28% -ǵa deıin artqan. Sonymen qatar, úkimettiń ishki qaryzy eń aldymen ishki naryqta memlekettik baǵaly qaǵazdar shyǵarý kóleminiń ulǵaıýyna baılanysty 111% -ǵa ósti. Eger 2016 jyly memlekettik baǵaly qaǵazdardyń aınalymdaǵy kólemi 4,4 trln teńgeni qurasa, 2020 jyldyń 1 qazanyna qaraı eki eseden kóp - 9,2 trln-ǵa jetken. Osy kezeńde syrtqy qaryzdardyń mólsheri tek 50% ósti. Nátıjesinde úkimettik qaryzdyń qurylymy ózgerdi. Eger 2016 jyly ishki jáne syrtqy mindettemelerdiń úlesi shamamen teń bolsa, 2020 jyly ishki mindettemeler 58% -dy, al syrtqy mindettemeler - memlekettik qaryzdyń 41% -yn quraı bastady.
Ishki naryqta qaryz alý úrdisi ótken jyly da jalǵasty.
Qarjy mınıstrligi tek 2020 jyldyń birinshi toqsanynda jarty trıllıon teńgege oblıgasııalar ornalastyrdy. Bul 2016 jyly ornalastyrylǵan memlekettik baǵaly qaǵazdardyń barlyq kóleminen eki ese kóp. 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha bastapqy naryqqa 2,8 mlrd teńge somasyndaǵy baǵaly qaǵazdar ornalastyryldy. Bul jalpy ishki memlekettik qaryzdyń úshten birin quraıdy.
Úkimettiń qaryzynan bólek, ákimdikterdiń qaryz alý kólemi de ósýde. 2016 jyldan bastap ol shamamen 5 ese 310 mıllıardtan 1,4 trıllıon teńgege deıin ósti. Aǵymdaǵy jyly ákimdikter negizinen «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» memlekettik baǵdarlamasynyń sharalaryn qarjylandyrýǵa 200 mlrd bólgen. Baǵdarlama 2020–2021 jyldarǵa arnalǵan jáne 6 myńnan astam ınfraqurylym nysandarynyń qurylysyn qamtıdy.
Memlekettik qaryzdy ne quraıdy
Memlekettik qaryz - bul belgili bir kúnge nemese belgili bir merzimge deıin paıyzdarmen birge tólenýge tıisti, eseptelgen paıyzdarmen ótelmegen, memlekettik qaryzdardyń somasy. Qarjy mınıstrliginiń statıstıkasynda memleket qaryzymen birge memleket kepildik bergen qaryz da keltirilgen. Bul memleket kepilger nemese kepilger retinde áreket etetin kompanııalardyń, bankterdiń jáne basqa uıymdardyń mindettemeleri.
Qarjy mınıstrliginiń málimetteri boıynsha, 2020 jylǵy 1 qazandaǵy jaǵdaı kezinde Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik qaryzy 19,6 trln teńgeni (45,8 mlrd dollar) qurady. Bul somanyń 80%-y úkimettiń qaryzyna, 16%-y Ulttyq banktiń nesıelerine, al 7%-dan sál astamy ákimdikterdiń mindettemelerine tıesili.
Aınalystaǵy qysqa merzimdi baǵaly qaǵazdar
Sońǵy bes jylda ishki qaryz qurylymyndaǵy uzaq merzimdi memlekettik baǵaly qaǵazdardyń úlesi eki esege ósti. Eger 2016 jyldyń basynda óteý merzimi bes jyldan asatyn baǵaly qaǵazdardyń úlesi 45%-dy qurasa, onda aǵymdaǵy jyldyń 1 qazanyndaǵy jaǵdaı boıynsha uzaq merzimdi memlekettik baǵaly qaǵazdar ishki qaryzdyń 89%-yn quraıdy. О́teý merzimi bes jylǵa deıingi baǵaly qaǵazdar 7% quraıdy, bir jylǵa deıin - 3,6%, al 23%-y mindettemelerdiń basqa túrleri boıynsha. Qarjy mınıstrligi qysqa merzimdi baǵaly qaǵazdar shyǵarýdy tek bıyl ǵana - 2015 jyldyń shildesinen bastap alǵash ret qaıta bastady. Úkimet balansty óteý merzimi bes jyldan asatyn baǵaly qaǵazdar shyǵarylymyn azaıtý jáne óteý merzimi bir jylǵa deıingi GS shyǵarý kólemin ulǵaıtý arqyly ishinara qalpyna keltirý týraly sheshim qabyldady. Mundaı oblıgasııalar ınvestorlarǵa kóbirek unaıdy, óıtkeni olardyń qysqa merzimderi (úsh aıdan toǵyz aıǵa deıin) ótimdi.
Naryq ınvestorlary qysqa merzimdi baǵaly qaǵazdarǵa basymdyq beretindigin eskere otyryp, bir jyl ishindegi kirister qısyǵyn naryqtyq emes ınvestorlar qalyptastyrady. Mysaly, BJZQ. Onyń ınvestısııalyq portfeliniń jartysyna jýyǵy Qarjy mınıstrliginiń memlekettik baǵaly qaǵazdarynan turady. Osyǵan baılanysty ortasha jáne uzaq merzimdi quraldardyń kiristiligi is júzinde ózgermeıdi. Esesine bazalyq stavkanyń ózgerýine nashar áser etedi.
Qarjy mınıstrliginiń jańa qysqa merzimdi memlekettik baǵaly qaǵazdary boıynsha aýksıondar mamyr aıynda bastaldy. Ulttyq banktiń málimetteri boıynsha mamyr men qyrkúıek aralyǵynda naryq ókilderiniń memlekettik baǵaly qaǵazdar aýksıondaryna qatysýy 28,8% deıin ósti (2019 jyly 3,8% qurady). Kútilgendeı naryq oıynshylarynyń kópshiligi qysqa merzimdi baǵaly qaǵazdardy artyq kóredi. Olardyń saýda-sattyqtaryndaǵy úlesi 65% -dan asty.
2020 jyly Ulttyq banktiń basshysy Erbolat Dosaev bólshek ınvestorlar úshin memlekettik baǵaly qaǵazdar shyǵarý múmkindigi týraly habarlady. Onyń aıtýynsha, Qarjy mınıstrligi osyndaı oblıgasııalardy dollarǵa baılanǵan teńgemen jáne aınalym merzimi eki-úsh jylǵa deıin shyǵarýy múmkin. Bul qazaqstandyq bólshek ınvestorlarǵa qosymsha ınvestısııalyq múmkindikter beredi, biraq josparlar áli oryndalǵan joq.
Syrtqy qaryz
Úkimettiń syrtqy qaryzy eýrooblıgasııalar men bank nesıelerinen turady. Sońǵy bes jylda sheteldik nesıelerdegi eýrooblıgasııalardyń úlesi artqanyn eskerińiz. Eger 2016 jyldyń basynda ol 51% bolsa, 2019 jyldyń sáýirinen bastap ol júıeli túrde óse bastady jáne aǵymdaǵy jyldyń qazan aıyna deıin memlekettiń barlyq syrtqy mindettemeleriniń 63%-yna jetti. Bank nesıeleriniń úlesi, tıisinshe, 2016 jylǵy 49%-dan 2020 jyly 37%-ǵa deıin tómendedi.
Qazaqstan eýrooblıgasııalaryn negizinen dollar men eýroda ornalastyrady. Eger buryn respýblıka qaryzdy tek dollarmen alsa, onda 2018 jyly baǵaly qaǵazdardy eýromen ornalastyra bastady. Buǵan Federaldy rezervtik júıe (Amerıkanyń ortalyq banki) 2016 jyldan bastap óziniń paıyzdyq mólsherlemesin kótere bastaǵanymen, al eýroaımaqta olar nól deńgeıinde qalýyna baılanysty boldy.
2020 jyldyń kúzi egemendi oblıgasııalardyń debıýttik rýblmen ornalastyrylýymen erekshelendi. Qyrkúıek aıynda Qazaqstan Máskeý qor bırjasynda úsh shyǵarylym ornalastyrdy: 20 mıllıardtyq úsh jyldyq oblıgasııalar, sondaı-aq árqaısysy 10 mıllıard rýbl bolatyn jeti jáne on jyldyq oblıgasııalar. Úsh jyldyq baǵaly qaǵazdardyń mólsherlemesi jyldyq 5,40%, jeti jyldyq - 6,55%, on jyldyq - 7% deńgeıinde belgilendi.
Kepildendirilgen jaǵdaı
Ulttyq Bank toqsan saıyn memlekettik sektordyń syrtqy qaryzdary týraly aqparatty jarııalaıdy. Bul memlekettik organdar men Ulttyq banktiń syrtqy qaryzdary, sondaı-aq aksııalardyń 50%-dan astamyna memleket tikeleı nemese janama túrde ıelik etetin bankter men uıymdardyń qaryzdary. Sonymen qatar, bul sanatqa memlekettiń kepildemesimen nemese kepilgerligimen qamtamasyz etilgen syrtqy qaryz jatady.
2020 jyldyń 1 shildesindegi jaǵdaı boıynsha (ázirge tek osy málimetter ǵana bar) memlekettik sektordyń syrtqy qaryzy 31,7 mlrd dollardy qurady, onyń 18,8 mlrd dollary bankter men kompanııalardyń úlesinde, al 11,8 mlrd dollary memlekettik basqarý sektorynda.
Syrtqy qaryzdardy qarjylandyrý úshin eń tanymal valıýta AQSh dollary bolyp shyqty. Ekinshisi - eýro, úshinshisi - teńge. Negizgi nesıe berýshi Ulybrıtanııa (16,9 mıllıard dollar), odan keıingi damý ınstıtýttary (7,4 mıllıard dollar) jáne Qytaı (4,6 mıllıard dollar) boldy.
Ulttyq Bank únemi Qazaqstan oblıgasııalaryn ustaýshylar - rezıdent emester týraly statıstıkany usynady. Korporatıvtik nesıeler sheteldikterge memlekettik nesıelerge qaraǵanda áldeqaıda tanymal. Rezıdent emesterdiń qolyndaǵy korporatıvti oblıgasııalardyń kólemi 1 shildege 10,6 mlrd dollardy (jalpy sanynyń 63%) qurady, al memlekettik baǵaly qaǵazdar - tek 5,9 mlrd dollardy (35%) qurady. Memlekettik sektordyń syrtqy qaryzy 99% uzaq merzimdi qaryzdy quraıdy. Bankter men kompanııalardyń mindettemelerine qatysty jaǵdaı shamamen birdeı (95%). Syrtqy sektordyń qaryzdyq baǵaly qaǵazdarynyń kóp bóligi belgilengen paıyzdyq mólsherlememen ornalastyrylǵan. Memlekettik organdar úshin sheteldik nesıelerdiń úlesi belgilengen stavkamen 55% quraıdy, ózgermeli stavkamen - 43%. Kompanııalar men bankter ózderiniń syrtqy qaryzdarynyń 73% -yn belgilengen mólsherlememen, tek 21% -yn ózgermeli mólsherlememen ornalastyrady.